در کمال صنع پاک مستحث

علت حادث چه گنجد یا حدث


بخش ۷۷ - خلق الجان من مارج من نار و قوله تعالی فی حق ابلیس انه  کان من الجن ففسق

سر اَب چه بود اَب ما صنع اوست

صنع مغزست و اَب صورت چو پوست


عشق دان ای فندق تن دوستت

جانت جوید مغز و کوبد پوستت


دوزخی که پوست باشد دوستش

داد بدلنا جلودا پوستش


معنی و مغزت بر آتش حاکمست

لیک آتش را قشورت هیزمست


کوزهٔ چوبین که در وی آب جوست

قدرت آتش همه بر ظرف اوست


معنی انسان بر آتش مالکست

مالک دوزخ درو کی هالکست


پس میفزا تو بدن معنی فزا

تا چو مالک باشی آتش را کیا


پوستها بر پوست می‌افزوده‌ای

لاجرم چون پوست اندر دوده‌ای


زانک آتش را علف جز پوست نیست

قهر حق آن کبر را پوستین کنیست


این تکبر از نتیجهٔ پوستست

جاه و مال آن کبر را زان دوستست


این تکبر چیست غفلت از لباب

منجمد چون غفلت یخ ز آفتاب


چون خبر شد ز آفتابش یخ نماند

نرم گشت و گرم گشت و تیز راند


شد ز دید لب جملهٔ تن طمع

خوار و عاشق شد که ذل من طمع


چون نبیند مغز قانع شد به پوست

بند عز من قنع زندان اوست


عزت اینجا گبریست و ذل دین

سنگ تا فانی نشد کی شد نگین


در مقام سنگی آنگاهی انا

وقت مسکین گشتن تست وفنا


کبر زان جوید همیشه جاه و مال

که ز سرگینست گلخن را کمال


کین دو دایه پوست را افزون کنند

شحم و لحم و کبر و نخوت آکنند


دیده را بر لب لب نفراشتند

پوست را زان روی لب پنداشتند


پیش‌وا ابلیس بود این راه را

کو شکار آمد شبیکهٔ جاه را


مال چون مارست و آن جاه اژدها

سایهٔ مردان زمرد این دو را


زان زمرد مار را دیده جهد

کور گردد مار و ره‌رو وا رهد


چون برین ره خار بنهاد آن رئیس

هر که خست او گفته لعنت بر بلیس


یعنی این غم بر من از غدر ویست

غدر را آن مقتدا سابق‌پیست


بعد ازو خود قرن بر قرن آمدند

جملگان بر سنت او پا زدند


هر که بنهد سنت بد ای فتا

تا در افتد بعد او خلق از عمی


جمع گردد بر وی آن جمله بزه

کو سری بودست و ایشان دم‌غزه


لیک آدم چارق و آن پوستین

پیش می‌آورد که هستم ز طین


چون ایاز آن چارقش مورود بود

لاجرم او عاقبت محمود بود


هست مطلق کارساز نیستیست

کارگاه هست‌کن جز نیست چیست


بر نوشته هیچ بنویسد کسی

یا نهاله کارد اندر مغرسی


کاغذی جوید که آن بنوشته نیست

تخم کارد موضعی که کشته نیست


تو برادر موضع ناکشته باش

کاغذ اسپید نابنوشته باش


تا مشرف گردی از نون والقلم

تا بکارد در تو تخم آن ذوالکرم


خود ازین پالوده نالیسیده گیر

مطبخی که دیده‌ای نادیده گیر


زانک ازین پالوده مستیها بود

پوستین و چارق از یادت رود


چون در آید نزع و مرگ آهی کنی

ذکر دلق و چارق آنگاهی کنی


تا نمانی غرق موج زشتیی

که نباشد از پناهی پشتیی


یاد ناری از سفینهٔ راستین

ننگری در چارق و در پوستین


چونک درمانی به غرقاب فنا

پس ظلمنا ورد سازی بر ولا


دیو گوید بنگرید این خام را

سر برید این مرغ بی‌هنگام را


دور این خصلت ز فرهنگ ایاز

که پدید آید نمازش بی‌نماز


او خروس آسمان بوده ز پیش

نعره‌های او همه در وقت خویش


بخش ۷۸ - در معنی این کی ارنا الاشیاء کما هی و معنی این کی لو کشف الغطاء ما از ددت یقینا و قوله  در هر که تو از دیدهٔ بد می‌نگری  از چنبرهٔ وجود خود می‌نگری  پایهٔ کژ کژ افکند سایه

ای خروسان از وی آموزید بانگ

بانگ بهر حق کند نه بهر دانگ


صبح کاذب آید و نفریبدش

صبح کاذب عالم و نیک و بدش


اهل دنیا عقل ناقص داشتند

تا که صبح صادقش پنداشتند


صبح کاذب کاروانها را زدست

که به بوی روز بیرون آمدست


صبح کاذب خلق را رهبر مباد

کو دهد بس کاروانها را به باد


ای شده تو صبح کاذب را رهین

صبح صادق را تو کاذب هم مبین


گر نداری از نفاق و بد امان

از چه داری بر برادر ظن همان


بدگمان باشد همیشه زشت‌کار

نامهٔ خود خواند اندر حق یار


آن خسان که در کژیها مانده‌اند

انبیا را ساحر و کژ خوانده‌اند


وآن امیران خسیس قلب‌ساز

این گمان بردند بر حجرهٔ ایاز


کو دفینه دارد و گنج اندر آن

ز آینهٔ خود منگر اندر دیگران


شاه می‌دانست خود پاکی او

بهر ایشان کرد او آن جست و جو


کای امیر آن حجره را بگشای در

نیم شب که باشد او زان بی‌خبر


تا پدید آید سگالشهای او

بعد از آن بر ماست مالشهای او


مر شما را دادم آن زر و گهر

من از آن زرها نخواهم جز خبر


این همی‌گفت و دل او می‌طپید

از برای آن ایاز بی ندید


که منم کین بر زبانم می‌رود

این جفاگر بشنود او چون شود


باز می‌گوید به حق دین او

که ازین افزون بود تمکین او


کی به قذف زشت من طیره شود

وز غرض وز سر من غافل بود


مبتلی چون دید تاویلات رنج

برد بیند کی شود او مات رنج


صاحب تاویل ایاز صابرست

کو به بحر عاقبتها ناظرست


هم‌چو یوسف خواب این زندانیان

هست تعبیرش به پیش او عیان


خواب خود را چون نداند مرد خیر

کو بود واقف ز سر خواب غیر


گر زنم صد تیغ او را ز امتحان

کم نگردد وصلت آن مهربان


داند او که آن تیغ بر خود می‌زنم

من ویم اندر حقیقت او منم


بخش ۷۹ - بیان اتحاد عاشق و معشوق از روی حقیقت اگر چه متضادند  از روی آنک نیاز ضد بی‌نیازیست چنان که آینه بی‌صورتست و  ساده است و بی‌صورتی ضد صورتست ولکن میان ایشان اتحادیست  در حقیقت کی شرح آن درازست و العاقل یکفیه الاشاره

جسم مجنون را ز رنج و دوریی

اندر آمد ناگهان رنجوریی


خون بجوش آمد ز شعلهٔ اشتیاق

تا پدید آمد بر آن مجنون خناق


پس طبیب آمد بدارو کردنش

گفت چاره نیست هیچ از رگ‌زنش


رگ زدن باید برای دفع خون

رگ‌زنی آمد بدانجا ذو فنون


بازوش بست و گرفت آن نیش او

بانک بر زد در زمان آن عشق‌خو


مزد خود بستان و ترک فصد کن

گر بمیرم گو برو جسم کهن


گفت آخر از چه می‌ترسی ازین

چون نمی‌ترسی تو از شیر عرین


شیر و گرگ و خرس و هر گور و دده

گرد بر گرد تو شب گرد آمده


می نه آیدشان ز تو بوی بشر

ز انبهی عشق و وجد اندر جگر


گرگ و خرس و شیر داند عشق چیست

کم ز سگ باشد که از عشق او عمیست


گر رگ عشقی نبودی کلب را

کی بجستی کلب کهفی قلب را


هم ز جنس او به صورت چون سگان

گر نشد مشهور هست اندر جهان


بو نبردی تو دل اندر جنس خویش

کی بری تو بوی دل از گرگ و میش


گر نبودی عشق هستی کی بدی

کی زدی نان بر تو و کی تو شدی


نان تو شد از چه ز عشق و اشتها

ورنه نان را کی بدی تا جان رهی


عشق نان مرده را می جان کند

جان که فانی بود جاویدان کند


گفت مجنون من نمی‌ترسم ز نیش

صبر من از کوه سنگین هست بیش


منبلم بی‌زخم ناساید تنم

عاشقم بر زخمها بر می‌تنم


لیک از لیلی وجود من پرست

این صدف پر از صفات آن درست


ترسم ای فصاد گر فصدم کنی

نیش را ناگاه بر لیلی زنی


داند آن عقلی که او دل‌روشنیست

در میان لیلی و من فرق نیست


بخش ۸۰ - معشوقی از عاشق پرسید کی خود را دوست‌تر داری یا مرا  گفت من از خود مرده‌ام و به تو زنده‌ام از خود و از صفات خود نیست  شده‌ام و به تو هست شده‌ام علم خود را فراموش کرده‌ام و از علم تو  عالم شده‌ام قدرت خود را از یاد داده‌ام و از قدرت تو قادر شده‌ام اگر خود را دوست دارم ترا دوست داشته باشم و اگر ترا دوست دارم  خود را دوست داشته باشم  هر که را آینهٔ یقین باشد  گرچه خود بین خدای بین باشد  اخرج به صفاتی الی خلقی من رآک رآنی و من قصدک قصدنی و علی هذا

گفت معشوقی به عاشق ز امتحان

در صبوحی کای فلان ابن الفلان


مر مرا تو دوست‌تر داری عجب

یا که خود را راست گو یا ذا الکرب


گفت من در تو چنان فانی شدم

که پرم از تو ز ساران تا قدم


بر من از هستی من جز نام نیست

در وجودم جز تو ای خوش‌کام نیست


زان سبب فانی شدم من این چنین

هم‌چو سرکه در تو بحر انگبین


هم‌چو سنگی کو شود کل لعل ناب

پر شود او از صفات آفتاب


وصف آن سنگی نماند اندرو

پر شود از وصف خور او پشت و رو


بعد از آن گر دوست دارد خویش را

دوستی خور بود آن ای فتا


ور که خور را دوست دارد او بجان

دوستی خویش باشد بی‌گمان


خواه خود را دوست دارد لعل ناب

خواه تا او دوست دارد آفتاب


اندرین دو دوستی خود فرق نیست

هر دو جانب جز ضیای شرق نیست


تا نشد او لعل خود را دشمنست

زانک یک من نیست آنجا دو منست


زانک ظلمانیست سنگ و روزکور

هست ظلمانی حقیقت ضد نور


خویشتن را دوست دارد کافرست

زانک او مناع شمس اکبرست


پس نشاید که بگوید سنگ انا

او همه تاریکیست و در فنا


گفت فرعونی انا الحق گشت پست

گفت منصوری اناالحق و برست


آن انا را لعنة الله در عقب

وین انا را رحمةالله ای محب


زانک او سنگ سیه بد این عقیق

آن عدوی نور بود و این عشیق


این انا هو بود در سر ای فضول

ز اتحاد نور نه از رای حلول


جهد کن تا سنگیت کمتر شود

تا به لعلی سنگ تو انور شود


صبر کن اندر جهاد و در عنا

دم به دم می‌بین بقا اندر فنا


وصف سنگی هر زمان کم می‌شود

وصف لعلی در تو محکم می‌شود


وصف هستی می‌رود از پیکرت

وصف مستی می‌فزاید در سرت


سمع شو یکبارگی تو گوش‌وار

تا ز حلقهٔ لعل یابی گوشوار


هم‌چو چه کن خاک می‌کن گر کسی

زین تن خاکی که در آبی رسی


گر رسد جذبهٔ خدا آب معین

چاه ناکنده بجوشد از زمین


کار می‌کن تو بگوش آن مباش

اندک اندک خاک چه را می‌تراش


هر که رنجی دید گنجی شد پدید

هر که جدی کرد در جدی رسید


گفت پیغمبر رکوعست و سجود

بر در حق کوفتن حلقهٔ وجود


حلقهٔ آن در هر آنکو می‌زند

بهر او دولت سری بیرون کند


بخش ۸۱ - آمدن آن امیر نمام با سرهنگان نیم‌شب بگشادن آن حجرهٔ ایاز و پوستین و چارق دیدن آویخته و گمان بردن کی آن مکرست و روپوش و خانه را حفره کردن بهر گوشه‌ای کی گمان آمد چاه کنان  آوردن و دیوارها را سوراخ کردن و  چیزی نایافتن و خجل و نومید  شدن چنانک بدگمانان و خیال‌اندیشان در کار انبیا و اولیا کی  می‌گفتند کی ساحرند و خویشتن ساخته‌اند و تصدر می‌جویند بعد  از تفحص خجل شوند و سود ندارد

آن امینان بر در حجره شدند

طالب گنج و زر و خمره بدند


قفل را برمی‌گشادند از هوس

با دو صد فرهنگ و دانش چند کس


زانک قفل صعب و پر پیچیده بود

از میان قفلها بگزیده بود


نه ز بخل سیم و مال و زر خام

از برای کتم آن سر از عوام


که گروهی بر خیال بد تنند

قوم دیگر نام سالوسم کنند


پیش با همت بود اسرار جان

از خسان محفوظ‌تر از لعل کان


زر به از جانست پیش ابلهان

زر نثار جان بود نزد شهان


حرص تازد بیهده سوی سراب

عقل گوید نیک بین که آن نیست آب


حرص غالب بود و زر چون جان شده

نعرهٔ عقل آن زمان پنهان شده


گشته صدتو حرص و غوغاهای او

گشته پنهان حکمت و ایمای او


تا که در چاه غرور اندر فتد

آنگه از حکمت ملامت بشنود


چون ز بند دام باد او شکست

نفس لوامه برو یابید دست


تا به دیوار بلا ناید سرش

نشنود پند دل آن گوش کرش


کودکان را حرص گوزینه و شکر

از نصیحتها کند دو گوش کر


چونک درد دنبلش آغاز شد

در نصیحت هر دو گوشش باز شد


حجره را با حرص و صدگونه هوس

باز کردند آن زمان آن چند کس


اندر افتادند از در ز ازدحام

هم‌چو اندر دوغ گندیده هوام


عاشقانه در فتد با کر و فر

خورد امکان نی و بسته هر دو پر


بنگریدند از یسار و از یمین

چارقی بدریده بود و پوستین


باز گفتند این مکان بی‌نوش نیست

چارق اینجا جز پی روپوش نیست


هین بیاور سیخهای تیز را

امتحان کن حفره و کاریز را


هر طرف کندند و جستند آن فریق

حفره‌ها کردند و گوهای عمیق


حفره‌هاشان بانگ می‌داد آن زمان

کنده‌های خالییم ای کندگان


زان سگالش شرم هم می‌داشتند

کنده‌ها را باز می‌انباشتند


بی‌عدد لا حول در هر سینه‌ای

مانده مرغ حرصشان بی‌چینه‌ای


زان ضلالتهای یاوه‌تازشان

حفرهٔ دیوار و در غمازشان


ممکن اندای آن دیوار نی

با ایاز امکان هیچ انکار نی


گر خداع بی‌گناهی می‌دهند

حایط و عرصه گواهی می‌دهند


باز می‌گشتند سوی شهریار

پر ز گرد و روی زرد و شرمسار


بخش ۸۲ - بازگشتن نمامان از حجرهٔ ایاز به سوی شاه توبره تهی و خجل هم‌چون بدگمانان در حق انبیا علیهم‌السلام بر وقت ظهور برائت و پاکی ایشان کی یوم تبیض وجوه و تسود وجوه و قوله تری الذین کذبوا علی الله وجوههم مسودة

شاه قاصد گفت هین احوال چیست

که بغلتان از زر و همیان تهیست


ور نهان کردید دینار و تسو

فر شادی در رخ و رخسار کو


گرچه پنهان بیخ هر بیخ آورست

برگ سیماهم وجوهم اخضرست


آنچ خورد آن بیخ از زهر و ز قند

نک منادی می‌کند شاخ بلند


بیخ اگر بی‌برگ و از مایه تهیست

برگهای سبز اندر شاخ چیست


بر زبان بیخ گل مهری نهد

شاخ دست و پا گواهی می‌دهد


آن امینان جمله در عذر آمدند

هم‌چو سایه پیش مه ساجد شدند


عذر آن گرمی و لاف و ما و من

پیش شه رفتند با تیغ و کفن


از خجالت جمله انگشتان گزان

هر یکی می‌گفت کای شاه جهان


گر بریزی خون حلالستت حلال

ور ببخشی هست انعام و نوال


کرده‌ایم آنها که از ما می‌سزید

تا چه فرمایی تو ای شاه مجید


گر ببخشی جرم ما ای دل‌فروز

شب شبیها کرده باشد روز روز


گر ببخشی یافت نومیدی گشاد

ورنه صد چون ما فدای شاه باد


گفت شه نه این نواز و این گداز

من نخواهم کرد هست آن ایاز


بخش ۸۳ - حواله کردن پادشاه قبول و توبهٔ نمامان و حجره گشایان و سزا دادن ایشان با ایاز کی یعنی این جنایت بر عرض او رفته است

این جنایت بر تن و عرض ویست

زخم بر رگهای آن نیکوپیست


گرچه نفس واحدیم از روی جان

ظاهرا دورم ازین سود و زیان


تهمتی بر بنده شه را عار نیست

جز مزید حلم و استظهار نیست


متهم را شاه چون قارون کند

بی‌گنه را تو نظر کن چون کند


شاه را غافل مدان از کار کس

مانع اظهار آن حلمست و بس


من هنا یشفع به پیش علم او

لا ابالی‌وار الا حلم او


آن گنه اول ز حلمش می‌جهد

ورنه هیبت آن مجالش کی دهد


خونبهای جرم نفس قاتله

هست بر حلمش دیت بر عاقله


مست و بی‌خود نفس ما زان حلم بود

دیو در مستی کلاه از وی ربود


گرنه ساقی حلم بودی باده‌ریز

دیو با آدم کجا کردی ستیز


گاه علم آدم ملایک را کی بود

اوستاد علم و نقاد نقود


چونک در جنت شراب حلم خورد

شد ز یک بازی شیطان روی زرد


آن بلادرهای تعلیم ودود

زیرک و دانا و چستش کرده بود


باز آن افیون حلم سخت او

دزد را آورد سوی رخت او


عقل آید سوی حلمش مستجیر

ساقیم تو بوده‌ای دستم بگیر


بخش ۸۴ - فرمودن شاه ایاز را کی اختیار کن از عفو و مکافات کی از عدل و لطف هر چه کنی اینجا صوابست و در هر یکی مصلحتهاست کی در عدل هزار لطف هست درج و لکم فی القصاص حیوة آنکس کی کراهت می‌دارد قصاص را درین یک حیات قاتل نظر می‌کند و در صد هزار حیات کی معصوم و محقون خواهند شدن در حصن بیم سیاست نمی‌نگرد

