بیشتر رفتست و بیگاهست روز

تو به جد در صید خلقانی هنوز


بخش ۲۰ - صفت طاوس و طبع او و سبب کشتن ابراهیم علیه‌السلام او را

آن یکی می‌گیر و آن می‌هل ز دام

وین دگر را صید می‌کن چون لام


باز این را می‌هل و می‌جو دگر

اینت لعب کودکان بی‌خبر


شب شود در دام تو یک صید نی

دام بر تو جز صداع و قید نی


پس تو خود را صید می‌کردی به دام

که شدی محبوس و محرومی ز کام


در زمانه صاحب دامی بود

هم‌چو ما احمق که صید خود کند


چون شکار خوک آمد صید عام

رنج بی‌حد لقمه خوردن زو حرام


آنک ارزد صید را عشقست و بس

لیک او کی گنجد اندر دام کس


تو مگر آیی و صید او شوی

دام بگذاری به دام او روی


عشق می‌گوید به گوشم پست پست

صید بودن خوش‌تر از صیادیست


گول من کن خویش را و غره شو

آفتابی را رها کن ذره شو


بر درم ساکن شو و بی‌خانه باش

دعوی شمعی مکن پروانه باش


تا ببینی چاشنی زندگی

سلطنت بینی نهان در بندگی


نعل بینی بازگونه در جهان

تخته‌بندان را لقب گشته شهان


بس طناب اندر گلو و تاج دار

بر وی انبوهی که اینک تاجدار


هم‌چو گور کافران بیرون حلل

اندرون قهر خدا عز و جل


چون قبور آن را مجصص کرده‌اند

پردهٔ پندار پیش آورده‌اند


طبع مسکینت مجصص از هنر

هم‌چو نخل موم بی‌برگ و ثمر


بخش ۲۱ - در بیان آنک لطف حق را همه کس داند و قهر حق را همه کس داند و همه از قهر حق گریزانند و به لطف حق در آویزان اما حق تعالی قهرها را در لطف پنهان کرد و لطفها را در قهر پنهان کرد نعل بازگونه و تلبیس و مکر الله بود تا اهل تمیز و ینظر به نور الله از حالی‌بینان و ظاهربینان جدا شوند کی لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

