Masnavi-ye Maʿnavi
بخش ۱۳۰ - جواب گفتن مؤمن سُنّی، کافر جبری  را و در اثبات اختیار بنده دلیل گفتن سنّت راهی باشد کوفتهٔ اقدام انبیا علیهم‌السلام بر یمین آن راه بیابان جبر کی خود را اختیار نبیند و امر و نهی را منکر شود و تاویل کند و از منکر شدن امر و نهی لازم آید انکار بهشت کی جزای مطیعان امرست و دوزخ جزای مخالفان امر و دیگر نگویم به چه انجامد کی العاقل تکفیه الاشاره و بر یسار آن راه بیابان قدرست کی قدرت خالق را مغلوب قدرت خلق داند و از آن آن فسادها زاید کی آن مغ جبری بر می‌شمرد
(d5-sh130, daftar 5, 59 beyts)
────────────────────────────────────────────────────────

  M5:2957
    گفت مؤمن بشنو ای جبری خطاب
    آنِ خود گفتی نک آوردم جواب

  M5:2958
    بازی خود دیدی ای شطرنج‌باز
    بازی خصمت ببین پهن و دراز

  M5:2959
    نامهٔ عذر خودت بر خوانده‌ای
    نامهٔ سُنی بخوان، چه مانده‌ای؟

  M5:2960
    نکته گفتی جبریانه در قضا
    سرّ ِ آن بشنو ز من در ماجرا

  M5:2961
    اختیاری هست ما را بی‌گمان
    حس را منکر نتانی شد عیان

  M5:2962
    سنگ را هرگز بگوید کس بیا
    از کلوخی کس کجا جوید وفا

  M5:2963
    آدمی را کس نگوید هین بپر
    یا بیا ای کور تو در من نگر

  M5:2964
    گفت یزدان ما علی الاعمی حرج
    کی نهد بر کس حرج رب الفرج

  M5:2965
    کس نگوید سنگ را دیر آمدی
    یا که چوبا تو چرا بر من زدی

  M5:2966
    این چنین واجستها مجبور را
    کس بگوید یا زند معذور را؟

  M5:2967
    امر و نهی و خشم و تشریف و عتیب
    نیست جز مختار را ای پاک‌جیب

  M5:2968
    اختیاری هست در ظلم و ستم
    من ازین شیطان و نفس این خواستم

  M5:2969
    اختیار اندر درونت ساکنست
    تا ندید او یوسفی، کف را نخَست

  M5:2970
    اختیار و داعیه در نفس بود
    روش دید آنگه پر و بالی گشود

  M5:2971
    سگ بخفته اختیارش گشته گم
    چون شکنبه دید جنبانید دم

  M5:2972
    اسپ هم حو حو کند چون دید جو
    چون بجنبد گوشت گربه کرد مو

  M5:2973
    دیدن آمد جنبش آن اختیار
    هم‌چو نفخی ز آتش انگیزد شرار

  M5:2974
    پس بجنبد اختیارت چون بلیس
    شد دلاله آردت پیغام ویس

  M5:2975
    چونک مطلوبی برین کس عرضه کرد
    اختیار خفته بگشاید نورد

  M5:2976
    وآن فرشته خیرها بر رغم دیو
    عرضه دارد می‌کند در دل غریو

  M5:2977
    تا بجنبد اختیار خیر تو
    زانک پیش از عرضه خفته‌ست این دو خو

  M5:2978
    پس فرشته و دیو گشته عرضه‌دار
    بهر تحریکِ عروقِ اختیار

  M5:2979
    می‌شود ز الهامها و وسوسه
    اختیار خیر و شرّت ده کسه

  M5:2980
    وقت تحلیل نماز ای بانمک
    زان سلام آورد باید بر مَلَک

  M5:2981
    که ز الهام و دعای خوبتان
    اختیار این نمازم شد روان

  M5:2982
    باز از بعد گنه لعنت کنی
    بر بلیس ایرا کزویی منحنی

  M5:2983