کن میان مجرمان حکم ای ایاز

ای ایاز پاک با صد احتراز


گر دو صد بارت بجوشم در عمل

در کف جوشت نیابم یک دغل


ز امتحان شرمنده خلقی بی‌شمار

امتحانها از تو جمله شرمسار


بحر بی‌قعرست تنها علم نیست

کوه و صد کوهست این خود حلم نیست


گفت من دانم عطای تست این

ورنه من آن چارقم و آن پوستین


بهر آن پیغامبر این را شرح ساخت

هر که خود بشناخت یزدان را شناخت


چارقت نطفه‌ست و خونت پوستین

باقی ای خواجه عطای اوست این


بهر آن دادست تا جویی دگر

تو مگو که نیستش جز این قدر


زان نماید چند سیب آن باغبان

تا بدانی نخل و دخل بوستان


کف گندم زان دهد خریار را

تا بداند گندم انبار را


نکته‌ای زان شرح گوید اوستاد

تا شناسی علم او را مستزاد


ور بگویی خود همینش بود و بس

دورت اندازد چنانک از ریش خس


ای ایاز اکنون بیا و داد ده

داد نادر در جهان بنیاد نه


مجرمانت مستحق کشتن‌اند

وز طمع بر عفو و حلمت می‌تنند


تا که رحمت غالب آید یا غضب

آب کوثر غالب آید یا لهب


از پی مردم‌ربایی هر دو هست

شاخ حلم و خشم از عهد الست


بهر این لفظ الست مستبین

نفی و اثباتست در لفظی قرین


زانک استفهام اثباتیست این

لیک در وی لفظ لیس شد قرین


ترک کن تا ماند این تقریر خام

کاسهٔ خاصان منه بر خوان عام


قهر و لطفی چون صبا و چون وبا

آن یکی آهن‌ربا وین که‌ربا


می‌کشد حق راستان را تا رشد

قسم باطل باطلان را می‌کشد


معده حلوایی بود حلوا کشد

معده صفرایی بود سرکا کشد


فرش سوزان سردی از جالس برد

فرش افسرده حرارت را خورد


دوست بینی از تو رحمت می‌جهد

خصم بینی از تو سطوت می‌جهد


ای ایاز این کار را زوتر گزار

زانک نوعی انتقامست انتظار


بخش ۸۵ - تعجیل فرمودن پادشاه ایاز را کی زود این حکم را به فیصل رسان و منتظر مدار و «ایام بیننا» مگو کی «الانتظار موت الاحمر»، و جواب گفتن ایاز شاه را

گفت ای شه جملگی فرمان تراست

با وجود آفتاب اختر فناست


زهره کی بود یا عطارد یا شهاب

کو برون آید به پیش آفتاب


گر ز دلق و پوستین بگذشتمی

کی چنین تخم ملامت کشتمی


قفل کردن بر در حجره چه بود

در میان صد خیالیی حسود


دست در کرده درون آب جو

هر یکی زیشان کلوخ خشک‌جو


پس کلوخ خشک در جو کی بود

ماهی‌یی با آب عاصی کی شود


بر من مسکین جفا دارند ظن

که وفا را شرم می‌آید ز من


گر نبودی زحمت نامحرمی

چند حرفی از وفا واگفتمی


چون جهانی شبهت و اشکال‌جوست

حرف می‌رانیم ما بیرون پوست


گر تو خود را بشکنی مغزی شوی

داستان مغز نغزی بشنوی


جوز را در پوستها آوازهاست

مغز و روغن را خود آوازی کجاست


دارد آوازی نه اندر خورد گوش

هست آوازش نهان در گوش نوش


گرنه خوش‌آوازی مغزی بود

ژغژغ آواز قشری کی شنود


ژغژغ آن زان تحمل می‌کنی

تا که خاموشانه بر مغزی زنی


چند گاهی بی‌لب و بی‌گوش شو

وانگهان چون لب حریف نوش شو


چند گفتی نظم و نثر و راز فاش

خواجه یک روز امتحان کن گنگ باش


بخش ۸۶ - حکایت در تقریر این سخن کی چندین گاه گفت ذکر را آزمودیم مدتی صبر و خاموشی را بیازماییم

چند پختی تلخ و تیز و شورگز

این یکی بار امتحان شیرین بپز


آن یکی را در قیامت ز انتباه

در کف آید نامهٔ عصیان سیاه


سرسیه چون نامه‌های تعزیه

پر معاصی متن نامه و حاشیه


جمله فسق و معصیت بد یک سری

هم‌چو دارالحرب پر از کافری


آنچنان نامهٔ پلید پر وبال

در یمین ناید درآید در شمال


خود همین‌جا نامهٔ خود را ببین

دست چپ را شاید آن یا در یمین


موزهٔ چپ کفش چپ هم در دکان

آن چپ دانیش پیش از امتحان


چون نباشی راست می‌دان که چپی

هست پیدا نعرهٔ شیر و کپی


آنک گل را شاهد و خوش‌بو کند

هر چپی را راست فضل او کند


هر شمالی را یمینی او دهد

بحر را ماء معینی او دهد


گر چپی با حضرت او راست باش

تا ببینی دست‌برد لطفهاش


تو روا داری که این نامهٔ مهین

بگذرد از چپ در آید در یمین


این چنین نامه که پرظلم و جفاست

کی بود خود درخور اندر دست راست


بخش ۸۷ - در بیان کسی کی سخنی گوید کی حال او مناسب آن سخن و آن دعوی نباشد چنان که کفره و لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الأَرْضَ لَیَقولُنَّ اللهُ خدمت بت سنگین کردن و جان و زر فدای او کردن چه مناسب باشد با جانی کی داند کی خالق سموات و ارض و خلایق الهیست سمیعی بصیری حاضری مراقبی مستولی غیوری الی آخره

زاهدی را یک زنی بد بس غیور

هم بد او را یک کنیزک هم‌چو حور


زان ز غیرت پاس شوهر داشتی

با کنیزک خلوتش نگذاشتی


مدتی زن شد مراقب هر دو را

تاکشان فرصت نیفتد در خلا


تا در آمد حکم و تقدیر اله

عقل حارس خیره‌سر گشت و تباه


حکم و تقدیرش چو آید بی‌وقوف

عقل کی بود در قمر افتد خسوف


بود در حمام آن زن ناگهان

یادش آمد طشت و در خانه بد آن


با کنیزک گفت رو هین مرغ‌وار

طشت سیمین را ز خانهٔ ما بیار


آن کنیزک زنده شد چون این شنید

که به خواجه این زمان خواهد رسید


خواجه در خانه‌ست و خلوت این زمان

پس دوان شد سوی خانه شادمان


عشق شش ساله کنیزک را بد این

که بیابد خواجه را خلوت چنین


گشت پران جانب خانه شتافت

خواجه را در خانه در خلوت بیافت


هر دو عاشق را چنان شهوت ربود

که احتیاط و یاد در بستن نبود


هر دو با هم در خزیدند از نشاط

جان به جان پیوست آن دم ز اختلاط


یاد آمد در زمان زن را که من

چون فرستادم ورا سوی وطن


پنبه در آتش نهادم من به خویش

اندر افکندم قج نر را به میش


گل فرو شست از سر و بی‌جان دوید

در پی او رفت و چادر می‌کشید


آن ز عشق جان دوید و این ز بیم

عشق کو و بیم کو فرقی عظیم


سیر عارف هر دمی تا تخت شاه

سیر زاهد هر مهی یک روزه راه


گرچه زاهد را بود روزی شگرف

کی بود یک روز او خمسین الف


قدر هر روزی ز عمر مرد کار

باشد از سال جهان پنجه هزار


عقلها زین سر بود بیرون در

زهرهٔ وهم ار بدرد گو بدر


ترس مویی نیست اندر پیش عشق

جمله قربانند اندر کیش عشق


عشق وصف ایزدست اما که خوف

وصف بندهٔ مبتلای فرج و جوف


چون یحبون بخواندی در نبی

با یحبوهم قرین در مطلبی


پس محبت وصف حق دان عشق نیز

خوف نبود وصف یزدان ای عزیز


وصف حق کو وصف مشتی خاک کو

وصف حادث کو و وصف پاک کو


شرح عشق ار من بگویم بر دوام

صد قیامت بگذرد و آن ناتمام


زانک تاریخ قیامت را حدست

حد کجا آنجا که وصف ایزدست


عشق را پانصد پرست و هر پری

از فراز عرش تا تحت‌الثری


زاهد با ترس می‌تازد به پا

عاشقان پران‌تر از برق و هوا


کی رسند این خایفان در گرد عشق

که آسمان را فرش سازد درد عشق


جز مگر آید عنایتهای ضو

کز جهان و زین روش آزاد شو


از قش خود وز دش خود باز ره

که سوی شه یافت آن شهباز ره


این قش و دش هست جبر و اختیار

از ورای این دو آمد جذب یار


چون رسید آن زن به خانه در گشاد

بانگ در در گوش ایشان در فتاد


آن کنیزک جست آشفته ز ساز

مرد بر جست و در آمد در نماز


زن کنیزک را پژولیده بدید

درهم و آشفته و دنگ و مرید


شوی خود را دید قایم در نماز

در گمان افتاد زن زان اهتزاز


شوی را برداشت دامن بی‌خطر

دید آلودهٔ منی خصیه و ذکر


از ذکر باقی نطفه می‌چکید

ران و زانو گشت آلوده و پلید


بر سرش زد سیلی و گفت ای مهین

خصیهٔ مرد نمازی باشد این؟!


لایق ذکر و نمازست این ذکر؟

وین چنین ران و زهار پر قذر؟


نامهٔ پر ظلم و فسق و کفر و کین

لایقست انصاف ده اندر یمین


گر بپرسی گبر را کاین آسمان

آفریدهٔ کیست وین خلق و جهان


گوید او کاین آفریدهٔ آن خداست

که آفرینش بر خدایی‌اش گواست


کفر و فسق و استم بسیار او

هست لایق با چنین اقرار او


هست لایق با چنین اقرار راست

آن فضیحتها و آن کردار کاست


فعل او کرده دروغ آن قول را

تا شد او لایق عذاب هول را


روز محشر هر نهان پیدا شود

هم ز خود هر مجرمی رسوا شود


دست و پا بدهد گواهی با بیان

بر فساد او به پیش مستعان


دست گوید من چنین دزدیده‌ام

لب بگوید من چنین پرسیده‌ام


پای گوید من شده‌ستم تا منی

فرج گوید من بکرده‌ستم زنی


چشم گوید کرده‌ام غمزهٔ حرام

گوش گوید چیده‌ام سوء الکلام


پس دروغ آمد ز سر تا پای خویش

که دروغش کرد هم اعضای خویش


آنچنان که در نماز با فروغ

از گواهی خصیه شد زرقش دروغ


پس چنان کن فعل که آن خود بی‌زبان

باشد اشهد گفتن و عین بیان


تا همه تن عضو عضوت ای پسر

گفته باشد اشهد اندر نفع و ضر


رفتن بنده پی خواجه گواست

که منم محکوم و این مولای ماست


گر سیه کردی تو نامهٔ عمر خویش

توبه کن زانها که کردستی تو پیش


عمر اگر بگذشت بیخش این دمست

آب توبه‌ش ده اگر او بی‌نمست


بیخ عمرت را بده آب حیات

تا درخت عمر گردد با نبات


جمله ماضی‌ها ازین نیکو شوند

زهر پارینه ازین گردد چو قند


سیئاتت را مبدل کرد حق

تا همه طاعت شود آن ما سبق


خواجه بر توبهٔ نصوحی خوش بِتَن

کوششی کن هم به جان و هم به تن


شرح این توبهٔ نصوح از من شنو

بگرویدستی و لیک از نو گرو


بخش ۸۸ - حکایت در بیان توبهٔ نصوح کی چنانک شیر از پستان بیرون آید باز در پستان نرود آنک توبه نصوحی کرد هرگز از آن گناه یاد نکند به طریق رغبت بلک هر دم نفرتش افزون باشد و آن نفرت دلیل آن بود  کی لذت قبول یافت آن شهوت اول بی‌لذت شد این به جای آن نشست نبرد عشق را جز عشق دیگر  چرا یاری نجویی زو نکوتر وانک دلش باز بدان گناه رغبت می‌کند علامت آنست کی لذت قبول نیافته است و لذت قبول به جای آن لذت گناه ننشسته است سنیسره للیسری نشده است لذت و نیسره للعسری باقیست بر وی

بود مردی پیش ازین نامش نصوح

بد ز دلاکی زن او را فتوح


بود روی او چو رخسار زنان

مردی خود را همی‌کرد او نهان


او به حمام زنان دلاک بود

در دغا و حیله بس چالاک بود


سالها می‌کرد دلاکی و کس

بو نبرد از حال و سر آن هوس


زانک آواز و رخش زن‌وار بود

لیک شهوت کامل و بیدار بود


چادر و سربند پوشیده و نقاب

مرد شهوانی و در غرهٔ شباب


دختران خسروان را زین طریق

خوش همی‌مالید و می‌شست آن عشیق


توبه‌ها می‌کرد و پا در می‌کشید

نفس کافر توبه‌اش را می‌درید


رفت پیش عارفی آن زشت‌کار

گفت ما را در دعایی یاد دار


سر او دانست آن آزادمرد

لیک چون حلم خدا پیدا نکرد


بر لبش قفلست و در دل رازها

لب خموش و دل پر از آوازها


عارفان که جام حق نوشیده‌اند

رازها دانسته و پوشیده‌اند


هر کرا اسرار کار آموختند

مهر کردند و دهانش دوختند


سست خندید و بگفت ای بدنهاد

زانک دانی ایزدت توبه دهاد


بخش ۸۹ - در بیان آنک دعای عارف واصل و درخواست او از حق هم‌چو درخواست حقست از خویشتن کی کنت له سمعا و بصرا و لسانا و یدا و قوله و ما رمیت اذ رمیت و لکن الله رمی و آیات و اخبار و آثار درین بسیارست و شرح سبب ساختن حق تا مجرم را گوش گرفته بتوبهٔ نصوح آورد

آن دعا از هفت گردون در گذشت

کار آن مسکین به آخر خوب گشت


که آن دعای شیخ نه چون هر دعاست

فانی است و گفت او گفت خداست


چون خدا از خود سؤال و کد کند

پس دعای خویش را چون رد کند


یک سبب انگیخت صنع ذوالجلال

که رهانیدش ز نفرین و وبال


اندر آن حمام پر می‌کرد طشت

گوهری از دختر شه یاوه گشت


گوهری از حلقه‌های گوش او

یاوه گشت و هر زنی در جست و جو


پس در حمام را بستند سخت

تا بجویند اولش در پیچ رخت


رختها جستند و آن پیدا نشد

دزد گوهر نیز هم رسوا نشد


پس به جد جستن گرفتند از گزاف

در دهان و گوش و اندر هر شکاف


در شکاف تحت و فوق و هر طرف

جست و جو کردند دری خوش صدف


بانگ آمد که همه عریان شوید

هر که هستید ار عجوز و گر نوید


یک به یک را حاجبه جستن گرفت

تا پدید آید گهردانهٔ شگفت


آن نصوح از ترس شد در خلوتی

روی زرد و لب کبود از خشیتی


پیش چشم خویش او می‌دید مرگ

رفت و می‌لرزید او مانند برگ


گفت یارب بارها برگشته‌ام

توبه‌ها و عهدها بشکسته‌ام


کرده‌ام آنها که از من می‌سزید

تا چنین سیل سیاهی در رسید


نوبت جستن اگر در من رسد

وه که جان من چه سختیها کشد


در جگر افتاده‌استم صد شرر

در مناجاتم ببین بوی جگر


این چنین اندوه کافر را مباد

دامن رحمت گرفتم داد داد


کاشکی مادر نزادی مر مرا

یا مرا شیری بخوردی در چرا


ای خدا آن کن که از تو می‌سزد

که ز هر سوراخ مارم می‌گزد


جان سنگین دارم و دل آهنین

ورنه خون گشتی درین رنج و حنین


وقت تنگ آمد مرا و یک نفس

پادشاهی کن مرا فریاد رس


گر مرا این بار ستاری کنی

توبه کردم من ز هر ناکردنی


توبه‌ام بپذیر این بار دگر

تا ببندم بهر توبه صد کمر


من اگر این بار تقصیری کنم

پس دگر مشنو دعا و گفتنم


این همی زارید و صد قطره روان

که در افتادم به جلاد و عوان


تا نمیرد هیچ افرنگی چنین

هیچ ملحد را مبادا این حنین


نوحه‌ها می کرد او بر جان خویش

روی عزرائیل دیده پیش پیش


ای خدا و ای خدا چندان بگفت

که آن در و دیوار با او گشت جفت


در میان یارب و یارب بد او

بانگ آمد از میان جست و جو


بخش ۹۰ - نوبت جستن رسیدن به نصوح و آواز آمدن که همه را جستیم نصوح را بجویید و بیهوش شدن نصوح از آن هیبت و گشاده شدن کار بعد از نهایت بستگی کماکان یقول رسول الله صلی الله علیه و سلم اذا اصابه مرض او هم اشتدی ازمة تنفرجی

جمله را جستیم پیش آی ای نصوح

گشت بیهوش آن زمان پرید روح


هم‌چو دیوار شکسته در فتاد

هوش و عقلش رفت شد او چون جماد


چونک هوشش رفت از تن بی‌امان

سر او با حق بپیوست آن زمان


چون تهی گشت و وجود او نماند

باز جانش را خدا در پیش خواند


چون شکست آن کشتی او بی‌مراد

در کنار رحمت دریا فتاد


جان به حق پیوست چون بی‌هوش شد

موج رحمت آن زمان در جوش شد


چون که جانش وا رهید از ننگ تن

رفت شادان پیش اصل خویشتن


جان چو باز و تن مرورا کنده‌ای

پای بسته پر شکسته بنده‌ای


چونک هوشش رفت و پایش بر گشاد

می‌پرد آن باز سوی کیقباد


چونک دریاهای رحمت جوش کرد

سنگها هم آب حیوان نوش کرد


ذرهٔ لاغر شگرف و زفت شد

فرش خاکی اطلس و زربفت شد


مردهٔ صدساله بیرون شد ز گور

دیو ملعون شد به خوبی رشک حور


این همه روی زمین سرسبز شد

چوب خشک اشکوفه کرد و نغز شد


گرگ با بره حریف می شده

ناامیدان خوش‌رگ و خوش پی شده


بخش ۹۱ - یافته شدن گوهر و حلالی خواستن حاجبکان و کنیزکانِ شاه‌زاده از نصوح

بعد از آن خوفی هلاک جان بده

مژده‌ها آمد که اینک گم شده


بانگ آمد ناگهان که رفت بیم

یافت شد گم‌گشته آن دُر یتیم


یافت شد واندر فرح در بافتیم

مژدگانی ده که گوهر یافتیم


از غریو و نعره و دستک زدن

پر شده حمام «قد زال الحزن»