گفت درویشی به درویشی که تو

چون بدیدی حضرت حق را بگو


گفت بی‌چون دیدم اما بهر قال

بازگویم مختصر آن را مثال


دیدمش سوی چپ او آذری

سوی دست راست جوی کوثری


سوی چپش بس جهان‌سوز آتشی

سوی دست راستش جوی خوشی


سوی آن آتش گروهی برده دست

بهر آن کوثر گروهی شاد و مست


لیک لعب بازگونه بود سخت

پیش پای هر شقی و نیکبخت


هر که در آتش همی رفت و شرر

از میان آب بر می‌کرد سر


هر که سوی آب می‌رفت از میان

او در آتش یافت می‌شد در زمان


هر که سوی راست شد و آب زلال

سر ز آتش بر زد از سوی شمال


وانک شد سوی شمال آتشین

سر برون می‌کرد از سوی یمین


کم کسی بر سر این مضمر زدی

لاجرم کم کس در آن آتش شدی


جز کسی که بر سرش اقبال ریخت

کو رها کرد آب و در آتش گریخت


کرده ذوق نقد را معبود خلق

لاجرم زین لعب مغبون بود خلق


جوق‌جوق و صف‌صف از حرص و شتاب

محترز ز آتش گریزان سوی آب


لاجرم ز آتش برآوردند سر

اعتبارالاعتبار ای بی‌خبر


بانگ می‌زد آتش ای گیجان گول

من نیم آتش منم چشمهٔ قبول


چشم‌بندی کرده‌اند ای بی‌نظر

در من آی و هیچ مگریز از شرر


ای خلیل اینجا شرار و دود نیست

جز که سحر و خدعهٔ نمرود نیست


چون خلیل حق اگر فرزانه‌ای

آتش آب تست و تو پروانه‌ای


جان پروانه همی‌دارد ندا

کای دریغا صد هزارم پر بدی


تا همی سوزید ز آتش بی‌امان

کوری چشم و دل نامحرمان


بر من آرد رحم جاهل از خری

من برو رحم آرم از بینش‌وری


خاصه این آتش که جان آبهاست

کار پروانه به عکس کار ماست


او ببیند نور و در ناری رود

دل ببیند نار و در نوری شود


این چنین لعب آمد از رب جلیل

تا ببینی کیست از آل خلیل


آتشی را شکل آبی داده‌اند

واندر آتش چشمه‌ای بگشاده‌اند


ساحری صحن برنجی را به فن

صحن پر کرمی کند در انجمن


خانه را او پر ز کزدمها نمود

از دم سحر و خود آن کزدم نبود


چونک جادو می‌نماید صد چنین

چون بود دستان جادوآفرین


لاجرم از سحر یزدان قرن قرن

اندر افتادند چون زن زیر پهن


ساحرانشان بنده بودند و غلام

اندر افتادند چون صعوه به دام


هین بخوان قرآن ببین سحر حلال

سرنگونی مکرهای کالجبال


من نیم فرعون کایم سوی نیل

سوی آتش می‌روم من چون خلیل


نیست آتش هست آن ماء معین

وآن دگر از مکر آب آتشین


پس نکو گفت آن رسول خوش‌جواز

ذره‌ای عقلت به از صوم و نماز


زانک عقلت جوهرست این دو عرض

این دو در تکمیل آن شد مفترض


تا جلا باشد مر آن آیینه را

که صفا آید ز طاعت سینه را


لیک گر آیینه از بن فاسدست

صیقل او را دیر باز آرد به دست


وان گزین آیینه که خوش مغرس است

اندکی صیقل گری آن را بس است


بخش ۲۲ - تفاوت عقول در اصل فطرت خلاف معتزله کی ایشان گویند در اصل عقول جزوی برابرند این افزونی و  تفاوت از تعلم است و ریاضت و تجربه

این تفاوت عقلها را نیک دان

در مراتب از زمین تا آسمان


هست عقلی هم‌چو قرص آفتاب

هست عقلی کمتر از زهره و شهاب


هست عقلی چون چراغی سرخوشی

هست عقلی چون ستارهٔ آتشی


زانک ابر از پیش آن چون وا جهد

نور یزدان‌بین خردها بر دهد


عقل جزوی عقل را بدنام کرد

کام دنیا مرد را بی‌کام کرد


آن ز صیدی حسن صیادی بدید

وین ز صیادی غم صیدی کشید


آن ز خدمت ناز مخدومی بیافت

وآن ز مخدومی ز راه عز بتافت


آن ز فرعونی اسیر آب شد

وز اسیری سبط صد سهراب شد


لعب معکوسست و فرزین‌بند سخت

حیله کم کن کار اقبالست و بخت


بر خیال و حیله کم تن تار را

که غنی ره کم دهد مکار را


مکر کن در راه نیکو خدمتی

تا نبوت یابی اندر امتی


مکر کن تا وا رهی از مکر خود

مکر کن تا فرد گردی از جسد


مکر کن تا کمترین بنده شوی

در کمی رفتی خداونده شوی


روبهی و خدمت ای گرگ کهن

هیچ بر قصد خداوندی مکن


لیک چون پروانه در آتش بتاز

کیسه‌ای زان بر مدوز و پاک باز


زور را بگذار و زاری را بگیر

رحم سوی زاری آید ای فقیر


زاری مضطر تشنه معنویست

زاری سرد دروغ آن غویست


گریهٔ اخوان یوسف حیلتست

که درونشان پر ز رشک و علتست


بخش ۲۳ - حکایت آن اعرابی کی سگ او از گرسنگی می‌مرد و انبان او پر نان و بر سگ نوحه می‌کرد و شعر می‌گفت و می‌گریست و سر و رو می‌زد و دریغش می‌آمد لقمه‌ای از انبان به سگ دادن

