M2:110 — یشم را آنگه شناسی از گهر / کز خیال خود کنی کلی عبر

Dalam bagian pembuka Kitab Kedua ini, Rumi membangun perbedaan mendasar antara dua cara memandang: mata yang melihat hakikat dan mata yang terperangkap dalam khayal (khayāl). Sebelumnya, ia menyatakan bahwa mata seorang wali—yang telah "dicelak" oleh Tuhan—adalah "rumah Wujud", bukan "rumah khayal".

Bait ini berfungsi sebagai kesimpulan dan syarat dari argumen tersebut. "Giok" (yashm) melambangkan sesuatu yang tampak berharga tetapi nilainya lebih rendah, atau bahkan palsu—representasi dari dunia ilusi dan proyeksi ego. Sebaliknya, "mutiara" (gohar) adalah lambang dari hakikat sejati, kebenaran spiritual yang murni dan tak ternilai. Rumi menegaskan bahwa kemampuan untuk membedakan keduanya—untuk menjadi seorang "penilai permata" spiritual (gohar-shenās)—tidak datang dari kecerdasan intelektual semata. Kemampuan itu baru muncul ketika seseorang berhasil "menyeberang" atau "melampaui" (ʿabar) alam fantasinya sendiri. Selama pandangan kita masih dikaburkan oleh ego dan imajinasi pribadi, kita akan terus salah mengira giok sebagai mutiara, ilusi sebagai kenyataan.

مولانا در اینجا به یکی از اصول بنیادین معرفت‌شناسی عرفانی اشاره می‌کند: حجاب اصلی در راه شناخت حقیقت، خودِ انسان و پندارهای ذهنی اوست. تا زمانی که ذره‌ای از «منیت» و پیش‌فرض‌های شخصی باقی باشد (که در بیت قبل به «یک مو از تو» تعبیر شده)، نگاه انسان به عالم آلوده به «خیال» است. این خیال، ارزش‌ها را وارونه نشان می‌دهد؛ سنگ کم‌ارزشی مانند یشم را هم‌سنگ گوهری گرانبها جلوه می‌دهد.

راه حل، «عبر کردن» یا عبور کامل از این قلمرو خیال است. این عبور به معنای تزکیه نفس و کنار زدن پرده‌های ذهنی است تا چشم دل بتواند حقایق را همان‌طور که هستند، بدون واسطه‌ی نفس، مشاهده کند. بنابراین، شناخت حقیقی، محصول کنار رفتنِ شناسنده (نفس اماره) است، نه حاصل افزودن بر دانسته‌های او. این بیت مقدمه‌ای است برای حکایتی که قرار است تفاوت میان دیدنِ عیانی (شهود مستقیم) و فهم قیاسی (دانش غیرمستقیم) را روشن سازد.