آن نصوح رفته باز آمد به خویش

دید چشمش تابشِ صد روز بیش


می حلالی خواست از وی هر کسی

بوسه می‌دادند بر دستش بسی


بد گمان بردیم و کن ما را حلال

گوشت تو خوردیم اندر قیل و قال


زانک ظن جمله بر وی بیش بود

زانک در قربت ز جمله پیش بود


خاص دلاکش بد و محرم نصوح

بلک هم‌چون دو تنی یک گشته روح


گوهر ار برده‌ست او برده‌ست و بس

زو ملازم‌تر به خاتون نیست کس


اول او را خواست جستن در نبرد

بهر حرمت داشتش تاخیر کرد


تا بود کان را بیندازد به جا

اندرین مهلت رهاند خویش را


این حلالی‌ها ازو می‌خواستند

وز برای عذر برمی‌خاستند


گفت بُد فضل خدای دادگر

ورنه زآنچم گفته‌شد هستم بتر


چه حلالی خواست می‌باید ز من؟

که منم مجرم‌ترِ اهلِ زمن


آنچ گفتندم ز بد از صد یکیست

بر من این کشفست ار کس را شکیست


کس چه می‌داند ز من جز اندکی؟

از هزاران جرم و بد فعلم یکی


من همی‌دانم و آن ستار من

جرمها و زشتیِ کردار من


اول ابلیسی مرا استاد بود

بعد از آن ابلیس پیشم باد بود


حق بدید آن جمله را نادیده کرد

تا نگردم در فضیحت روی‌زرد


باز رحمت پوستین دوزیم کرد

توبهٔ شیرین چو جان روزیم کرد


هرچه کردم جمله ناکرده گرفت

طاعت ناکرده آورده گرفت


هم‌چو سرو و سوسنم آزاد کرد

هم‌چو بخت و دولتم دلشاد کرد


نام من در نامهٔ پاکان نوشت

دوزخی بودم ببخشیدم بهشت


آه کردم چون رسن شد آه من

گشت آویزان رسن در چاه من


آن رسن بگرفتم و بیرون شدم

شاد و زفت و فربه و گلگون شدم


در بن چاهی همی‌بودم زبون

در همه عالم نمی‌گنجم کنون


آفرین‌ها بر تو بادا ای خدا

ناگهان کردی مرا از غم جدا


گر سر هر موی من یابد زبان

شکرهای تو نیاید در بیان


می‌زنم نعره درین روضه و عیون

خلق را «یا لیت قومی یعلمون»


بخش ۹۲ - باز خواندن شه‌زاده نصوح را از بهر دلاکی بعد از استحکام توبه و قبول توبه و بهانه کردن او و دفع گفتن

بعد از آن آمد کسی کز مرحمت

دختر سلطان ما می‌خواندت


دختر شاهت همی‌خواند بیا

تا سرش شویی کنون ای پارسا


جز تو دلاکی نمی‌خواهد دلش

که بمالد یا بشوید با گلش


گفت رو رو دست من بی‌کار شد

وین نصوح تو کنون بیمار شد


رو کسی دیگر بجو اشتاب و تفت

که مرا والله دست از کار رفت


با دل خود گفت کز حد رفت جرم

از دل من کی رود آن ترس و گرم


من بمردم یک ره و باز آمدم

من چشیدم تلخی مرگ و عدم


توبه‌ای کردم حقیقت با خدا

نشکنم تا جان شدن از تن جدا


بعد آن محنت کرا بار دگر

پا رود سوی خطر الا که خر


بخش ۹۳ - حکایت در بیان آنک کسی توبه کند و پشیمان شود و باز آن پشیمانیها را فراموش کند و آزموده را باز آزماید در خسارت ابد افتد چون توبهٔ او را ثباتی و قوتی و حلاوتی و قبولی مدد نرسد چون درخت بی‌بیخ هر روز زردتر و خشک‌تر نعوذ بالله

گازری بود و مر او را یک خری

پشت ریش اشکم تهی و لاغری


در میان سنگلاخ بی‌گیاه

روز تا شب بی‌نوا و بی‌پناه


بهر خوردن جز که آب آنجا نبود

روز و شب بد خر در آن کور و کبود


آن حوالی نیستان و بیشه بود

شیر بود آنجا که صیدش پیشه بود


شیر را با پیل نر جنگ اوفتاد

خسته شد آن شیر و ماند از اصطیاد


مدتی وا ماند زان ضعف از شکار

بی‌نوا ماندند دد از چاشت‌خوار


زانک باقی‌خوار شیر ایشان بدند

شیر چون رنجور شد تنگ آمدند


شیر یک روباه را فرمود رو

مر خری را بهر من صیاد شو


گر خری یابی به گرد مرغزار

رو فسونش خوان فریبانش بیار


چون بیابم قوتی از گوشت خر

پس بگیرم بعد از آن صیدی دگر


اندکی من می‌خورم باقی شما

من سبب باشم شما را در نوا


یا خری یا گاو بهر من بجوی

زان فسونهایی که می‌دانی بگوی


از فسون و از سخنهای خوشش

از سرش بیرون کن و اینجا کشش


بخش ۹۴ - تشبیه کردن قطب کی عارف واصلست در اجری دادن خلق از قوت مغفرت و رحمت بر مراتبی کی حقش الهام دهد و تمثیل به شیر که دد اجری خوار و باقی خوار ویند بر مراتب قرب ایشان بشیر نه قرب مکانی بلک قرب صفتی و تفاصیل این بسیارست  والله الهادی

قطب شیر و صید کردن کار او

باقیان این خلق باقی‌خوار او


تا توانی در رضای قطب کوش

تا قوی گردد کند صید وحوش


چون برنجد بی‌نوا مانند خلق

کز کف عقلست جمله رزق حلق


زانک وجد حلق باقی خورد اوست

این نگه دار ار دل تو صیدجوست


او چو عقل و خلق چون اعضا و تن

بستهٔ عقلست تدبیر بدن


ضعف قطب از تن بود از روح نی

ضعف در کشتی بود در نوح نی


قطب آن باشد که گرد خود تند

گردش افلاک گرد او بود


یاریی ده در مرمهٔ کشتی‌اش

گر غلام خاص و بنده گشتی‌اش


یاریت در تو فزاید نه اندرو

گفت حق ان تنصروا الله تنصروا


هم‌چو روبه صید گیر و کن فدیش

تا عوض گیری هزاران صید بیش


روبهانه باشد آن صید مرید

مرده گیرد صید کفتار مرید


مرده پیش او کشی زنده شود

چرک در پالیز روینده شود


گفت روبه شیر را خدمت کنم

حیله‌ها سازم ز عقلش بر کنم


حیله و افسونگری کار منست

کار من دستان و از ره بردنست


از سر که جانب جو می‌شتافت

آن خر مسکین لاغر را بیافت


پس سلام گرم کرد و پیش رفت

پیش آن ساده دل درویش رفت


گفت چونی اندرین صحرای خشک

در میان سنگلاخ و جای خشک


گفت خر گر در غمم گر در ارم

قسمتم حق کرد من زان شاکرم


شکر گویم دوست را در خیر و شر

زانک هست اندر قضا از بد بتر


چونک قسام اوست کفر آمد گله

صبر باید صبر مفتاح الصله


غیر حق جمله عدواند اوست دوست

با عدو از دوست شکوت کی نکوست


تا دهد دوغم نخواهم انگبین

زانک هر نعمت غمی دارد قرین


بخش ۹۵ - حکایت دیدن خر هیزم‌فروش با نوایی اسپان تازی را بر آخر  خاص و تمنا بردن آن دولت را در موعظهٔ آنک تمنا نباید بردن الا  مغفرت و عنایت و هدایت کی اگر در صد لون رنجی چون لذت  مغفرت بود همه شیرین شود باقی هر دولتی کی آن را ناآزموده تمنی  می‌بری با آن رنجی قرینست کی آن را نمی‌بینی چنانک از هر دامی  دانه پیدا بود و فخ پنهان تو درین یک دام مانده‌ای تمنی می‌بری کی  کاشکی با آن دانه‌ها رفتمی پنداری کی آن دانه‌ها بی‌دامست

بود سقایی مرورا یک خری

گشته از محنت دو تا چون چنبری


پشتش از بار گران صد جای ریش

عاشق و جویان روز مرگ خویش


جو کجا از کاه خشک او سیر نی

در عقب زخمی و سیخی آهنی


میر آخر دید او را رحم کرد

که آشنای صاحب خر بود مرد


پس سلامش کرد و پرسیدش ز حال

کز چه این خر گشت دوتا هم‌چو دال


گفت از درویشی و تقصیر من

که نمی‌یابد خود این بسته‌دهن


گفت بسپارش به من تو روز چند

تا شود در آخر شه زورمند


خر بدو بسپرد و آن رحمت‌پرست

در میان آخر سلطانش بست


خر ز هر سو مرکب تازی بدید

با نوا و فربه و خوب و جدید


زیر پاشان روفته آبی زده

که به وقت و جو به هنگام آمده


خارش و مالش مر اسپان را بدید

پوز بالا کرد کای رب مجید


نه که مخلوق توم گیرم خرم

از چه زار و پشت ریش و لاغرم


شب ز درد پشت و از جوع شکم

آرزومندم به مردن دم به دم


حال این اسپان چنین خوش با نوا

من چه مخصوصم به تعذیب و بلا


ناگهان آوازهٔ پیگار شد

تازیان را وقت زین و کار شد


زخمهای تیر خوردند از عدو

رفت پیکانها دریشان سو به سو


از غزا باز آمدند آن تازیان

اندر آخر جمله افتاده ستان


پایهاشان بسته محکم با نوار

نعلبندان ایستاده بر قطار


می‌شکافیدند تن‌هاشان بنیش

تا برون آرند پیکانها ز ریش


آن خر آن را دید و می‌گفت ای خدا

من به فقر و عافیت دادم رضا


زان نوا بیزارم و زان زخم زشت

هرکه خواهد عافیت دنیا بهشت


بخش ۹۶ - ناپسندیدن روباه گفتن خر را کی من راضیم به قسمت

گفت روبه جستن رزق حلال

فرض باشد از برای امتثال


عالم اسباب و چیزی بی‌سبب

می‌نباید پس مهم باشد طلب


وابتغوا من فضل الله است امر

تا نباید غصب کردن هم‌چو نمر


گفت پیغامبر که بر رزق ای فتی

در فرو بسته‌ست و بر در قفلها


جنبش و آمد شد ما و اکتساب

هست مفتاحی بر آن قفل و حجاب


بی‌کلید این در گشادن راه نیست

بی‌طلب نان سنت الله نیست


بخش ۹۷ - جواب گفتن خر روباه را

گفت از ضعف توکل باشد آن

ورنه بدهد نان کسی که داد جان


بخش ۹۷ - جواب گفتن خر روباه را

هر که جوید پادشاهی و ظفر

کم نیاید لقمهٔ نان ای پسر


بخش ۹۷ - جواب گفتن خر روباه را

دام و دد جمله همه اکال رزق

نه پی کسپ‌اند نه حمال رزق


بخش ۹۷ - جواب گفتن خر روباه را

جمله را رزاق روزی می‌دهد

قسمت هر یک به پیشش می‌نهد


بخش ۹۷ - جواب گفتن خر روباه را

رزق آید پیش هر که صبر جست

رنج کوششها ز بی‌صبری تست


بخش ۹۸ - جواب گفتن روبه خر را

گفت روبه آن توکل نادرست

کم کسی اندر توکل ماهرست


بخش ۹۸ - جواب گفتن روبه خر را

گرد نادر گشتن از نادانی است

هر کسی را کی ره سلطانی است


بخش ۹۸ - جواب گفتن روبه خر را

چون قناعت را پیمبر گنج گفت

هر کسی را کی رسد گنج نهفت


بخش ۹۸ - جواب گفتن روبه خر را

حد خود بشناس و بر بالا مپر

تا نیفتی در نشیب شور و شر


بخش ۹۹ - جواب گفتن خر روباه را

گفت این معکوس می‌گویی بدان

شور و شر از طمع آید سوی جان


بخش ۹۹ - جواب گفتن خر روباه را

از قناعت هیچ کس بی‌جان نشد

از حریصی هیچ کس سلطان نشد


بخش ۹۹ - جواب گفتن خر روباه را

نان ز خوکان و سگان نبود دریغ

کسپ مردم نیست این باران و میغ


بخش ۹۹ - جواب گفتن خر روباه را

آنچنان که عاشقی بر رزق زار

هست عاشق رزق هم بر رزق‌خوار


بخش ۱۰۰ - در تقریر معنی توکل حکایت آن زاهد کی توکل را امتحان می‌کرد از میان اسباب و شهر برون آمد و از قوارع و ره‌گذر خلق دور  شد و ببن کوهی مهجوری مفقودی در غایت گرسنگی سر بر سر سنگی  نهاد و خفت و با خود گفت توکل کردم بر سبب‌سازی و رزاقی تو و از اسباب منقطع شدم تا ببینم سببیت توکل را

آن یکی زاهد شنود از مصطفی

که یقین آید به جان رزق از خدا


گر بخواهی ور نخواهی رزق تو

پیش تو آید دوان از عشق تو


از برای امتحان آن مرد رفت

در بیابان نزد کوهی خفت تفت


که ببینم رزق می‌آید به من

تا قوی گردد مرا در رزق ظن


کاروانی راه گم کرد و کشید

سوی کوه آن ممتحن را خفته دید


گفت این مرد این طرف چونست عور

در بیابان از ره و از شهر دور


ای عجب مرده‌ست یا زنده که او

می‌نترسد هیچ از گرگ و عدو


آمدند و دست بر وی می‌زدند

قاصدا چیزی نگفت آن ارجمند


هم نجنبید و نجنبانید سر

وا نکرد از امتحان هم او بصر


پس بگفتند این ضعیف بی‌مراد

از مجاعت سکته اندر اوفتاد


نان بیاوردند و در دیگی طعام

تا بریزندش به حلقوم و به کام


پس بقاصد مرد دندان سخت کرد

تا ببیند صدق آن میعاد مرد


رحمشان آمد که این بس بی‌نواست

وز مجاعت هالک مرگ و فناست


کارد آوردند قوم اشتافتند

بسته دندانهاش را بشکافتند


ریختند اندر دهانش شوربا

می‌فشردند اندرو نان‌پاره‌ها


گفت ای دل گرچه خود تن می‌زنی

راز می‌دانی و نازی می‌کنی


گفت دل دانم و قاصد می‌کنم

رازق الله است بر جان و تنم


امتحان زین بیشتر خود چون بود

رزق سوی صابران خوش می‌رود


بخش ۱۰۱ - جواب دادن روبه خر را و تحریض کردن او خر را بر کسب

گفت روبه این حکایت را بهل

دستها بر کسب زن جهد المقل


دست دادستت خدا کاری بکن

مکسبی کن یاریِ یاری بکن


هر کسی در مکسبی پا می‌نهد

یاری یاران دیگر می‌کند


زانک جمله کسب ناید از یکی

هم دروگر هم سقا هم حایکی


هین به انبازیست عالم بر قرار

هر کسی کاری گزیند ز افتقار


طبل‌خواری در میانه شرط نیست

راه سنت کار و مکسب کردنیست


بخش ۱۰۲ - جواب گفتن خر روباه را کی توکل بهترین کسبهاست کی هر  کسبی محتاجست به توکل کی ای خدا این کار مرا راست آر و دعا  متضمن توکلست و توکل کسبی است کی به هیچ کسبی دیگر محتاج  نیست الی آخره

گفت من به از توکل بر ربی

می‌ندانم در دو عالم مکسبی


کسب شکرش را نمی‌دانم ندید

تا کشد رزق خدا رزق و مزید


بحثشان بسیار شد اندر خطاب

مانده گشتند از سؤال و از جواب


بعد از آن گفتش بدان در مملکه

نهی لا تلقوا بایدی تهلکه


صبر در صحرای خشک و سنگلاخ

احمقی باشد جهان حق فراخ


نقل کن زینجا به سوی مرغزار

می‌چر آنجا سبزه گرد جویبار


مرغزاری سبز مانند جنان

سبزه رسته اندر آنجا تا میان


خرم آن حیوان که او آنجا شود

اشتر اندر سبزه ناپیدا شود


هر طرف در وی یکی چشمهٔ روان

اندرو حیوان مرفه در امان


از خری او را نمی‌گفت ای لعین

تو از آن‌جایی چرا زاری چنین


کو نشاط و فربهی و فر تو

چیست این لاغر تن مضطر تو


شرح روضه گر دروغ و زور نیست

پس چرا چشمت ازو مخمور نیست


این گدا چشمی و این نادیدگی

از گدایی تست نه از بگلربگی


چون ز چشمه آمدی چونی تو خشک

ور تو ناف آهویی کو بوی مشک


زانک می‌گویی و شرحش می‌کنی

چون نشانی در تو نامد ای سنی


بخش ۱۰۳ - مثل آوردن اشتر در بیان آنک در مخبر دولتی فر و اثر آن  چون نبینی جای متهم داشتن باشد کی او مقلدست در آن