آن سگی می‌مرد و گریان آن عرب

اشک می‌بارید و می‌گفت ای کرب


سایلی بگذشت و گفت این گریه چیست

نوحه و زاری تو از بهر کیست


گفت در ملکم سگی بد نیک‌خو

نک همی‌میرد میان راه او


روز صیادم بد و شب پاسبان

تیزچشم و صیدگیر و دزدران


گفت رنجش چیست زخمی خورده است

گفت جوع الکلب زارش کرده است


گفت صبری کن برین رنج و حرض

صابران را فضل حق بخشد عوض


بعد از آن گفتش کای سالار حر

چیست اندر دستت این انبان پر


گفت نان و زاد و لوت دوش من

می‌کشانم بهر تقویت بدن


گفت چون ندهی بدان سگ نان و زاد

گفت تا این حد ندارم مهر و داد


دست ناید بی‌درم در راه نان

لیک هست آب دو دیده رایگان


گفت خاکت بر سر ای پر باد مشک

که لب نان پیش تو بهتر ز اشک


اشک خونست و به غم آبی شده

می‌نیرزد خاک خون بیهده


کل خود را خوار کرد او چون بلیس

پارهٔ این کل نباشد جز خسیس


من غلام آنک نفروشد وجود

جز بدان سلطان با افضال و جود


چون بگرید آسمان گریان شود

چون بنالد چرخ یا رب خوان شود


من غلام آن مس همت‌پرست

کو به غیر کیمیا نارد شکست


دست اشکسته برآور در دعا

سوی اشکسته پرد فضل خدا


گر رهایی بایدت زین چاه تنگ

ای برادر رو بر آذر بی‌درنگ


مکر حق را بین و مکر خود بهل

ای ز مکرش مکر مکاران خجل


چونک مکرت شد فنای مکر رب

برگشایی یک کمینی بوالعجب


که کمینهٔ آن کمین باشد بقا

تا ابد اندر عروج و ارتقا


بخش ۲۴ - در بیان آنک هیچ چشم بدی آدمی را چنان مهلک نیست کی چشم پسند  خویشتن مگر کی چشم او مبدل شده باشد به نور حق که بی یسمع و بی یبصر و خویشتن او بی‌خویشتن شده

پر طاوست مبین و پای بین

تا که سؤ العین نگشاید کمین


که بلغزد کوه از چشم بدان

یزلقونک از نبی بر خوان بدان


احمد چون کوه لغزید از نظر

در میان راه بی‌گل بی‌مطر


در عجب درماند کین لغزش ز چیست

من نپندارم که این حالت تهیست


تا بیامد آیت و آگاه کرد

کان ز چشم بد رسیدت وز نبرد


گر بدی غیر تو در دم لا شدی

صید چشم و سخرهٔ افنا شدی


لیک آمد عصمتی دامن‌کشان

وین که لغزیدی بد از بهر نشان


عبرتی گیر اندر آن که کن نگاه

برگ خود عرضه مکن ای کم ز کاه


بخش ۲۵ - تفسیر وَ إِنْ یَکادُ الَّذینَ کَفَروا لَیُزْلِقونَکَ بِأَبْصارِهِمْ الایه