    این دو ضد عرضه کننده‌ت در سرار
    در حجاب غیب آمد عرضه‌دار

  M5:2984
    چونک پردهٔ غیب برخیزد ز پیش
    تو ببینی روی دلالان خویش

  M5:2985
    وآن سخنشان وا شناسی بی‌گزند
    که آن سخن‌گویان نهان اینها بدند

  M5:2986
    دیو گوید ای اسیر طبع و تن
    عرضه می‌کردم نکردم زور من

  M5:2987
    وآن فرشته گویدت من گفتمت
    که ازین شادی فزون گردد غمت

  M5:2988
    آن فلان روزت نگفتم من چنان؟
    که از آن سویست ره سوی جنان

  M5:2989
    ما محب جان و روح‌افزای تو
    ساجدان مخلص بابای تو

  M5:2990
    این زمانت خدمتی هم می‌کنیم
    سوی مخدومی صلایت می‌زنیم

  M5:2991
    آن گُرُه بابات را بوده عدی
    در خطاب اسجدوا کرده ابا

  M5:2992
    آن گرفتی آنِ ما انداختی
    حقِ خدمت‌های ما نشناختی

  M5:2993
    این زمان ما را و ایشان را عیان
    در نگر بشناس از لحن و بیان

  M5:2994
    نیم‌شب چون بشنوی رازی ز دوست
    چون سخن گوید سحر دانی که اوست

  M5:2995
    ور دو کس در شب خبر آرد ترا
    روز از گفتن شناسی هر دو را

  M5:2996
    بانگ شیر و بانگ سگ در شب رسید
    صورت هر دو ز تاریکی ندید

  M5:2997
    روز شد چون باز در بانگ آمدند
    پس شناسدشان ز بانگ آن هوشمند

  M5:2998
    مخلص این که دیو و روح عرضه‌دار
    هر دو هستند از تتمهٔ اختیار

  M5:2999
    اختیاری هست در ما ناپدید
    چون دو مطلب دید آید در مزید

  M5:3000
    اوستادان کودکان را می‌زنند
    آن ادب سنگ سیه را کی کنند؟

  M5:3001
    هیچ گویی سنگ را فردا بیا
    ور نیایی من دهم بد را سزا

  M5:3002
    هیچ عاقل مر کلوخی را زند
    هیچ با سنگی عتابی کس کند

  M5:3003
    در خِرد جبر از قدَر رسواترست
    زانک جبری حس خود را منکِرست

  M5:3004
    منکر حس نیست آن مرد قدر
    فعل حق حسی نباشد ای پسر

  M5:3005
    منکر فعل خداوند جلیل
    هست در انکار مدلول دلیل

  M5:3006
    آن بگوید دود هست و نار نی
    نور شمعی بی ز شمعی روشنی

  M5:3007
    وین همی‌بیند معین نار را
    نیست می‌گوید پی انکار را

  M5:3008
    جامه‌اش سوزد بگوید نار نیست
    جامه‌اش دوزد بگوید تار نیست

  M5:3009
    پس تسفسط آمد این دعویِ جبر
    لاجرم بدتر بود زین رو ز گبر

  M5:3010
    گبر گوید هست عالم نیست رب
    یا ربی گوید که نبود مستحب

  M5:3011
    این همی‌گوید جهان خود نیست هیچ
    هسته سوفسطایی اندر پیچ پیچ

  M5:3012
    جملهٔ عالم مقر در اختیار
    امر و نهی این میار و آن بیار

  M5:3013
    او همی‌گوید که امر و نهی لاست
    اختیاری نیست این جمله خطاست

  M5:3014
    حس را حیوان مقرست ای رفیق
    لیک ادراک دلیل آمد دقیق

  M5:3015
    زانک محسوسست ما را اختیار
    خوب می‌آید برو تکلیف کار

────────────────────────────────────────────────────────
Source: ganjoor.net via masnavi.ai