آن یکی پرسید اشتر را که هی

از کجا می‌آیی ای اقبال پی


گفت از حمام گرم کوی تو

گفت خود پیداست در زانوی تو


مار موسی دید فرعون عنود

مهلتی می‌خواست نرمی می‌نمود


زیرکان گفتند بایستی که این

تندتر گشتی چو هست او رب دین


معجزه گر اژدها گر مار بد

نخوت و خشم خدایی‌اش چه شد


رب اعلی گر ویست اندر جلوس

بهر یک کرمی چیست این چاپلوس


نفس تو تا مست نقلست و نبید

دانک روحت خوشهٔ غیبی ندید


که علاماتست زان دیدار نور

التجافی منک عن دار الغرور


مرغ چون بر آب شوری می‌تند

آب شیرین را ندیدست او مدد


بلک تقلیدست آن ایمان او

روی ایمان را ندیده جان او


پس خطر باشد مقلد را عظیم

از ره و ره‌زن ز شیطان رجیم


چون ببیند نور حق آمن شود

ز اضطرابات شک او ساکن شود


تا کف دریا نیاید سوی خاک

که اصل او آمد بود در اصطکاک


خاکی است آن کف غریبست اندر آب

در غریبی چاره نبود ز اضطراب


چونک چشمش باز شد و آن نقش خواند

دیو را بر وی دگر دستی نماند


گرچه با روباه خر اسرار گفت

سرسری گفت و مقلدوار گفت


آب را بستود و او تایق نبود

رخ درید و جامه او عاشق نبود


از منافق عذر رد آمد نه خوب

زانک در لب بود آن نه در قلوب


بوی سیبش هست جزو سیب نیست

بو درو جز از پی آسیب نیست


حملهٔ زن در میان کارزار

نشکند صف بلک گردد کار زار


گرچه می‌بینی چو شیر اندر صفش

تیغ بگرفته همی‌لرزد کفش


وای آنک عقل او ماده بود

نفس زشتش نر و آماده بود


لاجرم مغلوب باشد عقل او

جز سوی خسران نباشد نقل او


ای خنک آن کس که عقلش نر بود

نفس زشتش ماده و مضطر بود


عقل جزوی‌اش نر و غالب بود

نفس انثی را خرد سالب بود


حملهٔ ماده به صورت هم جریست

آفت او هم‌چو آن خر از خریست


وصف حیوانی بود بر زن فزون

زانک سوی رنگ و بو دارد رکون


رنگ و بوی سبزه‌زار آن خر شنید

جمله حجتها ز طبع او رمید


تشنه محتاج مطر شد وابر نه

نفس را جوع البقر بد صبر نه


اسپر آهن بود صبر ای پدر

حق نبشته بر سپر جاء الظفر


صد دلیل آرد مقلد در بیان

از قیاسی گوید آن را نه از عیان


مشک‌آلودست الا مشک نیست

بوی مشکستش ولی جز پشک نیست


تا که پشکی مشک گردد ای مرید

سالها باید در آن روضه چرید


که نباید خورد و جو هم‌چون خران

آهوانه در ختن چر ارغوان


جز قرنفل یا سمن یا گل مچر

رو به صحرای ختن با آن نفر


معده را خو کن بدان ریحان و گل

تا بیابی حکمت و قوت رسل


خوی معده زین که و جو باز کن

خوردن ریحان و گل آغاز کن


معدهٔ تن سوی کهدان می‌کشد

معدهٔ دل سوی ریحان می‌کشد


هر که کاه و جو خورد قربان شود

هر که نور حق خورد قرآن شود


نیم تو مشکست و نیمی پشک هین

هین میفزا پشک افزا مشک چین


آن مقلد صد دلیل و صد بیان

در زبان آرد ندارد هیچ جان


چونک گوینده ندارد جان و فر

گفت او را کی بود برگ و ثمر


می‌کند گستاخ مردم را به راه

او بجان لرزان‌ترست از برگ کاه


پس حدیثش گرچه بس با فر بود

در حدیثش لرزه هم مضمر بود


بخش ۱۰۴ - فرق میان دعوت شیخ کامل واصل و میان سخن ناقصان  فاضل فضل تحصیلی بر بسته

شیخ نورانی ز ره آگه کند

با سخن هم نور را همره کند


جهد کن تا مست و نورانی شوی

تا حدیثت را شود نورش روی


هر چه در دوشاب جوشیده شود

در عقیده طعم دوشابش بود


از جزر وز سیب و به وز گردگان

لذت دوشاب یابی تو از آن


علم اندر نور چون فرغرده شد

پس ز علمت نور یابد قوم لد


هر چه گویی باشد آن هم نورناک

که آسمان هرگز نبارد غیر پاک


آسمان شو ابر شو باران ببار

ناودان بارش کند نبود به کار


آب اندر ناودان عاریتیست

آب اندر ابر و دریا فطرتیست


فکر و اندیشه‌ست مثل ناودان

وحی و مکشوفست ابر و آسمان


آب باران باغ صد رنگ آورد

ناودان همسایه در جنگ آورد


خر دو سه حمله به روبه بحث کرد

چون مقلد بد فریب او بخورد


طنطنهٔ ادراک بینایی نداشت

دمدمهٔ روبه برو سکته گماشت


حرص خوردن آنچنان کردش ذلیل

که زبونش گشت با پانصد دلیل


بخش ۱۰۵ - حکایت آن مخنث و پرسیدن لوطی ازو در حالت لواطه کی این خنجر از بهر چیست گفت از برای آنک هر کی با من بد اندیشد  اشکمش بشکافم لوطی بر سر او آمد شد می‌کرد و می‌گفت الحمدلله کی من بد نمی‌اندیشم با تو «بیت من بیت نیست اقلیمست  هزل من هزل نیست تعلیمست» ان الله لایستحیی ان یضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها ای فما فوقها فی تغییر النفوس بالانکار ان ما ذا اراد الله بهذا مثلا و آنگه جواب می‌فرماید کی این خواستم یضل به کثیرا و یهدی به کثیرا کی هر فتنه‌ای هم‌چون  میزانست بسیاران ازو سرخ‌رو شوند و بسیاران بی‌مراد شوند و لو  تاملت فیه قلیلا وجدت من نتایجه الشریفة کثیرا

کنده‌ای را لوطیی در خانه برد

سرنگون افکندش و در وی فشرد


بر میانش خنجری دید آن لعین

پس بگفتش بر میانت چیست این


گفت آنک با من ار یک بدمنش

بد بیندیشد بدرم اشکمش


گفت لوطی حمد لله را که من

بد نه اندیشیده‌ام با تو به فن


چون که مردی نیست خنجرها چه سود

چون نباشد دل ندارد سود خود


از علی میراث داری ذوالفقار

بازوی شیر خدا هستت بیار


گر فسونی یاد داری از مسیح

کو لب و دندان عیسی ای قبیح


کشتیی سازی ز توزیع و فتوح

کو یکی ملاح کشتی هم‌چو نوح


بت شکستی گیرم ابراهیم‌وار

کو بت تن را فدی کردن بنار


گر دلیلت هست اندر فعل آر

تیغ چوبین را بدان کن ذوالفقار


آن دلیلی که ترا مانع شود

از عمل آن نقمت صانع بود


خایفان راه را کردی دلیر

از همه لرزان‌تری تو زیر زیر


بر همه درس توکل می‌کنی

در هوا تو پشه را رگ می‌زنی


ای مخنث پیش رفته از سپاه

بر دروغ ریش تو کیرت گواه


چون ز نامردی دل آکنده بود

ریش و سبلت موجب خنده بود


توبه‌ای کن اشک باران چون مطر

ریش و سبلت را ز خنده باز خر


داروی مردی بخور اندر عمل

تا شوی خورشید گرم اندر حمل


معده را بگذار و سوی دل خرام

تا که بی‌پرده ز حق آید سلام


یک دو گامی رو تکلف ساز خوش

عشق گیرد گوش تو آنگاه کش


بخش ۱۰۶ - غالب شدن حیلهٔ روباه بر استعصام و تعفف خر و کشیدن روبه خر را سوی شیر به بیشه

روبه اندر حیله پای خود فشرد

ریش خر بگرفت و آن خر را ببرد


مطرب آن خانقه کو تا که تفت

دف زند که خر برفت و خر برفت


چونک خرگوشی برد شیری به چاه

چون نیارد روبهی خر تا گیاه


گوش را بر بند و افسونها مخور

جز فسون آن ولی دادگر


آن فسون خوشتر از حلوای او

آنک صد حلواست خاک پای او


خنبهای خسروانی پر ز می

مایه برده از می لبهای وی


عاشق می باشد آن جان بعید

کو می لبهای لعلش را ندید


آب شیرین چون نبیند مرغ کور

چون نگردد گرد چشمهٔ آب شور


موسی جان سینه را سینا کند

طوطیان کور را بینا کند


خسرو شیرین جان نوبت زدست

لاجرم در شهر قند ارزان شدست


یوسفان غیب لشکر می‌کشند

تنگهای قند و شکر می‌کشند


اشتران مصر را رو سوی ما

بشنوید ای طوطیان بانگ درا


شهر ما فردا پر از شکر شود

شکر ارزانست ارزان‌تر شود


در شکر غلطید ای حلواییان

هم‌چو طوطی کوری صفراییان


نیشکر کوبید کار اینست و بس

جان بر افشانید یار اینست و بس


نقل بر نقلست و می بر می هلا

بر مناره رو بزن بانگ صلا


سرکهٔ نه ساله شیرین می‌شود

سنگ و مرمر لعل و زرین می‌شود


آفتاب اندر فلک دستک‌زنان

ذره‌ها چون عاشقان بازی‌کنان


چشمها مخمور شد از سبزه‌زار

گل شکوفه می‌کند بر شاخسار


چشم دولت سحر مطلق می‌کند

روح شد منصور انا الحق می‌زند


گر خری را می‌برد روبه ز سر

گو ببر تو خر مباش و غم مخور


بخش ۱۰۷ - حکایت آن شخص کی از ترس خویشتن را در خانه‌ای انداخت رخ زرد چون زعفران لبها کبود چون نیل دست لرزان چون برگ درخت خداوند خانه پرسید کی خیرست چه واقعه است گفت بیرون خر می‌گیرند به سخره گفت مبارک خر می‌گیرند تو خر نیستی چه می‌ترسی گفت خر به جد می‌گیرند تمییز برخاسته است امروز ترسم کی مرا خر گیرند

آن یکی در خانه‌ای در می‌گریخت

زرد رو و لب کبود و رنگ ریخت


صاحب خانه بگفتش خیر هست

که همی لرزد ترا چون پیر دست


واقعه چونست چون بگریختی

رنگ رخساره چنین چون ریختی


گفت بهر سخرهٔ شاه حرون

خر همی‌گیرند امروز از برون


گفت می‌گیرند کو خر جان عم

چون نه‌ای خر رو ترا زین چیست غم


گفت بس جدند و گرم اندر گرفت

گر خرم گیرند هم نبود شگفت


بهر خرگیری بر آوردند دست

جدجد تمییز هم برخاستست


چونک بی‌تمییزیان‌مان سرورند

صاحب خر را به جای خر برند


نیست شاه شهر ما بیهوده گیر

هست تمییزش سمیعست و بصیر


آدمی باش و ز خرگیران مترس

خر نه‌ای ای عیسی دوران مترس


چرخ چارم هم ز نور تو پرست

حاش لله که مقامت آخرست


تو ز چرخ و اختران هم برتری

گرچه بهر مصلحت در آخری


میر آخر دیگر و خر دیگرست

نه هر آنک اندر آخر شد خرست


چه در افتادیم در دنبال خر

از گلستان گوی و از گلهای تر


از انار و از ترنج و شاخ سیب

وز شراب و شاهدان بی‌حسیب


یا از آن دریا که موجش گوهرست

گوهرش گوینده و بیناورست


یا از آن مرغان که گل‌چین می‌کنند

بیضه‌ها زرین و سیمین می‌کنند


یا از آن بازان که کبکان پرورند

هم نگون اشکم هم استان می‌پرند


نردبانهاییست پنهان در جهان

پایه پایه تا عنان آسمان


هر گره را نردبانی دیگرست

هر روش را آسمانی دیگرست


هر یکی از حال دیگر بی‌خبر

ملک با پهنا و بی‌پایان و سر


این در آن حیران که او از چیست خوش

وآن درین خیره که حیرت چیستش


صحن ارض الله واسع آمده

هر درختی از زمینی سر زده


بر درختان شکر گویان برگ و شاخ

که زهی ملک و زهی عرصهٔ فراخ


بلبلان گرد شکوفهٔ پر گره

که از آنچ می‌خوری ما را بده


این سخن پایان ندارد کن رجوع

سوی آن روباه و شیر و سقم و جوع


بخش ۱۰۸ - بردن روبه خر را پیش شیر و جستن خر از شیر و عتاب کردن روباه با شیر کی هنوز خر دور بود تعجیل کردی و عذر گفتن  شیر و لابه کردن روبه را شیر کی برو بار دگرش به فریب

چونک بر کوهش بسوی مرج برد

تا کند شیرش به حمله خرد و مرد


دور بود از شیر و آن شیر از نبرد

تا به نزدیک آمدن صبری نکرد


گنبدی کرد از بلندی شیر هول

خود نبودش قوت و امکان حول


خر ز دورش دید و برگشت و گریز

تا به زیر کوه تازان نعل ریز


گفت روبه شیر را ای شاه ما

چون نکردی صبر در وقت وغا


تا به نزدیک تو آید آن غوی

تا باندک حمله‌ای غالب شوی


مکر شیطانست تعجیل و شتاب

لطف رحمانست صبر و احتساب


دور بود و حمله را دید و گریخت

ضعف تو ظاهر شد و آب تو ریخت


گفت من پنداشتم بر جاست زور

تا بدین حد می‌ندانستم فتور


نیز جوع و حاجتم از حد گذشت

صبر و عقلم از تجوع یاوه گشت


گر توانی بار دیگر از خرد

باز آوردن مر او را مسترد


منت بسیار دارم از تو من

جهد کن باشد بیاری‌اش به فن


گفت آری گر خدا یاری دهد

بر دل او از عمی مهری نهد


پس فراموشش شود هولی که دید

از خری او نباشد این بعید


لیک چون آرم من او را بر متاز

تا ببادش ندهی از تعجیل باز


گفت آری تجربه کردم که من

سخت رنجورم مخلخل گشته تن


تا به نزدیکم نیاید خر تمام

من نجنبم خفته باشم در قوام


رفت روبه گفت ای شه همتی

تا بپوشد عقل او را غفلتی


توبه‌ها کردست خر با کردگار

که نگردد غرهٔ هر نابکار


توبه‌هااش را به فن بر هم زنیم

ما عدوی عقل و عهد روشنیم


کلهٔ خر گوی فرزندان ماست

فکرتش بازیچهٔ دستان ماست


عقل که آن باشد ز دوران زحل

پیش عقل کل ندارد آن محل


از عطارد وز زحل دانا شد او

ما ز داد کردگار لطف‌خو


علم الانسان خم طغرای ماست

علم عند الله مقصدهای ماست


تربیهٔ آن آفتاب روشنیم

ربی الاعلی از آن رو می‌زنیم


تجربه گر دارد او با این همه

بشکند صد تجربه زین دمدمه


بوک توبه بشکند آن سست‌خو

در رسد شومی اشکستن درو


بخش ۱۰۹ - در بیان آنک نقض عهد و توبه موجب بلا بود بلک موجب  مسخ است چنانک در حق اصحاب سبت و در حق اصحاب مایدهٔ  عیسی و جعل منهم القردة و الخنازیر و اندرین امت مسخ دل باشد و به قیامت تن را صورت دل دهند نعوذ بالله

نقض میثاق و شکست توبه‌ها

موجب لعنت شود در انتها


نقض توبه و عهد آن اصحاب سبت

موجب مسخ آمد و اهلاک و مقت


پس خدا آن قوم را بوزینه کرد

چونک عهد حق شکستند از نبرد


اندرین امت نبد مسخ بدن

لیک مسخ دل بود ای بوالفطن


چون دل بوزینه گردد آن دلش

از دل بوزینه شد خوار آن گلش


گر هنر بودی دلش را ز اختبار

خوار کی بودی ز صورت آن حمار


آن سگ اصحاب خوش بد سیرتش

هیچ بودش منقصت زان صورتش


مسخ ظاهر بود اهل سبت را

تا ببیند خلق ظاهر کبت را


از ره سر صد هزاران دگر

گشته از توبه شکستن خوک و خر


بخش ۱۱۰ - دوم بار آمدن روبه بر این خر گریخته تا باز بفریبدش

پس بیامد زود روبه سوی خر

گفت خر از چون تو یاری الحذر


ناجوامردا چه کردم من ترا

که به پیش اژدها بردی مرا


موجب کین تو با جانم چه بود

غیر خبث جوهر تو ای عنود


هم‌چو کزدم کو گزد پای فتی

نارسیده از وی او را زحمتی


یا چو دیوی کو عدوی جان ماست

نارسیده زحمتش از ما و کاست


بلک طبعا خصم جان آدمیست

از هلاک آدمی در خرمیست


از پی هر آدمی او نسکلد

خو و طبع زشت خود او کی هلد


زانک خبث ذات او بی‌موجبی

هست سوی ظلم و عدوان جاذبی


هر زمان خواند ترا تا خرگهی

که در اندازد ترا اندر چهی


که فلان جا حوض آبست و عیون

تا در اندازد به حوضت سرنگون


آدمی را با همه وحی و نظر

اندر افکند آن لعین در شور و شر


بی‌گناهی بی‌گزند سابقی

که رسد او را ز آدم ناحقی


گفت روبه آن طلسم سحر بود

که ترا در چشم آن شیری نمود


ورنه من از تو به تن مسکین‌ترم

که شب و روز اندر آنجا می‌چرم


گرنه زان گونه طلسمی ساختی

هر شکم‌خواری بدانجا تاختی


یک جهان بی‌نوا پر پیل و ارج

بی‌طلسمی کی بماندی سبز مرج


من ترا خود خواستم گفتن به درس

که چنان هولی اگر بینی مترس


لیک رفت از یاد علم آموزیت

که بدم مستغرق دلسوزیت


دیدمت در جوع کلب و بی‌نوا

می‌شتابیدم که آیی تا دوا


ورنه با تو گفتمی شرح طلسم

که آن خیالی می‌نماید نیست جسم


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

گفت رو رو هین ز پیشم ای عدو

تا نبینم روی تو ای زشت‌رو


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

آن خدایی که ترا بدبخت کرد

روی زشتت را کریه و سخت کرد


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

با کدامین روی می‌آیی به من

این چنین سغری ندارد کرگدن


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

رفته‌ای در خون جانم آشکار

که ترا من ره‌برم تا مرغزار


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

تا بدیدم روی عزرائیل را

باز آوردی فن و تسویل را


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

گرچه من ننگ خرانم یا خرم

جانورم جان دارم این را کی خرم


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

آنچ من دیدم ز هول بی‌امان

طفل دیدی پیر گشتی در زمان


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

بی‌دل و جان از نهیب آن شکوه

سرنگون خود را درافکندم ز کوه


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

بسته شد پایم در آن دم از نهیب

چون بدیدم آن عذاب بی‌حجیب


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

عهد کردم با خدا کای ذوالمنن

برگشا زین بستگی تو پای من


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

تا ننوشم وسوسهٔ کس بعد ازین

عهد کردم نذر کردم ای معین


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

حق گشاده کرد آن دم پای من

زان دعا و زاری و ایمای من


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

ورنه اندر من رسیدی شیر نر

چون بدی در زیر پنجهٔ شیر خر


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

باز بفرستادت آن شیر عرین

سوی من از مکر ای بئس القرین


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

حق ذات پاک الله الصمد

که بود به مار بد از یار بد


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

مار بد جانی ستاند از سلیم

یار بد آرد سوی نار مقیم


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

از قرین بی‌قول و گفت و گوی او

خو بدزدد دل نهان از خوی او


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

چونک او افکند بر تو سایه را

دزدد آن بی‌مایه از تو مایه را


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

عقل تو گر اژدهایی گشت مست

یار بد او را زمرد دان که هست


بخش ۱۱۱ - جواب گفتن خر روباه را

دیدهٔ عقلت بدو بیرون جهد

طعن اوت اندر کف طاعون نهد


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

گفت روبه صاف ما را درد نیست

لیک تخییلات وهمی خورد نیست


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

این همه وهم توست ای ساده‌دل

ورنه بر تو نه غشی دارم نه غل


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

از خیال زشت خود منگر به من

بر محبان از چه داری سؤ ظن


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

ظن نیکو بر بر اخوان صفا

گرچه آید ظاهرا زیشان جفا


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

این خیال و وهم بد چون شد پدید

صد هزاران یار را از هم برید


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

مشفقی گر کرد جور و امتحان

عقل باید که نباشد بدگمان


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

خاصه من بدرگ نبودم زشت‌اسم

آنک دیدی بد نبد بود آن طلسم


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

ور بدی بد آن سگالش قدرا

عفو فرمایند یاران زان خطا


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

عالم وهم و خیال طمع و بیم

هست ره‌رو را یکی سدی عظیم


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

نقشهای این خیال نقش‌بند

چون خلیلی را که که بد شد گزند


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

گفت هذا ربی ابراهیم راد

چونک اندر عالم وهم اوفتاد


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

ذکر کوکب را چنین تاویل گفت

آن کسی که گوهر تاویل سفت


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

عالم وهم و خیال چشم‌بند

آنچنان که را ز جای خویش کند


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

تا که هذا ربی آمد قال او

خربط و خر را چه باشد حال او


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

غرق گشته عقلهای چون جبال

در بحار وهم و گرداب خیال


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

کوهها را هست زین طوفان فضوح

کو امانی جز که در کشتی نوح


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

زین خیال ره‌زن راه یقین

گشت هفتاد و دو ملت اهل دین


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

مرد ایقان رست از وهم و خیال

موی ابرو را نمی‌گوید هلال


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

وآنک نور عمرش نبود سند

موی ابروی کژی راهش زند


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

صد هزاران کشتی با هول و سهم

تخته تخته گشته در دریای وهم


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

کمترین فرعون چست فیلسوف

ماه او در برج وهمی در خسوف


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

کس نداند روسپی‌زن کیست آن

وانک داند نیستش بر خود گمان


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

چون ترا وهم تو دارد خیره‌سر

از چه گردی گرد وهم آن دگر


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

عاجزم من از منی خویشتن

چه نشستی پر منی تو پیش من


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

بی‌من و مایی همی‌جویم به جان

تا شوم من گوی آن خوش صولجان


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

هر که بی‌من شد همه من‌ها خود اوست

دوست جمله شد چو خود را نیست دوست


بخش ۱۱۲ - جواب گفتن روبه خر را

آینه بی‌نقش شد یابد بها

زانک شد حاکی جمله نقشها


بخش ۱۱۳ - حکایت شیخ محمد سررزی غزنوی قدس الله سره

زاهدی در غزنی از دانش مزی

بد محمد نام و کنیت سررزی


بود افطارش سر رز هر شبی

هفت سال او دایم اندر مطلبی


بس عجایب دید از شاه وجود

لیک مقصودش جمال شاه بود


بر سر که رفت آن از خویش سیر

گفت بنما یا فتادم من به زیر


گفت نامد مهلت آن مکرمت

ور فرو افتی نمیری نکشمت


او فرو افکند خود را از وداد

در میان عمق آبی اوفتاد


چون نمرد از نکس آن جان‌سیر مرد

از فراق مرگ بر خود نوحه کرد


کین حیات او را چو مرگی می‌نمود

کار پیشش بازگونه گشته بود


موت را از غیب می‌کرد او کدی

ان فی موتی حیاتی می‌زدی


موت را چون زندگی قابل شده

با هلاک جان خود یک دل شده


سیف و خنجر چون علی ریحان او

نرگس و نسرین عدوی جان او


بانگ آمد رو ز صحرا سوی شهر

بانگ طرفه از ورای سر و جهر


گفت ای دانای رازم مو به مو

چه کنم در شهر از خدمت بگو


گفت خدمت آنک بهر ذل نفس

خویش را سازی تو چون عباس دبس


مدتی از اغنیا زر می‌ستان

پس به درویشان مسکین می‌رسان


خدمتت اینست تا یک چند گاه

گفت سمعا طاعة ای جان‌پناه


بس سؤال و بس جواب و ماجرا

بد میان زاهد و رب الوری


که زمین و آسمان پر نور شد

در مقالات آن همه مذکور شد


لیک کوته کردم آن گفتار را

تا ننوشد هر خسی اسرار را


بخش ۱۱۴ - آمدن شیخ بعد از چندین سال از بیابان به شهر غزنین و  زنبیل گردانیدن به اشارت غیبی و تفرقه کردن آنچ جمع آید بر فقرا  هر که را جان عز لبیکست  نامه بر نامه پیک بر پیکست  چنانک روزن خانه باز باشد آفتاب و ماهتاب و باران و نامه و غیره  منقطع نباشد