یا رسول‌الله در آن نادی کسان

می‌زنند از چشم بد بر کرکسان


از نظرشان کلهٔ شیر عرین

وا شکافد تا کند آن شیر انین


بر شتر چشم افکند هم‌چون حمام

وانگهان بفرستد اندر پی غلام


که برو از پیه این اشتر بخر

بیند اشتر را سقط او راه بر


سر بریده از مرض آن اشتری

کو بتگ با اسب می‌کردی مری


کز حسد وز چشم بد بی‌هیچ شک

سیر و گردش را بگرداند فلک


آب پنهانست و دولاب آشکار

لیک در گردش بود آب اصل کار


چشم نیکو شد دوای چشم بد

چشم بد را لا کند زیر لگد


سبق رحمت‌راست و او از رحمتست

چشم بد محصول قهر و لعنتست


رحمتش بر نقمتش غالب شود

چیره زین شد هر نبی بر ضد خود


کو نتیجهٔ رحمتست و ضد او

از نتیجهٔ قهر بود آن زشت‌رو


حرص بط یکتاست این پنجاه تاست

حرص شهوت مار و منصب اژدهاست


حرص بط از شهوت حلقست و فرج

در ریاست بیست چندانست درج


از الوهیت زند در جاه لاف

طامع شرکت کجا باشد معاف


زلت آدم ز اشکم بود و باه

وآن ابلیس از تکبر بود و جاه


لاجرم او زود استغفار کرد

وآن لعین از توبه استکبار کرد


حرص حلق و فرج هم خود بدرگیست

لیک منصب نیست آن اشکستگیست


بیخ و شاخ این ریاست را اگر

باز گویم دفتری باید دگر


اسپ سرکش را عرب شیطانش خواند

نی ستوری را که در مرعی بماند


شیطنت گردن کشی بد در لغت

مستحق لعنت آمد این صفت


صد خورنده گنجد اندر گرد خوان

دو ریاست‌جو نگنجد در جهان


آن نخواهد کین بود بر پشت خاک

تا ملک بکشد پدر را ز اشتراک


آن شنیدستی که الملک عقیم

قطع خویشی کرد ملکت‌جو ز بیم


که عقیمست و ورا فرزند نیست

هم‌چو آتش با کسش پیوند نیست


هر چه یابد او بسوزد بر درد

چون نیابد هیچ خود را می‌خورد


هیچ شو وا ره تو از دندان او

رحم کم جو از دل سندان او


چونک گشتی هیچ از سندان مترس

هر صباح از فقر مطلق گیر درس


هست الوهیت ردای ذوالجلال

هر که در پوشد برو گردد وبال


تاج از آن اوست آن ما کمر

وای او کز حد خود دارد گذر


فتنهٔ تست این پر طاووسیت

که اشتراکت باید و قدوسیت


بخش ۲۶ - قصهٔ آن حکیم کی دید طاوسی را کی پر زیبای خود را می‌کند به منقار و می‌انداخت و تن خود را کل و زشت می‌کرد از تعجب پرسید کی دریغت نمی‌آید گفت می‌آید اما پیش من جان از پر عزیزتر است و این پر عدوی جان منست

پر خود می‌کند طاوسی به دشت

یک حکیمی رفته بود آنجا بگشت


گفت طاوسا چنین پر سنی

بی‌دریغ از بیخ چون برمی‌کنی


خود دلت چون می‌دهد تا این حلل

بر کنی اندازیش اندر وحل


هر پرت را از عزیزی و پسند

حافظان در طی مصحف می‌نهند


بهر تحریک هوای سودمند

از پر تو بادبیزن می‌کنند


این چه ناشکری و چه بی‌باکیست

تو نمی‌دانی که نقاشش کیست


یا همی‌دانی و نازی می‌کنی

قاصدا قلع طرازی می‌کنی


ای بسا نازا که گردد آن گناه

افکند مر بنده را از چشم شاه


ناز کردن خوشتر آید از شکر

لیک کم خایش که دارد صد خطر


ایمن آبادست آن راه نیاز

ترک نازش گیر و با آن ره بساز


ای بسا نازآوری زد پر و بال

آخر الامر آن بر آن کس شد وبال


خوشی ناز ار دمی بفرازدت

بیم و ترس مضمرش بگدازدت


وین نیاز ار چه که لاغر می‌کند

صدر را چون بدر انور می‌کند


چون ز مرده زنده بیرون می‌کشد

هر که مرده گشت او دارد رشد


چون ز زنده مرده بیرون می‌کند

نفس زنده سوی مرگی می‌تند


مرده شو تا مخرج الحی الصمد

زنده‌ای زین مرده بیرون آورد


دی شوی بینی تو اخراج بهار

لیل گردی بینی ایلاج نهار


بر مکن آن پر که نپذیرد رفو

روی مخراش از عزا ای خوب‌رو


آنچنان رویی که چون شمس ضحاست

آنچنان رخ را خراشیدن خطاست


زخم ناخن بر چنان رخ کافریست

که رخ مه در فراق او گریست


یا نمی‌بینی تو روی خویش را

ترک کن خوی لجاج اندیش را


بخش ۲۷ - در بیان آنک صفا و سادگی نفس مطمنه از فکرتها مشوش شود چنانک بر روی آینه چیزی نویسی یا نقش کنی اگر چه پاک کنی داغی بماند و نقصانی