رو به شهر آورد آن فرمان‌پذیر

شهر غزنین گشت از رویش منیر


از فرح خلقی به استقبال رفت

او در آمد از ره دزدیده تفت


جمله اعیان و مهان بر خاستند

قصرها از بهر او آراستند


گفت من از خودنمایی نامدم

جز به خواری و گدایی نامدم


نیستم در عزم قال و قیل من

در به در گردم به کف زنبیل من


بنده فرمانم که امرست از خدا

که گدا باشم گدا باشم گدا


در گدایی لفظ نادر ناورم

جز طریق خس گدایان نسپرم


تا شوم غرقهٔ مذلت من تمام

تا سقطها بشنوم از خاص و عام


امر حق جانست و من آن را تبع

او طمع فرمود ذل من طمع


چون طمع خواهد ز من سلطان دین

خاک بر فرق قناعت بعد ازین


او مذلت خواست کی عزت تنم

او گدایی خواست کی میری کنم


بعد ازین کد و مذلت جان من

بیست عباس‌اند در انبان من


شیخ بر می‌گشت زنبیلی به دست

شیء لله خواجه توفیقیت هست


برتر از کرسی و عرش اسرار او

شیء لله شیء لله کار او


انبیا هر یک همین فن می‌زنند

خلق مفلس کدیه ایشان می‌کنند


اقرضوا الله اقرضوا الله می‌زنند

بازگون بر انصروا الله می‌تنند


در به در این شیخ می‌آرد نیاز

بر فلک صد در برای شیخ باز


که آن گدایی که آن به جد می‌کرد او

بهر یزدان بود نه از بهر گلو


ور بکردی نیز از بهر گلو

آن گلو از نور حق دارد غلو


در حق او خورد نان و شهد و شیر

به ز چله وز سه روزهٔ صد فقیر


نور می‌نوشد مگو نان می‌خورد

لاله می‌کارد به صورت می‌چرد


چون شراری کو خورد روغن ز شمع

نور افزاید ز خوردش بهر جمع


نان‌خوری را گفت حق لاتسرفوا

نور خوردن را نگفتست اکتفوا


آن گلوی ابتلا بد وین گلو

فارغ از اسراف و آمن از غلو


امر و فرمان بود نه حرص و طمع

آن چنان جان حرص را نبود تبع


گر بگوید کیمیا مس را بده

تو به من خود را طمع نبود فره


گنجهای خاک تا هفتم طبق

عرضه کرده بود پیش شیخ حق


شیخ گفتا خالقا من عاشقم

گر بجویم غیر تو من فاسقم


هشت جنت گر در آرم در نظر

ور کنم خدمت من از خوف سقر


مومنی باشم سلامت‌جوی من

زانک این هر دو بود حظ بدن


عاشقی کز عشق یزدان خورد قوت

صد بدن پیشش نیرزد تره‌توت


وین بدن که دارد آن شیخ فطن

چیز دگر گشت کم خوانش بدن


عاشق عشق خدا وانگاه مزد

جبرئیل مؤتمن وانگاه دزد


عاشق آن لیلی کور و کبود

ملک عالم پیش او یک تره بود


پیش او یکسان شده بد خاک و زر

زر چه باشد که نبد جان را خطر


شیر و گرگ و دد ازو واقف شده

هم‌چو خویشان گرد او گرد آمده


کین شدست از خوی حیوان پاک پاک

پر ز عشق و لحم و شحمش زهرناک


زهر دد باشد شکرریز خرد

زانک نیک نیک باشد ضد بد


لحم عاشق را نیارد خورد دد

عشق معروفست پیش نیک و بد


ور خورد خود فی‌المثل دام و ددش

گوشت عاشق زهر گردد بکشدش


هر چه جز عشقست شد ماکول عشق

دو جهان یک دانه پیش نول عشق


دانه‌ای مر مرغ را هرگز خورد

کاهدان مر اسپ را هرگز چرد


بندگی کن تا شوی عاشق لعل

بندگی کسبیست آید در عمل


بنده آزادی طمع دارد ز جد

عاشق آزادی نخواهد تا ابد


بنده دایم خلعت و ادرارجوست

خلعت عاشق همه دیدار دوست


در نگنجد عشق در گفت و شنید

عشق دریاییست قعرش ناپدید


قطره‌های بحر را نتوان شمرد

هفت دریا پیش آن بحرست خرد


این سخن پایان ندارد ای فلان

باز رو در قصهٔ شیخ زمان


بخش ۱۱۵ - در معنی لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الأَفْلاکَ

شد چنین شیخی گدای کو به کو

عشق آمد لاابالی اتقوا


عشق جوشد بحر را مانند دیگ

عشق ساید کوه را مانند ریگ


عشق‌بشکافد فلک را صد شکاف

عشق لرزاند زمین را از گزاف


با محمد بود عشق پاک جفت

بهر عشق او را خدا لولاک گفت


منتهی در عشق چون او بود فرد

پس مر او را ز انبیا تخصیص کرد


گر نبودی بهر عشق پاک را

کی وجودی دادمی افلاک را


من بدان افراشتم چرخ سنی

تا علو عشق را فهمی کنی


منفعتهای دگر آید ز چرخ

آن چو بیضه تابع آید این چو فرخ


خاک را من خوار کردم یک سری

تا ز خواری عاشقان بویی بری


خاک را دادیم سبزی و نوی

تا ز تبدیل فقیر آگه شوی


با تو گویند این جبال راسیات

وصف حال عاشقان اندر ثبات


گرچه آن معنیست و این نقش ای پسر

تا به فهم تو کند نزدیک‌تر


غصه را با خار تشبیهی کنند

آن نباشد لیک تنبیهی کنند


آن دل قاسی که سنگش خواندند

نامناسب بد مثالی راندند


در تصور در نیاید عین آن

عیب بر تصویر نه نفیش مدان


بخش ۱۱۶ - رفتن این شیخ در خانهٔ امیری بهر کدیه روزی چهار بار به زنبیل به اشارت غیب و عتاب کردن امیر او را بدان وقاحت و عذر  گفتن او امیر را

شیخ روزی چار کرت چون فقیر

بهر کدیه رفت در قصر امیر


در کفش زنبیل و شی لله زنان

خالق جان می‌بجوید تای نان


نعلهای بازگونه‌ست ای پسر

عقل کلی را کند هم خیره‌سر


چون امیرش دید گفتش ای وقیح

گویمت چیزی منه نامم شحیح


این چه سغری و چه رویست و چه کار

که به روزی اندر آیی چار بار


کیست اینجا شیخ اندر بند تو

من ندیدم نر گدا مانند تو


حرمت و آب گدایان برده‌ای

این چه عباسی زشت آورده‌ای


غاشیه بر دوش تو عباس دبس

هیچ ملحد را مباد این نفس نحس


گفت امیرا بنده فرمانم خموش

ز آتشم آگه نه‌ای چندین مجوش


بهر نان در خویش حرصی دیدمی

اشکم نان‌خواه را بدریدمی


هفت سال از سوز عشق جسم‌پز

در بیابان خورده‌ام من برگ رز


تا ز برگ خشک و تازه خوردنم

سبز گشته بود این رنگ تنم


تا تو باشی در حجاب بوالبشر

سرسری در عاشقان کمتر نگر


زیرکان که مویها بشکافتند

علم هیات را به جان دریافتند


علم نارنجات و سحر و فلسفه

گرچه نشناسند حق المعرفه


لیک کوشیدند تا امکان خود

بر گذشتند از همه اقران خود


عشق غیرت کرد و زیشان در کشید

شد چنین خورشید زیشان ناپدید


نور چشمی کو به روز استاره دید

آفتابی چون ازو رو در کشید


زین گذر کن پند من بپذیر هین

عاشقان را تو به چشم عشق بین


وقت نازک باشد و جان در رصد

با تو نتوان گفت آن دم عذر خود


فهم کن موقوف آن گفتن مباش

سینه‌های عاشقان را کم خراش


نه گمانی برده‌ای تو زین نشاط

حزم را مگذار می‌کن احتیاط


واجبست و جایزست و مستحیل

این وسط را گیر در حزم ای دخیل


بخش ۱۱۷ - گریان شدن امیر از نصیحت شیخ و عکس صدق او و ایثار کردن مخزن بعد از آن گستاخی و استعصام شیخ و قبول ناکردن و گفتن کی من بی‌اشارت نیارم تصرفی کردن

این بگفت و گریه در شد های های

اشک غلطان بر رخ او جای جای


صدق او هم بر ضمیر میر زد

عشق هر دم طرفه دیگی می‌پزد


صدق عاشق بر جمادی می‌تند

چه عجب گر بر دل دانا زند


صدق موسی بر عصا و کوه زد

بلک بر دریای پر اشکوه زد


صدق احمد بر جمال ماه زد

بلک بر خورشید رخشان راه زد


رو برو آورده هر دو در نفیر

گشته گریان هم امیر و هم فقیر


ساعتی بسیار چون بگریستند

گفت میر او را که خیز ای ارجمند


هر چه خواهی از خزانه برگزین

گرچه استحقاق داری صد چنین


خانه آن تست هر چت میل هست

بر گزین خود هر دو عالم اندکست


گفت دستوری ندادندم چنین

که به دست خويش چيزي برگزين


این بهانه کرد و مهره در ربود

مانع آن بد کان عطا صادق نبود


نه که صادق بود و پاک از غل و خشم

شیخ را هر صدق می‌نامد به چشم


گفت فرمانم چنین دادست اله

که گدایانه برو نانی بخواه


بخش ۱۱۸ - اشارت آمدن از غیب به شیخ کی این دو سال به فرمان ما بستدی و بدادی بعد ازین بده و مستان دست در زیر حصیر می‌کن کی آن را چون  انبان بوهریره کردیم در حق تو هر چه خواهی بیابی تا یقین شود عالمیان  را کی ورای این عالمیست کی خاک به کف گیری زر شود مرده درو آید  زنده شود نحس اکبر در وی آید سعد اکبر شود کفر درو آید ایمان گردد  زهر درو آید تریاق شود نه داخل این  عالمست و نه خارج این عالم نه  تحت و نه فوق نه متصل نه منفصل بی‌چون و بی چگونه هر دم ازو  هزاران اثر و نمونه ظاهر می‌شود چنانک صنعت دست با صورت دست و  غمزهٔ چشم با صورت چشم و فصاحت زبان با صورت زبان نه داخلست  و نه خارج او نه متصل و نه منفصل والعاقل تکفیه الاشارة

تا دو سال این کار کرد آن مرد کار

بعد از آن امر آمدش از کردگار


بعد ازین می‌ده ولی از کس مخواه

ما بدادیمت ز غیب این دستگاه


هر که خواهد از تو از یک تا هزار

دست در زیر حصیری کن بر آر


هین ز گنج رحمت بی‌مر بده

در کف تو خاک گردد زر بده


هر چه خواهندت بده مندیش از آن

داد یزدان را تو بیش از بیش دان


دست زیر بوریا کن ای سند

از برای روی‌پوش چشم بد


پس ز زیر بوریا پر کن تو مشت

ده به دست سایل بشکسته پشت


بعد ازین از اجر ناممنون بده

هر که خواهد گوهر مکنون بده


رو ید الله فوق ایدیهم تو باش

هم‌چو دست حق گزافی رزق پاش


وام داران را ز عهده وا رهان

هم‌چو باران سبز کن فرش جهان


بود یک سال دگر کارش همین

که بدادی زر ز کیسهٔ رب دین


زر شدی خاک سیه اندر کفش

حاتم طایی گدایی در صفش


بخش ۱۱۹ - دانستن شیخ ضمیر سایل را بی گفتن و دانستن قدر وام وام‌داران  بی گفتن کی نشان آن باشد کی اخرج به صفاتی الی خلقی

حاجت خود گر نگفتی آن فقیر

او بدادی و بدانستی ضمیر


آنچ در دل داشتی آن پشت‌خم

قدر آن دادی بدو نه بیش و کم


پس بگفتندی چه دانستی که او

این قدر اندیشه دارد ای عمو


او بگفتی خانهٔ دل خلوتست

خالی از کدیه مثال جنتست


اندرو جز عشق یزدان کار نیست

جز خیال وصل او دیار نیست


خانه را من روفتم از نیک و بد

خانه‌ام پرّست از عشق احد


هرچه بینم اندرو غیر خدا

آن من نبود بود عکس گدا


گر در آبی نخل یا عرجون نمود

جز ز عکس نخلهٔ بیرون نبود


در تگ آب ار ببینی صورتی

عکس بیرون باشد آن نقش ای فتی


لیک تا آب از قذی خالی شدن

تنقیه شرطست در جوی بدن


تا نماند تیرگی و خس درو

تا امین گردد نماید عکس رو


جز گلابه در تنت کو ای مقل

آب صافی کن ز گل ای خصم دل


تو بر آنی هر دمی کز خواب و خور

خاک ریزی اندرین جو بیشتر


بخش ۱۲۰ - سبب دانستن ضمیرهای خلق

چون دل آن آب زینها خالیست

عکس روها از برون در آب جست


بخش ۱۲۰ - سبب دانستن ضمیرهای خلق

پس ترا باطن مصفا ناشده

خانه پر از دیو و نسناس و دده


بخش ۱۲۰ - سبب دانستن ضمیرهای خلق

ای خری ز استیزه مانده در خری

کی ز ارواح مسیحی بو بری


بخش ۱۲۰ - سبب دانستن ضمیرهای خلق

کی شناسی گر خیالی سر کند

کز کدامین مکمنی سر بر کند


بخش ۱۲۰ - سبب دانستن ضمیرهای خلق

چون خیالی می‌شود در زهد تن

تا خیالات از درونه روفتن


بخش ۱۲۱ - غالب شدن مکر روبه بر استعصام خر

خر بسی کوشید و او را دفع گفت

لیک جوع الکلب با خر بود جفت


غالب آمد حرص و صبرش بد ضعیف

بس گلوها که برد عشق رغیف


زان رسولی کش حقایق داد دست

کاد فقر ان یکن کفر آمدست


گشته بود آن خر مجاعت را اسیر

گفت اگر مکرست یک ره مرده گیر


زین عذاب جوع باری وا رهم

گر حیات اینست من مرده بهم


گر خر اول توبه و سوگند خورد

عاقبت هم از خری خبطی بکرد


حرص کور و احمق و نادان کند

مرگ را بر احمقان آسان کند


نیست آسان مرگ بر جان خران

که ندارند آب جان جاودان


چون ندارد جان جاوید او شقیست

جرات او بر اجل از احمقیست


جهد کن تا جان مخلد گرددت

تا به روز مرگ برگی باشدت


اعتمادش نیز بر رازق نبود

که بر افشاند برو از غیب جود


تاکنونش فضل بی‌روزی نداشت

گرچه گه‌گه بر تنش جوعی گماشت


گر نباشد جوع صد رنج دگر

از پی هیضه بر آرد از تو سر


رنج جوع اولی بود خود زان علل

هم به لطف و هم به خفت هم عمل


رنج جوع از رنجها پاکیزه‌تر

خاصه در جوعست صد نفع و هنر


بخش ۱۲۲ - در بیان فضیلت احتما و جوع

جوع خود سلطان داروهاست هین

جوع در جان نه چنین خوارش مبین


بخش ۱۲۲ - در بیان فضیلت احتما و جوع

جمله ناخوش از مجاعت خوش شدست

جمله خوشها بی‌مجاعتها ردست


بخش ۱۲۳ - مثل

آن یکی می‌خورد نان فخفره

گفت سایل چون بدین استت شره


بخش ۱۲۳ - مثل

گفت جوع از صبر چون دوتا شود

نان جو در پیش من حلوا شود


بخش ۱۲۳ - مثل

پس توانم که همه حلوا خورم

چون کنم صبری صبورم لاجرم


بخش ۱۲۳ - مثل

خود نباشد جوع هر کس را زبون

کین علف‌زاریست ز اندازه برون


بخش ۱۲۳ - مثل

جوع مر خاصان حق را داده‌اند

تا شوند از جوع شیر زورمند


بخش ۱۲۳ - مثل

جوع هر جلف گدا را کی دهند

چون علف کم نیست پیش او نهند


بخش ۱۲۳ - مثل

که بخور که هم بدین ارزانیی

تو نه‌ای مرغاب مرغ نانیی


بخش ۱۲۴ - حکایت مریدی کی شیخ از حرص و ضمیر او واقف شد او را نصیحت کرد به زبان و در ضمن نصیحت قوت توکل بخشیدش به امر حق

شیخ می‌شد با مریدی بی‌درنگ

سوی شهری نان بدانجا بود تنگ


ترس جوع و قحط در فکر مرید

هر دمی می‌گشت از غفلت پدید


شیخ آگه بود و واقف از ضمیر

گفت او را چند باشی در زحیر


از برای غصهٔ نان سوختی

دیدهٔ صبر و توکل دوختی


تو نه‌ای زان نازنینان عزیز

که ترا دارند بی‌جوز و مویز


جوع رزق جان خاصان خداست

کی زبون هم‌چو تو گیج گداست


باش فارغ تو از آنها نیستی

که درین مطبخ تو بی‌نان بیستی


کاسه بر کاسه‌ست و نان بر نان مدام

از برای این شکم‌خواران عام


چون بمیرد می‌رود نان پیش پیش

کای ز بیم بی‌نوایی کشته خویش


تو برفتی ماند نان برخیز گیر

ای بکشته خویش را اندر زحیر


هین توکل کن ملرزان پا و دست

رزق تو بر تو ز تو عاشق‌ترست


عاشقست و می‌زند او مول‌مول

که ز بی‌صبریت داند ای فضول


گر تو را صبری بدی رزق آمدی

خویشتن چون عاشقان بر تو زدی


این تب لرزه ز خوف جوع چیست

در توکل سیر می‌تانند زیست


بخش ۱۲۵ - حکایت آن گاو کی تنها در جزیره‌ای‌ست بزرگ، حق تعالی آن جزیرهٔ بزرگ را پر کند از نبات و ریاحین کی علفِ گاو باشد. تا به شب آن گاو همه را بخورَد و فربه شود چون کوه پاره‌ای. چون شب شود خوابش نبرَد از غصه و خوف کی همه صحرا را چریدم فردا چه خورم تا ازین غصه لاغر شود. هم‌چون خلال روز برخیزد  همه صحرا را سبزتر و انبوه‌تر بیند از دی؛ باز بخورَد و فربه شود باز شبش همان غم بگیرد سالهاست کی او هم‌چنین می‌بیند و اعتماد نمی‌کند

یک جزیرهٔ سبز هست اندر جهان

اندرو گاویست تنها خوش‌دهان


جمله صحرا را چرد او تا به شب

تا شود زفت و عظیم و مُنتَجَب


شب ز اندیشه که «فردا چه خورم؟»

گردد او چون تار مو لاغر ز غم


چون برآید صبح گردد سبز دشت

تا میان رُسته قَصیلِ سبز و کشت


اندر افتد گاو با جوع البقَر

تا به شب آن را چرد او سر به سر


باز زفت و فربه و لَمتُر شود

آن تنش از پیه و قوّت پُر شود


باز شب اندر تب افتد از فَزَع

تا شود لاغر ز خوف منتَجَع


که چه خواهم خورد فردا وقت خوَر

سالها اینست کار آن بقر


هیچ نندیشد که چندین سال من

می‌خورم زین سبزه‌زار و زین چمن


هیچ روزی کم نیامد روزیَم

چیست این ترس و غم و دلسوزیَم؟


باز چون شب می‌شود آن گاو زفت

می‌شود لاغر که «آوه رزق رفت!»