روی نفس مطمئنه در جسد

زخم ناخنهای فکرت می‌کشد


فکرت بد ناخن پر زهر دان

می‌خراشد در تعمق روی جان


تا گشاید عقدهٔ اشکال را

در حدث کردست زرین بیل را


عقده را بگشاده گیر ای منتهی

عقدهٔ سختست بر کیسهٔ تهی


در گشاد عقده‌ها گشتی تو پیر

عقدهٔ چندی دگر بگشاده گیر


عقده‌ای کان بر گلوی ماست سخت

که بدانی که خسی یا نیک‌بخت


حل این اشکال کن گر آدمی

خرج این کن دم اگر آدم‌دمی


حد اعیان و عرض دانسته گیر

حد خود را دان که نبود زین گزیر


چون بدانی حد خود زین حدگریز

تا به بی‌حد در رسی ای خاک‌بیز


عمر در محمول و در موضوع رفت

بی‌بصیرت عمر در مسموع رفت


هر دلیلی بی‌نتیجه و بی‌اثر

باطل آمد در نتیجهٔ خود نگر


جز به مصنوعی ندیدی صانعی

بر قیاس اقترانی قانعی


می‌فزاید در وسایط فلسفی

از دلایل باز برعکسش صفی


این گریزد از دلیل و از حجاب

از پی مدلول سر برده به جیب


گر دخان او را دلیل آتشست

بی‌دخان ما را در آن آتش خوشست


خاصه این آتش که از قرب ولا

از دخان نزدیک‌تر آمد به ما


پس سیه‌کاری بود رفتن ز جان

بهر تخییلات جان سوی دخان


بخش ۲۸ - در بیان قول رسول علیه‌السلام لا رهبانیة فی‌الاسلام

بَرمَکن پر را و دل برکن ازو

زانک شرط این جهاد آمد عدو


چون عدو نبود جهاد آمد محال

شهوتت نبود نباشد امتثال


صبر نبود چون نباشد میل تو

خصم چون نبود چه حاجت حیل تو


هین مکن خود را خصی رهبان مشو

زانک عفت هست شهوت را گرو


بی‌هوا نهی از هوا ممکن نبود

غازیی بر مردگان نتوان نمود


انفقوا گفته‌ست پس کسپی بکن

زانک نبود خرج بی‌دخل کهن


گرچه آورد انفقوا را مطلق او

تو بخوان که اکسبوا ثم انفقوا


هم‌چنان چون شاه فرمود اصبروا

رغبتی باید کزان تابی تو رو


پس کلوا از بهر دام شهوتست

بعد از آن لاتسرفوا آن عفتست


چونک محمول به نبود لدیه

نیست ممکن بود محمول علیه


چونک رنج صبر نبود مر ترا

شرط نبود پس فرو ناید جزا


حبذا آن شرط و شادا آن جزا

آن جزای دل‌نواز جان‌فزا


بخش ۲۹ - در بیان آنک ثواب عمل عاشق از حق هم حق است

عاشقان را شادمانی و غم اوست

دست‌مزد و اجرت خدمت هم اوست


غیر معشوق ار تماشایی بود

عشق نبود هرزه سودایی بود


عشق آن شعله‌ست کو چون بر فروخت

هرچه جز معشوق باقی جمله سوخت


تیغ لا در قتل غیر حق براند

در نگر زان پس که بعد لا چه ماند


ماند الا الله باقی جمله رفت

شاد باش ای عشق شرکت‌سوز زفت


خود همو بود آخرین و اولین

شرک جز از دیدهٔ احول مبین


ای عجب حسنی بود جز عکس آن

نیست تن را جنبشی از غیر جان


آن تنی را که بود در جان خلل

خوش نگردد گر بگیری در عسل


این کسی داند که روزی زنده بود

از کف این جان جان جامی ربود


وانک چشم او ندیدست آن رخان

پیش او جانست این تف دخان


چون ندید او عمر عبدالعزیز

پیش او عادل بود حجاج نیز


چون ندید او مار موسی را ثبات

در حبال سحر پندارد حیات


مرغ کو ناخورده است آب زلال

اندر آب شور دارد پر و بال


جز به ضد ضد را همی نتوان شناخت

چون ببیند زخم بشناسد نواخت


لاجرم دنیا مقدم آمدست

تا بدانی قدر اقلیم الست


چون ازینجا وا رهی آنجا روی

در شکرخانهٔ ابد شاکر شوی


گویی آنجا خاک را می‌بیختم

زین جهان پاک می‌بگریختم


ای دریغا پیش ازین بودیم اجل

تا عذابم کم بدی اندر وجل


بخش ۳۰ - در تفسیر قول رسول علیه‌السلام ما مات من مات الا و تمنی ان یموت قبل ما مات ان کان برا لیکون الی وصول البر اعجل و ان کان فاجرا لیقل فجوره

زین بفرمودست آن آگه رسول

که هر آنک مرد و کرد از تن نزول


نبود او را حسرت نقلان و موت

لیک باشد حسرت تقصیر و فوت


هر که میرد خود تمنی باشدش

که بدی زین پیش نقل مقصدش


گر بود بد تا بدی کمتر بدی

ور تقی تا خانه زوتر آمدی


گوید آن بد بی‌خبر می‌بوده‌ام

دم به دم من پرده می‌افزوده‌ام


گر ازین زودتر مرا معبر بدی

این حجاب و پرده‌ام کمتر بدی


از حریصی کم دران روی قنوع

وز تکبر کم دران چهرهٔ خشوع


هم‌چنین از بخل کم در روی جود

وز بلیسی چهرهٔ خوب سجود


بر مکن آن پر خلد آرای را

بر مکن آن پر ره‌پیمای را


چون شنید این پند در وی بنگریست

بعد از آن در نوحه آمد می‌گریست


نوحه و گریهٔ دراز دردمند

هر که آنجا بود بر گریه‌ش فکند


وآنک می‌پرسید پر کندن ز چیست

بی‌جوابی شد پشیمان می‌گریست


کز فضولی من چرا پرسیدمش

او ز غم پر بود شورانیدمش


می‌چکید از چشم تر بر خاک آب

اندر آن هر قطره مدرج صد جواب


گریهٔ با صدق بر جانها زند

تا که چرخ و عرش را گریان کند


عقل و دلها بی‌گمان عرشی‌اند

در حجاب از نور عرشی می‌زیند


بخش ۳۱ - در بیان آنک عقل و روح در آب و گل محبوس‌اند هم‌چون هاروت و ماروت در چاه بابل