نفس آن گاوست و آن دشت این جهان

کاو همی لاغر شود از خوف نان


که چه خواهم خورد مستقبل عجب

لوت فردا از کجا سازم طلب


سالها خوردی و کم نامد ز خوَر

ترک مستقبل کن و ماضی نگر


لوت و پوت خورده را هم یاد آر

منگر اندر غابر و کم باش زار


بخش ۱۲۶ - صید کردن شیر آن خر را و تشنه  شدن شیر از کوشش، رفت به چشمه تا آب خورد تا باز آمدنِ شیر جگربند و دل و گرده را روباه خورده بود کی لطیفترست، شیر طلب کرد دل و جگر نیافت از روبه پرسید کی کو دل و جگر؟ روبه گفت اگر او  را دل و جگر بودی آنچنان  سیاستی دیده بود آن روز و به هزار حیله جان برده؛ کی برِ تو باز آمدی؟ لوکنا نسمع او نعقل ماکنا فی اصحاب السعیر

برد خر را روبهک تا پیش شیر

پاره‌پاره کردش آن شیر دلیر


تشنه شد از کوشش آن سلطان دد

رفت سوی چشمه تا آبی خورد


روبهک خورد آن جگربند و دلش

آن زمان چون فرصتی شد حاصلش


شیر چون وا گشت از چشمه به خوَر

جُست در خر دل نه دل بُد نه جگر


گفت روبه را جگر کو دل چه شد

که نباشد جانور را زین دو بُد


گفت گر بودی ورا دل یا جگر

کی بدینجا آمدی بار دگر


آن قیامت دیده بود و رستخیز

وآن ز کوه افتادن و هول و گریز


گر جگر بودی ورا یا دل بدی

بار دیگر کی برِ تو آمدی؟


چون نباشد نور دل دل نیست آن

چون نباشد روح جز گِل نیست آن


آن زجاجی کاو ندارد نور جان

بول و قاروره‌ست قندیلش مخوان


نور مصباحست دادِ ذوالجلال

صنعت خلقست آن شیشه و سفال


لاجرم در ظرف باشد اعتداد

در لهبها نبود الا اتحاد


نور شش قندیل چون آمیختند

نیست اندر نورشان اعداد و چند


آن جهود از ظرفها مشرک شده‌ست

نور دید آن مؤمن و مُدرِک شده‌ست


چون نظر بر ظرف افتد روح را

پس دو بیند شیث را و نوح را


جو که آبش هست جو خود آن بود

آدمی آنست کاو را جان بوَد


این نه مردانند اینها صورتند

مردهٔ نانند و کشتهٔ شهوتند


بخش ۱۲۷ - حکایت آن راهب که روز با چراغ می‌گشت در میان بازار از  سَرِ حالتی کی او را بود

آن یکی با شمع برمی‌گشت روز

گرد بازاری دلش پر عشق و سوز


بوالفضولی گفت او را کای فلان

هین چه می‌جویی به سوی هر دکان


هین چه می‌گردی تو جویان با چراغ

در میان روز روشن چیست لاغ


گفت می‌جویم به هر سو آدمی

که بود حی از حیات آن دمی


هست مردی گفت این بازار پر

مردمانند آخر ای دانای حر


گفت خواهم مرد بر جادهٔ دو ره

در ره خشم و به هنگام شره


وقت خشم و وقت شهوت مرد کو

طالب مردی دوانم کو به کو


کو درین دو حال مردی در جهان؟

تا فدای او کنم امروز جان


گفت نادر چیز می‌جویی ولیک

غافل از حکم و قضایی، بین تو نیک


ناظر فرعی ز اصلی بی‌خبر

فرع ماییم اصل احکام قدَر


چرخ گردان را قضا گمره کند

صد عطارد را قضا ابله کند


تنگ گرداند جهانِ چاره را

آب گرداند حدید و خاره را


ای قراری داده ره را گام گام

خامِ خامی خامِ خامی خامِ خام


چون بدیدی گردش سنگ‌آسیا

آب جو را هم ببین آخر بیا


خاک را دیدی برآمد در هوا

در میان خاک بنگر باد را


دیگ‌های فکر می‌بینی به جوش

اندر آتش هم نظر می‌کن به هوش


گفت حق ایوب را در مَکرَمَت

من به هر موییت صبری دادمت


هین به صبرِ خود مکن چندین نظر

صبر دیدی صبر دادن را نگر


چند بینی گردش دولاب را؟

سر برون کن هم ببین تیز آب را


تو همی‌گویی که می‌بینم ولیک

دیدِ آن را بس علامتهاست نیک


گردش کف را چو دیدی مختصر

حیرتت باید به دریا در نگر


آنک کف را دید سر گویان بود

وانک دریا دید او حیران بود


آنک کف را دید نیتها کند

وانک دریا دید دل دریا کند


آنک کفها دید باشد در شمار

و آنک دریا دید شد بی‌اختیار


آنک او کف دید در گردش بود

وانک دریا دید او بی‌غش بود


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

مر مغی را گفت مردی کای فلان

هین مسلمان شو بباش از مؤمنان


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

گفت اگر خواهد خدا مؤمن شوم

ور فزاید فضل هم موقن شوم


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

گفت می‌خواهد خدا ایمان تو

تا رهد از دست دوزخ جان تو


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

لیک نفسِ نحس و آن شیطانِ زشت

می‌کشندت سوی کفران و کنشت


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

گفت ای منصف چو ایشان غالب‌اند

یار او باشم که باشد زورمند


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

یار آن تانم بُدَن کاو غالبست

آن طرف افتم که غالب جاذبست


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

چون خدا می‌خواست از من صدق زفت

خواست او چه سود چون پیشش نرفت


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

نفس و شیطان خواست خود را پیش برد

وآن عنایت قهر گشت و خرد و مرد


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

تو یکی قصر و سرایی ساختی

اندرو صد نقش خوش افراختی


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

خواستی مسجد بود آن جای خیر

دیگری آمد مر آن را ساخت دیر


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

یا تو بافیدی یکی کرباس تا

خوش بسازی بهر پوشیدن قبا


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

تو قبا می‌خواستی خصم از نبرد

رغم تو کرباس را شلوار کرد


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

او زبون شد جرم این کرباس چیست

آنک او مغلوب غالب نیست کیست


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

چون کسی بی‌خواست او بر وی براند

خاربن در ملک و خانهٔ او نشاند


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

صاحب خانه بدین خواری بود

که چنین بر وی خلاقت می‌رود


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

هم خَلَق گردم من ار تازه و نوم

چونک یار این چنین خواری شوم


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

چونک خواه نفس آمد مستعان

تسخر آمد ایش شاء الله کان


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

من اگر ننگ مغان یا کافرم

آن نیم که بر خدا این ظن برم


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

که کسی ناخواه او و رغم او

گردد اندر ملکت او حکم‌جو


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

ملکت او را فرو گیرد چنین

که نیارد دم زدن دم آفرین


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

دفع او می‌خواهد و می‌بایدش

دیو هر دم غصه می‌افزایدش


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

بندهٔ این دیو می‌باید شدن

چونک غالب اوست در هر انجمن


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

تا مبادا کین کشد شیطان ز من

پس چه دستم گیرد آنجا ذوالمنن


بخش ۱۲۸ - دعوت کردن مسلمان مغ را

آنک او خواهد مراد او شود

از کی کار من دگر نیکو شود


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

حاش لله ایش شاء الله کان

حاکم آمد در مکان و لامکان


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

هیچ کس در مُلک او بی‌امر او

در نیفزاید سرِ یک تای مو


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

مُلک، مُلکِ اوست فرمان آنِ او

کمترین سگ بر در آن شیطان او


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

ترکمان را گر سگی باشد به در

بر درش بنهاده باشد رو و سر


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

کودکان خانه دمش می‌کشند

باشد اندر دست طفلان خوارمند


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

باز اگر بیگانه‌ای معبر کند

حمله بر وی هم‌چو شیر نر کند


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

که اشداء علی الکفار شد

با ولی گُل با عدو چون خار شد


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

ز آب تتماجی که دادش ترکمان

آنچنان وافی شده‌ست و پاسبان


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

پس سگ شیطان که حق هستش کند

اندرو صد فکرت و حیلت تند


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

آب روها را غذای او کند

تا برد او آب روی نیک و بد


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

این تتماجست آب روی عام

که سگ شیطان از آن یابد طعام


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

بر در خرگاه قدرت جان او

چون نباشد حکم را قربان بگو


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

گله گله از مرید و از مرید

چون سگ باسط ذراعی بالوصید


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

بر در کهف الوهیت چو سگ

ذره ذره امرجو برجَسته رگ


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

ای سگ دیو امتحان می‌کن که تا

چون درین ره می‌نهند این خلق پا


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

حمله می‌کن منع می‌کن می‌نگر

تا که باشد ماده اندر صدق و نر


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

پس اعوذ از بهر چه باشد چو سگ

گشته باشد از ترفع تیزتگ


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

این اعوذ آنست کای ترک خطا

بانگ بر زن بر سگت ره بر گشا


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

تا بیایم بر در خرگاه تو

حاجتی خواهم ز جود و جاه تو


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

چونک تُرک از سطوت سگ عاجزست

این اعوذ و این فغان ناجایزست


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

ترک هم گوید اعوذ از سگ که من

هم ز سگ در مانده‌ام اندر وطن


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

تو نمی‌یاری برین در آمدن

من نمی‌آرم ز در بیرون شدن


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

خاک اکنون بر سر ترک و قنق

که یکی سگ هر دو را بندد عنق


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

حاش لله ترک بانگی بر زند

سگ چه باشد شیر نر خون قی کند


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

ای که خود را شیر یزدان خوانده‌ای

سالها شد با سگی در مانده‌ای


بخش ۱۲۹ - مثل شیطان بر در رحمان

چون کند این سگ برای تو شکار؟

چون شکار سگ شده‌ستی آشکار


بخش ۱۳۰ - جواب گفتن مؤمن سُنّی، کافر جبری  را و در اثبات اختیار بنده دلیل گفتن سنّت راهی باشد کوفتهٔ اقدام انبیا علیهم‌السلام بر یمین آن راه بیابان جبر کی خود را اختیار نبیند و امر و نهی را منکر شود و تاویل کند و از منکر شدن امر و نهی لازم آید انکار بهشت کی جزای مطیعان امرست و دوزخ جزای مخالفان امر و دیگر نگویم به چه انجامد کی العاقل تکفیه الاشاره و بر یسار آن راه بیابان قدرست کی قدرت خالق را مغلوب قدرت خلق داند و از آن آن فسادها زاید کی آن مغ جبری بر می‌شمرد

گفت مؤمن بشنو ای جبری خطاب

آنِ خود گفتی نک آوردم جواب


بازی خود دیدی ای شطرنج‌باز

بازی خصمت ببین پهن و دراز


نامهٔ عذر خودت بر خوانده‌ای

نامهٔ سُنی بخوان، چه مانده‌ای؟


نکته گفتی جبریانه در قضا

سرّ ِ آن بشنو ز من در ماجرا


اختیاری هست ما را بی‌گمان

حس را منکر نتانی شد عیان


سنگ را هرگز بگوید کس بیا

از کلوخی کس کجا جوید وفا


آدمی را کس نگوید هین بپر

یا بیا ای کور تو در من نگر


گفت یزدان ما علی الاعمی حرج

کی نهد بر کس حرج رب الفرج


کس نگوید سنگ را دیر آمدی

یا که چوبا تو چرا بر من زدی


این چنین واجستها مجبور را

کس بگوید یا زند معذور را؟


امر و نهی و خشم و تشریف و عتیب

نیست جز مختار را ای پاک‌جیب


اختیاری هست در ظلم و ستم

من ازین شیطان و نفس این خواستم


اختیار اندر درونت ساکنست

تا ندید او یوسفی، کف را نخَست


اختیار و داعیه در نفس بود

روش دید آنگه پر و بالی گشود


سگ بخفته اختیارش گشته گم

چون شکنبه دید جنبانید دم


اسپ هم حو حو کند چون دید جو

چون بجنبد گوشت گربه کرد مو


دیدن آمد جنبش آن اختیار

هم‌چو نفخی ز آتش انگیزد شرار


پس بجنبد اختیارت چون بلیس

شد دلاله آردت پیغام ویس


چونک مطلوبی برین کس عرضه کرد

اختیار خفته بگشاید نورد


وآن فرشته خیرها بر رغم دیو

عرضه دارد می‌کند در دل غریو


تا بجنبد اختیار خیر تو

زانک پیش از عرضه خفته‌ست این دو خو


پس فرشته و دیو گشته عرضه‌دار

بهر تحریکِ عروقِ اختیار


می‌شود ز الهامها و وسوسه

اختیار خیر و شرّت ده کسه


وقت تحلیل نماز ای بانمک

زان سلام آورد باید بر مَلَک


که ز الهام و دعای خوبتان

اختیار این نمازم شد روان


باز از بعد گنه لعنت کنی

بر بلیس ایرا کزویی منحنی


این دو ضد عرضه کننده‌ت در سرار

در حجاب غیب آمد عرضه‌دار


چونک پردهٔ غیب برخیزد ز پیش

تو ببینی روی دلالان خویش


وآن سخنشان وا شناسی بی‌گزند

که آن سخن‌گویان نهان اینها بدند


دیو گوید ای اسیر طبع و تن

عرضه می‌کردم نکردم زور من


وآن فرشته گویدت من گفتمت

که ازین شادی فزون گردد غمت


آن فلان روزت نگفتم من چنان؟

که از آن سویست ره سوی جنان


ما محب جان و روح‌افزای تو

ساجدان مخلص بابای تو


این زمانت خدمتی هم می‌کنیم

سوی مخدومی صلایت می‌زنیم


آن گُرُه بابات را بوده عدی

در خطاب اسجدوا کرده ابا


آن گرفتی آنِ ما انداختی

حقِ خدمت‌های ما نشناختی


این زمان ما را و ایشان را عیان

در نگر بشناس از لحن و بیان


نیم‌شب چون بشنوی رازی ز دوست

چون سخن گوید سحر دانی که اوست


ور دو کس در شب خبر آرد ترا

روز از گفتن شناسی هر دو را


بانگ شیر و بانگ سگ در شب رسید

صورت هر دو ز تاریکی ندید


روز شد چون باز در بانگ آمدند

پس شناسدشان ز بانگ آن هوشمند


مخلص این که دیو و روح عرضه‌دار

هر دو هستند از تتمهٔ اختیار


اختیاری هست در ما ناپدید

چون دو مطلب دید آید در مزید


اوستادان کودکان را می‌زنند

آن ادب سنگ سیه را کی کنند؟


هیچ گویی سنگ را فردا بیا

ور نیایی من دهم بد را سزا


هیچ عاقل مر کلوخی را زند

هیچ با سنگی عتابی کس کند


در خِرد جبر از قدَر رسواترست

زانک جبری حس خود را منکِرست


منکر حس نیست آن مرد قدر

فعل حق حسی نباشد ای پسر


منکر فعل خداوند جلیل

هست در انکار مدلول دلیل


آن بگوید دود هست و نار نی

نور شمعی بی ز شمعی روشنی


وین همی‌بیند معین نار را

نیست می‌گوید پی انکار را


جامه‌اش سوزد بگوید نار نیست

جامه‌اش دوزد بگوید تار نیست


پس تسفسط آمد این دعویِ جبر

لاجرم بدتر بود زین رو ز گبر


گبر گوید هست عالم نیست رب

یا ربی گوید که نبود مستحب


این همی‌گوید جهان خود نیست هیچ

هسته سوفسطایی اندر پیچ پیچ


جملهٔ عالم مقر در اختیار

امر و نهی این میار و آن بیار


او همی‌گوید که امر و نهی لاست

اختیاری نیست این جمله خطاست


حس را حیوان مقرست ای رفیق

لیک ادراک دلیل آمد دقیق


زانک محسوسست ما را اختیار

خوب می‌آید برو تکلیف کار


بخش ۱۳۱ - درک وجدانی چون اختیار و اضطرار و خشم و اصطبار و سیری و ناهار به جای حس است کی زرد از سرخ بداند و فرق کند و خرد از بزرگ و طلخ از شیرین و مشک از سرگین و درشت از نرم به حس مس و گرم از سرد و سوزان از شیر گرم و تر از خشک و مس دیوار از مس درخت پس منکر وجدانی منکر حس باشد و زیاده که وجدانی از حس ظاهرترست زیرا حس را توان بستن و منع کردن از احساس و بستن راه و مدخل وجدانیات را ممکن نیست و العاقل تکفیه الاشارة