هم‌چو هاروت و چو ماروت آن دو پاک

بسته‌اند اینجا به چاه سهمناک


عالم سفلی و شهوانی درند

اندرین چه گشته‌اند از جرم‌بند


سحر و ضد سحر را بی‌اختیار

زین دو آموزند نیکان و شرار


لیک اول پند بدهندش که هین

سحر را از ما میاموز و مچین


ما بیاموزیم این سحر ای فلان

از برای ابتلا و امتحان


که امتحان را شرط باشد اختیار

اختیاری نبودت بی‌اقتدار


میلها هم‌چون سگان خفته‌اند

اندریشان خیر و شر بنهفته‌اند


چونک قدرت نیست خفتند این رده

هم‌چو هیزم‌پاره‌ها و تن‌زده


تا که مرداری در آید در میان

نفخ صور حرص کوبد بر سگان


چون در آن کوچه خری مردار شد

صد سگ خفته بدان بیدار شد


حرصهای رفته اندر کتم غیب

تاختن آورد سر بر زد ز جیب


موبه موی هر سگی دندان شده

وز برای حیله دم جنبان شده


نیم زیرش حیله بالا آن غضب

چون ضعیف آتش که یابد او حطب


شعله شعله می‌رسد از لامکان

می‌رود دود لهب تا آسمان


صد چنین سگ اندرین تن خفته‌اند

چون شکاری نیستشان بنهفته‌اند


یا چو بازانند و دیده دوخته

در حجاب از عشق صیدی سوخته


تا کله بردارد و بیند شکار

آنگهان سازد طواف کوهسار


شهوت رنجور ساکن می‌بود

خاطر او سوی صحت می‌رود


چون ببیند نان و سیب و خربزه

در مصاف آید مزه و خوف بزه


گر بود صبار دیدن سود اوست

آن تهیج طبع سستش را نکوست


ور نباشد صبر پس نادیده به

تیر دور اولی ز مرد بی‌زره


بخش ۳۲ - جواب گفتن طاوس آن سایل را

چون ز گریه فارغ آمد گفت رو

که تو رنگ و بوی را هستی گرو


بخش ۳۲ - جواب گفتن طاوس آن سایل را

آن نمی‌بینی که هر سو صد بلا

سوی من آید پی این بالها


بخش ۳۲ - جواب گفتن طاوس آن سایل را

ای بسا صیاد بی‌رحمت مدام

بهر این پرها نهد هر سوم دام


بخش ۳۲ - جواب گفتن طاوس آن سایل را

چند تیرانداز بهر بالها

تیر سوی من کشد اندر هوا


بخش ۳۲ - جواب گفتن طاوس آن سایل را

چون ندارم زور و ضبط خویشتن

زین قضا و زین بلا و زین فتن


بخش ۳۲ - جواب گفتن طاوس آن سایل را

آن به آید که شوم زشت و کریه

تا بوم آمن درین کهسار و تیه


بخش ۳۲ - جواب گفتن طاوس آن سایل را

این سلاح عجب من شد ای فتی

عجب آرد معجبان را صد بلا


بخش ۳۳ - بیان آنک هنرها و زیرکی‌ها و مال دنیا هم‌چون پرهای طاوس عدو جانست

پس هنر آمد هلاکت خام را

کز پی دانه نبیند دام را


اختیار آن را نکو باشد که او

مالک خود باشد اندر اتقوا


چون نباشد حفظ و تقوی زینهار

دور کن آلت، بینداز اختیار


جلوه‌گاه و اختیارم آن پَر‌ست

بر کنم پر را که در قصد سر‌ست


نیست انگارد پر خود را صبور

تا پَرَش در نفکند در شر و شور


پس زیانش نیست پر گو بر مکن

گر رسد تیری به پیش آرد مجن


لیک بر من پر زیبا دشمنیست

چونک از جلوه‌گری صبریم نیست


گر بدی صبر و حفاظم راه‌بر

بر فزودی ز اختیارم کر و فر


هم‌چو طفلم یا چو مست اندر فتن

نیست لایق تیغ اندر دست من


گر مرا عقلی بدی و منزجر

تیغ اندر دست من بودی ظفر


عقل باید نورده چون آفتاب

تا زند تیغی که نبود جز صواب


چون ندارم عقل تابان و صلاح

پس چرا در چاه نندازم سلاح؟


در چه اندازم کنون تیغ و مجن

کاین سلاح خصم من خواهد شدن


چون ندارم زور و یاری و سند

تیغم او بستاند و بر من زند


رغم این نفس وقیحه‌خوی را

که نپوشد رو، خراشم روی را


تا شود کم این جمال و این کمال

چون نمانَد رو، کم افتم در وبال


چون بدین نیّت خراشم، بزه نیست

که به زخم این روی را پوشیدنی‌ست


گر دلم خوی ستیری داشتی

روی خوبم جز صفا نفراشتی


چون ندیدم زور و فرهنگ و صلاح

خصم دیدم، زود بشکستم سلاح


تا نگردد تیغ من او را کمال

تا نگردد خنجرم بر من وبال


می‌گریزم تا رگم جنبان بود

کی فرار از خویشتن آسان بود؟


آنک از غیری بود او را فرار

چون ازو ببرید، گیرد او قرار


من که خصمم هم منم اندر گریز

تا ابد کار من آمد خیزخیز


نه به هند‌ست آمن و نه در ختن

آنک خصم اوست سایهٔ خویشتن


بخش ۳۴ - در صفت آن بی‌خودان کی از شر خود و هنر خود آمن شده‌اند کی فانی‌اند  در بقای حق هم‌چون ستارگان کی  فانی‌اند روز در آفتاب و  فانی را خوف آفت و خطر نباشد