درک وجدانی به جای حس بود

هر دو در یک جدول ای عم می‌رود


نغز می‌آید برو کن یا مکن

امر و نهی و ماجراها و سخن


این که فردا این کنم یا آن کنم

این دلیل اختیارست ای صنم


وان پشیمانی که خوردی زان بدی

ز اختیار خویش گشتی مهتدی


جمله قران امر و نهیست و وعید

امر کردن سنگ مرمر را کی دید


هیچ دانا هیچ عاقل این کند

با کلوخ و سنگ خشم و کین کند


که بگفتم کین چنین کن یا چنان

چون نکردید ای موات و عاجزان


عقل کی حکمی کند بر چوب و سنگ

عقل کی چنگی زند بر نقش چنگ


کای غلام بسته دست اشکسته‌پا

نیزه برگیر و بیا سوی وغا


خالقی که اختر و گردون کند

امر و نهی جاهلانه چون کند


احتمال عجز از حق راندی

جاهل و گیج و سفیهش خواندی


عجز نبود از قدر ور گر بود

جاهلی از عاجزی بدتر بود


ترک می‌گوید قنق را از کرم

بی‌سگ و بی‌دلق آ سوی درم


وز فلان سوی اندر آ هین با ادب

تا سگم بندد ز تو دندان و لب


تو به عکس آن کنی بر در روی

لاجرم از زخم سگ خسته شوی


آن‌چنان رو که غلامان رفته‌اند

تا سگش گردد حلیم و مهرمند


تو سگی با خود بری یا روبهی

سگ بشورد از بن هر خرگهی


غیر حق را گر نباشد اختیار

خشم چون می‌آیدت بر جرم‌دار


چون همی‌خایی تو دندان بر عدو

چون همی بینی گناه و جرم ازو


گر ز سقف خانه چوبی بشکند

بر تو افتد سخت مجروحت کند


هیچ خشمی آیدت بر چوب سقف

هیچ اندر کین او باشی تو وقف


که چرا بر من زد و دستم شکست

او عدو و خصم جان من بدست


کودکان خرد را چون می‌زنی

چون بزرگان را منزه می‌کنی


آنک دزدد مال تو گویی بگیر

دست و پایش را ببر سازش اسیر


وآنک قصد عورت تو می‌کند

صد هزاران خشم از تو می‌دمد


گر بیاید سیل و رخت تو برد

هیچ با سیل آورد کینی خرد


ور بیامد باد و دستارت ربود

کی ترا با باد دل خشمی نمود


خشم در تو شد بیان اختیار

تا نگویی جبریانه اعتذار


گر شتربان اشتری را می‌زند

آن شتر قصد زننده می‌کند


خشم اشتر نیست با آن چوب او

پس ز مختاری شتر بردست بو


هم‌چنین سگ گر برو سنگی زنی

بر تو آرد حمله گردد منثنی


سنگ را گر گیرد از خشم توست

که تو دوری و ندارد بر تو دست


عقل حیوانی چو دانست اختیار

این مگو ای عقل انسان شرم دار


روشنست این لیکن از طمع سحور

آن خورنده چشم می‌بندد ز نور


چونک کلی میل او نان خوردنیست

رو به تاریکی نهد که روز نیست


حرص چون خورشید را پنهان کند

چه عجب گر پشت بر برهان کند


بخش ۱۳۲ - حکایت هم در بیان تقریر اختیار خلق و بیان آنک تقدیر و قضا سلب کنندهٔ اختیار نیست

گفت دزدی شحنه را کای پادشاه

آنچ کردم بود آن حکم اله


گفت شحنه آنچ من هم می‌کنم

حکم حقست ای دو چشم روشنم


از دکانی گر کسی تربی برد

کین ز حکم ایزدست ای با خرد


بر سرش کوبی دو سه مشت ای کره

حکم حقست این که اینجا باز نه


در یکی تره چو این عذر ای فضول

می‌نیاید پیش بقالی قبول


چون بدین عذر اعتمادی می‌کنی

بر حوالی اژدهایی می‌تنی


از چنین عذر ای سلیم نانبیل

خون و مال و زن همه کردی سبیل


هر کسی پس سبلت تو بر کند

عذر آرد خویش را مضطر کند


حکم حق گر عذر می‌شاید ترا

پس بیاموز و بده فتوی مرا


که مرا صد آرزو و شهوتست

دست من بسته ز بیم و هیبتست


پس کرم کن عذر را تعلیم ده

برگشا از دست و پای من گره


اختیاری کرده‌ای تو پیشه‌ای

که اختیاری دارم و اندیشه‌ای


ورنه چون بگزیده‌ای آن پیشه را

از میان پیشه‌ها ای کدخدا


چونک آید نوبت نفس و هوا

بیست مرده اختیار آید ترا


چون برد یک حبه از تو یار سود

اختیار جنگ در جانت گشود


چون بیاید نوبت شکر نعم

اختیارت نیست وز سنگی تو کم


دوزخت را عذر این باشد یقین

که اندرین سوزش مرا معذور بین


کس بدین حجت چو معذورت نداشت

وز کف جلاد این دورت نداشت


پس بدین داور جهان منظوم شد

حال آن عالم همت معلوم شد


بخش ۱۳۳ - حکایت هم در جواب جبری و اثبات اختیار و صحت امر و نهی و بیان آنک عذر جبری در هیچ ملتی و در هیچ دینی مقبول نیست و موجب خلاص نیست از سزای آن کار  کی کرده است چنانک خلاص نیافت ابلیس جبری بدان کی گفت بما اغویتنی والقلیل یدل علی الکثیر

آن یکی می‌رفت بالای درخت

می‌فشاند آن میوه را دزدانه سخت


صاحب باغ آمد و گفت ای دنی

از خدا شرمیت کو چه می‌کنی


گفت از باغ خدا بندهٔ خدا

گر خورد خرما که حق کردش عطا


عامیانه چه ملامت می‌کنی

بخل بر خوان خداوند غنی


گفت ای ایبک بیاور آن رسن

تا بگویم من جواب بوالحسن


پس ببستش سخت آن دم بر درخت

می‌زد او بر پشت و ساقش چوب سخت


گفت آخر از خدا شرمی بدار

می‌کشی این بی‌گنه را زار زار


گفت از چوب خدا این بنده‌اش

می‌زند بر پشت دیگر بنده خوش


چوب حق و پشت و پهلو آن او

من غلام و آلت فرمان او


گفت توبه کردم از جبر ای عیار

اختیارست اختیارست اختیار


اختیارات اختیارش هست کرد

اختیارش چون سواری زیر گرد


اختیارش اختیار ما کند

امر شد بر اختیاری مستند


حاکمی بر صورت بی‌اختیار

هست هر مخلوق را در اقتدار


تا کشد بی‌اختیاری صید را

تا برد بگرفته گوش او زید را


لیک بی هیچ آلتی صنع صمد

اختیارش را کمند او کند


اختیارش زید را قیدش کند

بی‌سگ و بی‌دام حق صیدش کند


آن دروگر حاکم چوبی بود

وآن مصور حاکم خوبی بود


هست آهنگر بر آهن قیمی

هست بنا هم بر آلت حاکمی


نادر این باشد که چندین اختیار

ساجد اندر اختیارش بنده‌وار


قدرت تو بر جمادات از نبرد

کی جمادی را از آنها نفی کرد


قدرتش بر اختیارات آنچنان

نفی نکند اختیاری را از آن


خواستش می‌گوی بر وجه کمال

که نباشد نسبت جبر و ضلال


چونک گفتی کفر من خواست ویست

خواست خود را نیز هم می‌دان که هست


زانک بی‌خواه تو خود کفر تو نیست

کفر بی‌خواهش تناقض گفتنیست


امر عاجز را قبیحست و ذمیم

خشم بتر خاصه از رب رحیم


گاو گر یوغی نگیرد می‌زنند

هیچ گاوی که نپرد شد نژند


گاو چون معذور نبود در فضول

صاحب گاو از چه معذورست و دول


چون نه‌ای رنجور سر را بر مبند

اختیارت هست بر سبلت مخند


جهد کن کز جام حق یابی نوی

بی‌خود و بی‌اختیار آنگه شوی


آنگه آن می را بود کل اختیار

تو شوی معذور مطلق مست‌وار


هرچه گویی گفتهٔ می باشد آن

هر چه روبی رفتهٔ می باشد آن


کی کند آن مست جز عدل و صواب

که ز جام حق کشیدست او شراب


جادوان فرعون را گفتند بیست

مست را پروای دست و پای نیست


دست و پای ما می آن واحدست

دست ظاهر سایه است و کاسدست


بخش ۱۳۴ - معنی ما شاء الله کان یعنی خواست خواست او و رضا رضای او جویید از خشم دیگران و رد دیگران دلتنگ مباشید آن کان اگر چه لفظ ماضیست لیکن در فعل خدا ماضی و مستقبل نباشد کی لیس  عند الله صباح و لا مساء

قول بنده ایش شاء الله کان

بهر آن نبود که تنبل کن در آن


بلک تحریضست بر اخلاص و جد

که در آن خدمت فزون شو مستعد


گر بگویند آنچ می‌خواهی تو راد

کار کار تست برحسب مراد


آنگهان تنبل کنی جایز بود

کانچ خواهی و آنچ گویی آن شود


چون بگویند ایش شاء الله کان

حکم حکم اوست مطلق جاودان


پس چرا صد مرده اندر ورد او

بر نگردی بندگانه گرد او


گر بگویند آنچ می‌خواهد وزیر

خواست آن اوست اندر دار و گیر


گرد او گردان شوی صد مرده زود

تا بریزد بر سرت احسان و جود


یا گریزی از وزیر و قصر او

این نباشد جست و جوی نصر او


بازگونه زین سخن کاهل شدی

منعکس ادراک و خاطر آمدی


امر امر آن فلان خواجه‌ست هین

چیست یعنی با جز او کمتر نشین


گرد خواجه گرد چون امر آن اوست

کو کشد دشمن رهاند جان دوست


هرچه او خواهد همان یابی یقین

یاوه کم رو خدمت او برگزین


نی چو حاکم اوست گرد او مگرد

تا شوی نامه سیاه و روی زرد


حق بود تاویل که آن گرمت کند

پر امید و چست و با شرمت کند


ور کند سستت حقیقت این بدان

هست تبدیل و نه تاویلست آن


این برای گرم کردن آمدست

تا بگیرد ناامیدان را دو دست


معنی قرآن ز قرآن پرس و بس

وز کسی که آتش زدست اندر هوس


پیش قرآن گشت قربانی و پست

تا که عین روح او قرآن شدست


روغنی کو شد فدای گل به کل

خواه روغن بوی کن خواهی تو گل


بخش ۱۳۵ - و هم‌چنین قد جف القلم یعنی جف القلم و کتب لا یستوی الطاعة والمعصیة لا یستوی الامانة و السرقة جف القلم ان لا یستوی الشکر و الکفران جف القلم ان الله لا یضیع اجر المحسنین

هم‌چنین تاویل قد جف القلم

بهر تحریضست بر شغل اهم


پس قلم بنوشت که هر کار را

لایق آن هست تاثیر و جزا


کژ روی جف القلم کژ آیدت

راستی آری سعادت زایدت


ظلم آری مدبری جف القلم

عدل آری بر خوری جف القلم


چون بدزدد دست شد جف القلم

خورد باده مست شد جف القلم


تو روا داری روا باشد که حق

هم‌چو معزول آید از حکم سبق


که ز دست من برون رفتست کار

پیش من چندین میا چندین مزار


بلک معنی آن بود جف القلم

نیست یکسان پیش من عدل و ستم


فرق بنهادم میان خیر و شر

فرق بنهادم ز بد هم از بتر


ذره‌ای گر در تو افزونی ادب

باشد از یارت بداند فضل رب


قدر آن ذره ترا افزون دهد

ذره چون کوهی قدم بیرون نهد


پادشاهی که به پیش تخت او

فرق نبود از امین و ظلم‌جو


آنک می‌لرزد ز بیم رد او

وانک طعنه می‌زند در جد او


فرق نبود هر دو یک باشد برش

شاه نبود خاک تیره بر سرش


ذره‌ای گر جهد تو افزون بود

در ترازوی خدا موزون بود


پیش این شاهان هماره جان کنی

بی‌خبر ایشان ز غدر و روشنی


گفت غمازی که بد گوید ترا

ضایع آرد خدمتت را سالها


پیش شاهی که سمیعست و بصیر

گفت غمازان نباشد جای‌گیر


جمله غمازان ازو آیس شوند

سوی ما آیند و افزایند پند


بس جفا گویند شه را پیش ما

که برو جف القلم کم کن وفا


معنی جف القلم کی آن بود

که جفاها با وفا یکسان بود


بل جفا را هم جفا جف القلم

وآن وفا را هم وفا جف القلم


عفو باشد لیک کو فر امید

که بود بنده ز تقوی روسپید


دزد را گر عفو باشد جان برد

کی وزیر و خازن مخزن شود


ای امین الدین ربانی بیا

کز امانت رست هر تاج و لوا


پور سلطان گر برو خاین شود

آن سرش از تن بدان باین شود


وز غلامی هندوی آرد وفا

دولت او را می‌زند طال بقا


چه غلام ار بر دری سگ باوفاست

در دل سالار او را صد رضاست


زین چو سگ را بوسه بر پوزش دهد

گر بود شیری چه پیروزش کند


جز مگر دزدی که خدمتها کند

صدق او بیخ جفا را بر کند


چون فضیل ره‌زنی کو راست باخت

زانک ده مرده به سوی توبه تاخت


وآنچنان که ساحران فرعون را

رو سیه کردند از صبر و وفا


دست و پا دادند در جرم قود

آن به صد ساله عبادت کی شود


تو که پنجه سال خدمت کرده‌ای

کی چنین صدقی به دست آورده‌ای


بخش ۱۳۶ - حکایت آن درویش کی در هری غلامان آراستهٔ عمید خراسان را دید و بر اسبان تازی و قباهای زربفت و کلاهای مغرق و غیر آن پرسید کی اینها کدام امیرانند و چه شاهانند گفت او را کی اینها امیران نیستند اینها غلامان عمید خراسانند روی به آسمان  کرد کی ای خدا غلام پروردن از عمید  بیاموز آنجا مستوفی را عمید گویند

آن یکی گستاخ رو اندر هری

چون بدیدی او غلام مهتری


جامهٔ اطلس کمر زرین روان

روی کردی سوی قبلهٔ آسمان


کای خدا زین خواجهٔ صاحب منن

چون نیاموزی تو بنده داشتن


بنده پروردن بیاموز ای خدا

زین رئیس و اختیار شاه ما


بود محتاج و برهنه و بی‌نوا

در زمستان لرز لرزان از هوا


انبساطی کرد آن از خود بری

جراتی بنمود او از لمتری


اعتمادش بر هزاران موهبت

که ندیم حق شد اهل معرفت


گر ندیم شاه گستاخی کند

تو مکن آنک نداری آن سند


حق میان داد و میان به از کمر

گر کسی تاجی دهد او داد سر


تا یکی روزی که شاه آن خواجه را

متهم کرد و ببستش دست و پا


آن غلامان را شکنجه می‌نمود

که دفینهٔ خواجه بنمایید زود


سر او با من بگویید ای خسان

ورنه برم از شما حلق و لسان


مدت یک ماهشان تعذیب کرد

روز و شب اشکنجه و افشار و درد


پاره پاره کردشان و یک غلام

راز خواجه وا نگفت از اهتمام


گفتش اندر خواب هاتف کای کیا

بنده بودن هم بیاموز و بیا


ای دریده پوستین یوسفان

گر بدرد گرگت آن از خویش دان


زانک می‌بافی همه‌ساله بپوش

زانک می‌کاری همه ساله بنوش


فعل تست این غصه‌های دم به دم

این بود معنی قد جف القلم


که نگردد سنت ما از رشد

نیک را نیکی بود بد راست بد


کار کن هین که سلیمان زنده است

تا تو دیوی تیغ او برنده است


چون فرشته گشته از تیغ آمنیست

از سلیمان هیچ او را خوف نیست


حکم او بر دیو باشد نه ملک

رنج در خاکست نه فوق فلک


ترک کن این جبر را که بس تهیست

تا بدانی سر سر جبر چیست


ترک کن این جبر جمع منبلان

تا خبر یابی از آن جبر چو جان


ترک معشوقی کن و کن عاشقی

ای گمان برده که خوب و فایقی


ای که در معنی ز شب خامش‌تری

گفت خود را چند جویی مشتری


سر بجنبانند پیشت بهر تو

رفت در سودای ایشان دهر تو


تو مرا گویی حسد اندر مپیچ

چه حسد آرد کسی از فوت هیچ


هست تعلیم خسان ای چشم‌شوخ

هم‌چو نقش خرد کردن بر کلوخ


خویش را تعلیم کن عشق و نظر

که آن بود چون نقش فی جرم الحجر


نفس تو با تست شاگرد وفا

غیر فانی شد کجا جویی کجا


تا کنی مر غیر را حبر و سنی

خویش را بدخو و خالی می‌کنی


متصل چون شد دلت با آن عدن

هین بگو مهراس از خالی شدن


امر قل زین آمدش کای راستین

کم نخواهد شد بگو دریاست این


انصتوا یعنی که آبت را بلاغ

هین تلف کم کن که لب‌خشکست باغ


این سخن پایان ندارد ای پدر

این سخن را ترک کن پایان نگر


غیرتم آید که پیشت بیستند

بر تو می‌خندند عاشق نیستند


عاشقانت در پس پردهٔ کرم

بهر تو نعره‌زنان بین دم بدم


عاشق آن عاشقان غیب باش

عاشقان پنج روزه کم تراش


که بخوردندت ز خدعه و جذبه‌ای

سالها زیشان ندیدی حبه‌ای


چند هنگامه نهی بر راه عام

گام خستی بر نیامد هیچ کام


وقت صحت جمله یارند و حریف

وقت درد و غم به جز حق کو الیف


وقت درد چشم و دندان هیچ کس

دست تو گیرد به جز فریاد رس


پس همان درد و مرض را یاد دار

چون ایاز از پوستین کن اعتبار


پوستین آن حالت درد توست

که گرفتست آن ایاز آن را به دست


بخش ۱۳۷ - باز جواب گفتن آن کافر جبری آن سنی را کی باسلامش دعوت می‌کرد و به ترک اعتقاد جبرش دعوت می‌کرد و دراز شدن  مناظره از طرفین کی مادهٔ اشکال و جواب را نبرد الا عشق حقیقی کی او را پروای آن نماند و ذلک فضل الله یتیه من یشاء

کافر جبری جواب آغاز کرد

که از آن حیران شد آن منطیق مرد


لیک گر من آن جوابات و سؤال

جمله را گویم بمانم زین مقال


زان مهم‌تر گفتنیها هستمان

که بدان فهم تو به یابد نشان


اندکی گفتیم زان بحث ای عتل

ز اندکی پیدا بود قانون کل


هم‌چنین بحثست تا حشر بشر

در میان جبری و اهل قدر


گر فرو ماندی ز دفع خصم خویش

مذهب ایشان بر افتادی ز پیش


چون برون‌شوشان نبودی در جواب

پس رمیدندی از آن راه تباب


چونک مقضی بد دوام آن روش

می‌دهدشان از دلایل پرورش


تا نگردد ملزم از اشکال خصم

تا بود محجوب از اقبال خصم


تا که این هفتاد و دو ملت مدام

در جهان ماند الی یوم القیام


چون جهان ظلمتست و غیب این

از برای سایه می‌باید زمین


تا قیامت ماند این هفتاد و دو

کم نیاید مبتدع را گفت و گو


عزت مخزن بود اندر بها

که برو بسیار باشد قفلها


عزت مقصد بود ای ممتحن

پیچ پیچ راه و عقبه و راه‌زن


عزت کعبه بود و آن نادیه

ره‌زنی اعراب و طول بادیه


هر روش هر ره که آن محمود نیست

عقبه‌ای و مانعی و ره‌زنیست


این روش خصم و حقود آن شده

تا مقلد در دو ره حیران شده


صدق هر دو ضد ببیند در روش

هر فریقی در ره خود خوش منش


گر جوابش نیست می‌بندد ستیز

بر همان دم تا به روز رستخیز


که مهان ما بدانند این جواب

گرچه از ما شد نهان وجه صواب


پوزبند وسوسه عشقست و بس

ورنه کی وسواس را بستست کس


عاشقی شو شاهدِ خوبی بجو

صید مرغابی همی‌کن جو بجو


کی بری زان آب کان آبت برد

کی کنی زان فهم فهمت را خورد


غیر این معقولها معقولها

یابی اندر عشق با فر و بها


غیر این عقل تو حق را عقلهاست

که بدان تدبیر اسباب سماست


که بدین عقل آوری ارزاق را

زان دگر مفرش کنی اطباق را


چون ببازی عقل در عشق صمد

عشر امثالت دهد یا هفت‌صد


آن زنان چون عقلها درباختند

بر رواق عشق یوسف تاختند


عقلشان یک‌دم ستد ساقی عمر

سیر گشتند از خرد باقی عمر


اصل صد یوسف جمال ذوالجلال

ای کم از زن شو فدای آن جمال


عشق برد بحث را ای جان و بس

کو ز گفت و گو شود فریاد رس


حیرتی آید ز عشق آن نطق را

زهره نبود که کند او ماجرا


که بترسد گر جوابی وا دهد

گوهری از لنج او بیرون فتد


لب ببندد سخت او از خیر و شر

تا نباید کز دهان افتد گهر


هم‌چنانک گفت آن یار رسول

چون نبی بر خواندی بر ما فصول


آن رسول مجتبی وقت نثار

خواستی از ما حضور و صد وقار


آنچنان که بر سرت مرغی بود

کز فواتش جان تو لرزان شود


پس نیاری هیچ جنبیدن ز جا

تا نگیرد مرغ خوب تو هوا


دم نیاری زد ببندی سرفه را

تا نباید که بپرد آن هما


ور کست شیرین بگوید یا ترش

بر لب انگشتی نهی یعنی خمش


حیرت آن مرغست خاموشت کند

بر نهد سردیگ و پر جوشت کند


بخش ۱۳۸ - پرسیدن پادشاه قاصدا ایاز را کی چندین غم و شادی با چارق و پوستین کی جمادست می‌گویی تا ایاز را در سخن آورد

ای ایاز این مهرها بر چارقی

چیست آخر هم‌چو بر بت عاشقی


هم‌چو مجنون از رخ لیلی خویش

کرده‌ای تو چارقی را دین و کیش


با دو کهنه مهر جان آمیخته

هر دو را در حجره‌ای آویخته


چند گویی با دو کهنه نو سخن

در جمادی می‌دمی سر کهن


چون عرب با ربع و اطلال ای ایاز

می‌کشی از عشق گفت خود دراز


چارقت ربع کدامین آصفست

پوستین گویی که کرتهٔ یوسفست


هم‌چو ترسا که شمارد با کشش

جرم یکساله زنا و غل و غش


تا بیامرزد کشش زو آن گناه

عفو او را عفو داند از اله


نیست آگه آن کشش از جرم و داد

لیک بس جادوست عشق و اعتقاد


دوستی و وهم صد یوسف تند

اسحر از هاروت و ماروتست خود


صورتی پیدا کند بر یاد او

جذب صورت آردت در گفت و گو


راز گویی پیش صورت صد هزار

آن چنان که یار گوید پیش یار


نه بدانجا صورتی نه هیکلی

زاده از وی صد الست و صد بلی


آن چنان که مادری دل‌برده‌ای

پیش گور بچهٔ نومرده‌ای


رازها گوید به جد و اجتهاد

می‌نماید زنده او را آن جماد


حی و قایم داند او آن خاک را

چشم و گوشی داند او خاشاک را


پیش او هر ذرهٔ آن خاک گور

گوش دارد هوش دارد وقت شور


مستمع داند به جد آن خاک را

خوش نگر این عشق ساحرناک را


آنچنان بر خاک گور تازه او

دم‌بدم خوش می‌نهد با اشک رو


که بوقت زندگی هرگز چنان

روی ننهادست بر پور چو جان


از عزا چون چند روزی بگذرد

آتش آن عشق او ساکن شود


عشق بر مرده نباشد پایدار

عشق را بر حی جان‌افزای دار


بعد از آن زان گور خود خواب آیدش

از جمادی هم جمادی زایدش


زانک عشق افسون خود بربود و رفت

ماند خاکستر چو آتش رفت تفت


آنچ بیند آن جوان در آینه

پیر اندر خشت می‌بیند همه


پیر عشق تست نه ریش سپید

دستگیر صد هزاران ناامید


عشق صورتها بسازد در فراق

نامصور سر کند وقت تلاق


که منم آن اصل اصل هوش و مست

بر صور آن حسن عکس ما بدست


پرده‌ها را این زمان برداشتم

حسن را بی‌واسطه بفراشتم


زانک بس با عکس من در بافتی

قوت تجرید ذاتم یافتی


چون ازین سو جذبهٔ من شد روان

او کشش را می‌نبیند در میان


مغفرت می‌خواهد از جرم و خطا

از پس آن پرده از لطف خدا


چون ز سنگی چشمه‌ای جاری شود

سنگ اندر چشمه متواری شود


کس نخواهد بعد از آن او را حجر

زانک جاری شد از آن سنگ آن گهر


کاسه‌ها دان این صور را واندرو

آنچ حق ریزد بدان گیرد علو


بخش ۱۳۹ - گفتن خویشاوندان مجنون را کی حسن لیلی باندازه‌ایست چندان نیست ازو نغزتر در شهر ما بسیارست یکی و دو و ده بر تو عرضه کنیم اختیار کن ما را و خود را وا رهان و جواب گفتن مجنون ایشان را

ابلهان گفتند مجنون را ز جهل

حسن لیلی نیست چندان، هست سهل


بهتر از وی صد هزاران دلربا

هست هم‌چون ماه اندر شهر ما


گفت صورت کوزه است و حسن می

می خدایم می‌دهد از نقش وی


مر شما را سرکه داد از کوزه‌اش

تا نباشد عشق اوتان گوش کَش


از یکی کوزه دهد زهر و عسل

هر یکی را دست حق عز و جل


کوزه می‌بینی ولیکن آن شراب

روی ننماید به چشم ناصواب


قاصِراتُ الطَّرف، باشد ذوق جان

جز به خصم خود بننماید نشان


قاصِراتُ الطَّرف، آمد آن مدام

وین حجابِ ظرف‌ها هم‌چون خِیام


هست دریا خیمه‌ای در وی حیات

بَطّ را، لیکن کلاغان را مَمات


زهر باشد مار را هم قوت و برگ

غیر او را زهر او دردست و مرگ


صورت هر نعمتی و محنتی

هست این را دوزخ، آن را جَنّتی


پس همه اجسام و اَشیا تُبْصِرون

واندرو قُوتست و سَم، لاتُبْصِرون


هست هر جسمی چو کاسه و کوزه‌ای

اندرو هم قوت و هم دل‌سوزه‌ای


کاسه پیدا اندرو پنهان رَغَد

طاعِمش داند کزان چه می‌خورد


صورت یوسف چو جامی بود خوب

زان پدر می‌خورد صد بادهٔ طَروب


باز اِخْوان را از آن زهراب بود

کان در ایشان خشم و کینه می‌فزود


باز از وی مر زلیخا را سَکَر

می‌کشید از عشق، افیونی دگر


غیر آنچ بود مر یعقوب را

بود از یوسف غذا آن خوب را


گونه‌گونه شربت و کوزه یکی

تا نمانَد در می غیبت شکی


باده از غیبست و کوزه زین جهان

کوزه پیدا باده در وی بس نهان


بس نهان از دیدهٔ نامحرمان

لیک بر محرم هویدا و عَیان


یا إلهی سُکِّرَتْ أَبْصارُنا

فَاعْفُ عَنّا أُثْقِلَتْ أَوزارُنا


یا خَفیّاً قَدْ مَلَأْتَ الْخافِقَین

قَدْ عَلَوتَ فَوقَ نُورِ الْمَشْرِقَین


أَنْتَ سِرٌّ کاشِفٌ أَسْرارِنا

أَنْتَ فَجْرٌ مُفْجِرٌ أَنْهارِنا


یا خَفِیَّ الذّاتِ مَحْسوسَ الْعَطا

أَنْتَ کَالماءِ وَ نَحْنُ کَالرَّحا


أَنْتَ کَالرِّیحِ وَ نَحْنُ کَالْغُبار

تَخْتَفِی الرِّیحُ وَ غَبْراها جَهار


تو بهاری ما چو باغ سبزِ خَوش

او نهان و آشکارا بخششش


تو چو جانی ما مثال دست و پا

قبض و بسط دست از جان شد روا


تو چو عقلی ما مثال این زبان

این زبان از عقل دارد این بیان


تو مثال شادی و ما خنده‌ایم

که نتیجهٔ شادی فرخنده‌ایم


جنبش ما هر دمی خود اَشْهَدست

که گواهِ ذُوالْجَلالِ سَرمَدَست


گردش سنگ آسیا در اضطراب

اَشْهَد آمد بر وجودِ جویِ آب


ای برون از وَهْم و قال و قیل من

خاک بر فرق من و تمثیل من


بنده نَشْکیبد ز تصویر خوشَت

هر دمت گوید که جانم مَفْرَشَت


هم‌چو آن چوپان که می‌گفت ای خدا

پیش چوپان و مُحِبِّ خود بیا


تا شپش جویم من از پیراهنت

چارقت دوزم ببوسم دامنت


کس نبودش در هوا و عشق، جفت

لیک قاصِر بود از تسبیح و گفت


عشق او خرگاه بر گردون زده

جان سگ خرگاه آن چوپان شده


چونک بحر عشق یزدان جوش زد

بر دل او زد، ترا بر گوش زد


بخش ۱۴۰ - حکایت جوحی کی چادر پوشید و در وعظ میان زنان نشست  و حرکتی کرد زنی او را بشناخت کی مردست نعره‌ای زد

واعظی بد بس گزیده در بیان

زیر منبر جمع مردان و زنان


رفت جوحی چادر و روبند ساخت

در میان آن زنان شد ناشناخت


سایلی پرسید واعظ را به راز

موی عانه هست نقصان نماز


گفت واعظ چون شود عانه دراز

پس کراهت باشد از وی در نماز


یا به آهک یا ستره بسترش

تا نمازت کامل آید خوب و خوش


گفت سایل آن درازی تا چه حد

شرط باشد تا نمازم کم بود


گفت چون قدر جوی گردد به طول

پس ستردن فرض باشد ای سئول


گفت جوحی زود ای خوهر ببین

عانهٔ من گشته باشد این چنین


بهر خشنودی حق پیش آر دست

که آن به مقدار کراهت آمدست


دست زن در کرد در شلوار مرد

کیر او بر دست زن آسیب کرد


نعره‌ای زد سخت اندر حال زن

گفت واعظ بر دلش زد گفت من


گفت نه بر دل نزد بر دست زد

وای اگر بر دل زدی ای پر خرد


بر دل آن ساحران زد اندکی

شد عصا و دست ایشان را یکی


گر عصا بستانی از پیری شها

بیش رنجد که آن گروه از دست و پا


نعرهٔ لاضیر بر گردون رسید

هین ببر که جان ز جان کندن رهید


ما بدانستیم ما این تن نه‌ایم

از ورای تن به یزدان می‌زییم


ای خنک آن را که ذات خود شناخت

اندر امن سرمدی قصری بساخت


کودکی گرید پی جوز و مویز

پیش عاقل باشد آن بس سهل چیز


پیش دل جوز و مویز آمد جسد

طفل کی در دانش مردان رسد


هر که محجوبست او خود کودکست

مرد آن باشد که بیرون از شک‌ست


گر بریش و خایه مردستی کسی

هر بزی را ریش و مو باشد بسی


پیشوای بد بود آن بز شتاب

می‌برد اصحاب را پیش قصاب


ریش شانه کرده که من سابقم

سابقی لیکن به سوی مرگ و غم


هین روش بگزین و ترک ریش کن

ترک این ما و من و تشویش کن


تا شوی چون بوی گل با عاشقان

پیشوا و رهنمای گلستان


کیست بوی گل دم عقل و خرد

خوش قلاووز ره ملک ابد


بخش ۱۴۱ - فرمودن شاه به ایاز بار دگر کی شرح چارق و پوستین آشکارا بگو تا خواجه‌تاشانت از آن اشارت پند گیرد کی الدین النصیحة و موعظه یابند

سر چارق را بیان کن ای ایاز

پیش چارق چیستت چندین نیاز


تا بنوشد سنقر و بک یا رقت

سر سر پوستین و چارقت


ای ایاز از تو غلامی نور یافت

نورت از پستی سوی گردون شتافت


حسرت آزادگان شد بندگی

بندگی را چون تو دادی زندگی


مؤمن آن باشد که اندر جزر و مد

کافر از ایمان او حسرت خورد


بخش ۱۴۲ - حکایت کافری کی گفتندش در عهد ابا یزید کی مسلمان شو و جواب گفتن او ایشان را

بود گبری در زمان بایزید

گفت او را یک مسلمان سعید


که چه باشد گر تو اسلام آوری

تا بیابی صد نجات و سروری


گفت این ایمان اگر هست ای مرید

آنک دارد شیخ عالم بایزید


من ندارم طاقت آن تاب آن

که آن فزون آمد ز کوششهای جان


گرچه در ایمان و دین ناموقنم

لیک در ایمان او بس مؤمنم


دارم ایمان که آن ز جمله برترست

بس لطیف و با فروغ و با فرست


مؤمن ایمان اویم در نهان

گرچه مهرم هست محکم بر دهان


باز ایمان خود گر ایمان شماست

نه بدان میلستم و نه مشتهاست


آنک صد میلش سوی ایمان بود

چون شما را دید آن فاتر شود


زانک نامی بیند و معنیش نی

چون بیابان را مفازه گفتنی


عشق او ز آورد ایمان بفسرد

چون به ایمان شما او بنگرد


بخش ۱۴۳ - حکایت آن مؤذن زشت آواز کی در کافرستان بانگ نماز داد و مرد کافری او را هدیه داد

یک مؤذن داشت بس آواز بد

در میان کافرستان بانگ زد


چند گفتندش مگو بانگ نماز

که شود جنگ و عداوت‌ها دراز


او ستیزه کرد و پس بی‌احتراز

گفت در کافرستان بانگ نماز


خلق خایف شد ز فتنهٔ عامه‌ای

خود بیامد کافری با جامه‌ای


شمع و حلوا با چنان جامهٔ لطیف

هدیه آورد و بیامد چون الیف


پرس پرسان کاین مؤذن کو؟ کجاست؟

که صلا و بانگ او راحت‌فزاست


هین چه راحت بود زان آواز زشت

گفت که آوازش فتاد اندر کنشت


دختری دارم لطیف و بس سنی

آرزو می‌بود او را مؤمنی


هیچ این سودا نمی‌رفت از سرش

پندها می‌داد چندین کافرش


در دل او مهر ایمان رسته بود

هم‌چو مجمر بود این غم من چو عود


در عذاب و درد و اشکنجه بدم

که بجنبد سلسلهٔ او دم به دم


هیچ چاره می‌ندانستم در آن

تا فرو خواند این مؤذن آن اذان


گفت دختر چیست این مکروه بانگ

که به گوشم آمد این دو چار دانگ


من همه عمر این چنین آواز زشت

هیچ نشنیدم درین دیر و کنشت


خواهرش گفتا که این بانگ اذان

هست اعلام و شعار مؤمنان


باورش نامد بپرسید از دگر

آن دگر هم گفت آری ای پدر


چون یقین گشتش رخ او زرد شد

از مسلمانی دل او سرد شد


باز رستم من ز تشویش و عذاب

دوش خوش خفتم در آن بی‌خوف خواب


راحتم این بود از آواز او

هدیه آوردم به شکر آن مرد کو


چون بدیدش گفت این هدیه پذیر

که مرا گشتی مجیر و دستگیر


آنچ کردی با من از احسان و بر

بندهٔ تو گشته‌ام من مستمر


گر به مال و ملک و ثروت فردمی

من دهانت را پر از زر کردمی


هست ایمان شما زرق و مجاز

راه‌زن هم‌چون که آن بانگ نماز


لیک از ایمان و صدق بایزید

چند حسرت در دل و جانم رسید


هم‌چو آن زن کو جماع خر بدید

گفت آوه چیست این فحل فرید


گر جماع اینست بردند این خران

بر کس ما می‌ریند این شوهران


داد جمله داد ایمان بایزید

آفرین‌ها بر چنین شیر فرید


قطره‌ای ز ایمانش در بحر ار رود

بحر اندر قطره‌اش غرقه شود


هم‌چو ز آتش ذره‌ای در بیشه‌ها

اندر آن ذره شود بیشه فنا


چون خیالی در دل شه یا سپاه

کرد اندر جنگ خصمان را تباه


یک ستاره در محمد رخ نمود

تا فنا شد گوهر گبر و جهود


آنک ایمان یافت رفت اندر امان

کفرهای باقیان شد دو گمان


کفر صرف اولین باری نماند

یا مسلمانی و یا بیمی نشاند


این به حیله آب و روغن کردنیست

این مثلها کفو ذرهٔ نور نیست


ذره نبود جز حقیری منجسم

ذره نبود شارق لا ینقسم


گفتن ذره مرادی دان خفی

محرم دریا نه‌ای این دم کفی


آفتاب نیر ایمان شیخ

گر نماید رخ ز شرق جان شیخ


جمله پستی گنج گیرد تا ثری

جمله بالا خلد گیرد اخضری


او یکی جان دارد از نور منیر

او یکی تن دارد از خاک حقیر


ای عجب اینست او یا آن بگو

که بماندم اندرین مشکل عمو


گر وی اینست ای برادر چیست آن

پر شده از نور او هفت آسمان


ور وی آنست این بدن ای دوست چیست

ای عجب زین دو کدامین است و کیست


بخش ۱۴۴ - حکایت آن زن کی گفت شوهر را کی گوشت را گربه خورد شوهر گربه را به ترازو بر کشید گربه نیم من برآمد گفت ای زن گوشت نیم من بود و افزون اگر این گوشتست گربه کو و اگر این گربه است گوشت کو

بود مردی کدخدا او را زنی

سخت طناز و پلید و ره‌زنی


هرچه آوردی تلف کردیش زن

مرد مضطر بود اندر تن زدن


بهر مهمان گوشت آورد آن معیل

سوی خانه با دو صد جهد طویل


زن بخوردش با کباب و با شراب

مرد آمد گفت دفع ناصواب


مرد گفتش گوشت کو مهمان رسید

پیش مهمان لوت می‌باید کشید


گفت زن این گربه خورد آن گوشت را

گوشت دیگر خر اگر باشد هلا


گفت ای ایبک ترازو را بیار

گربه را من بر کشم اندر عیار


بر کشیدش بود گربه نیم من

پس بگفت آن مرد کای محتال زن