چون فناش از فقر پیرایه شود

او محمدوار بی‌سایه شود


فقر فخری را فنا پیرایه شد

چون زبانهٔ شمع او بی‌سایه شد


شمع جمله شد زبانه پا و سر

سایه را نبود بگرد او گذر


موم از خویش و ز سایه در گریخت

در شعاع از بهر او کی شمع ریخت


گفت او بهر فنایت ریختم

گفت من هم در فنا بگریختم


این شعاع باقی آمد مفترض

نه شعاع شمع فانی عرض


شمع چون در نار شد کلی فنا

نه اثر بینی ز شمع و نه ضیا


هست اندر دفع ظلمت آشکار

آتش صورت به مومی پایدار


برخلاف موم شمع جسم کان

تا شود کم گردد افزون نور جان


این شعاع باقی و آن فانیست

شمع جان را شعلهٔ ربانیست


این زبانهٔ آتشی چون نور بود

سایهٔ فانی شدن زو دور بود


ابر را سایه بیفتد در زمین

ماه را سایه نباشد همنشین


بی‌خودی بی‌ابریست ای نیک‌خواه

باشی اندر بی‌خودی چون قرص ماه


باز چون ابری بیاید رانده

رفت نور از مه خیالی مانده


از حجاب ابر نورش شد ضعیف

کم ز ماه نو شد آن بدر شریف


مه خیالی می‌نماید ز ابر و گرد

ابر تن ما را خیال‌اندیش کرد


لطف مه بنگر که این هم لطف اوست

که بگفت او ابرها ما را عدوست


مه فراغت دارد از ابر و غبار

بر فراز چرخ دارد مه مدار


ابر ما را شد عدو و خصم جان

که کند مه را ز چشم ما نهان


حور را این پرده زالی می‌کند

بدر را کم از هلالی می‌کند


ماه ما را در کنار عز نشاند

دشمن ما را عدوی خویش خواند


تاب ابر و آب او خود زین مهست

هر که مه خواند ابر را بس گمرهست


نور مه بر ابر چون منزل شدست

روی تاریکش ز مه مبدل شدست


گرچه همرنگ مهست و دولتیست

اندر ابر آن نور مه عاریتیست


در قیامت شمس و مه معزول شد

چشم در اصل ضیا مشغول شد


تا بداند ملک را از مستعار

وین رباط فانی از دارالقرار


دایه عاریه بود روزی سه چار

مادرا ما را تو گیر اندر کنار


پر من ابرست و پرده‌ست و کثیف

ز انعکاس لطف حق شد او لطیف


بر کنم پر را و حسنش را ز راه

تا ببینم حسن مه را هم ز ماه


من نخواهم دایه مادر خوشترست

موسی‌ام من دایهٔ من مادرست


من نخواهم لطف مه از واسطه

که هلاک قوم شد این رابطه


یا مگر ابری شود فانی راه

تا نگردد او حجاب روی ماه


صورتش بنماید او در وصف لا

هم‌چو جسم انبیا و اولیا


آنچنان ابری نباشد پرده‌بند

پرده‌در باشد به معنی سودمند


آن‌چنان که اندر صباح روشنی

قطره می‌بارید و بالا ابر نی


معجزهٔ پیغامبری بود آن سقا

گشته ابر از محو هم‌رنگ سما


بود ابر و رفته از وی خوی ابر

این چنین گردد تن عاشق به صبر


تن بود اما تنی گم گشته زو

گشته مبدل رفته از وی رنگ و بو


پر پی غیرست و سر از بهر من

خانهٔ سمع و بصر استون تن


جان فدا کردن برای صید غیر

کفر مطلق دان و نومیدی ز خیر


هین مشو چون قند پیش طوطیان

بلک زهری شو شو آمن از زیان


یا برای شادباشی در خطاب

خویش چون مردار کن پیش کلاب


پس خضر کشتی برای این شکست

تا که آن کشتی ز غاصب باز رست


فقر فخری بهر آن آمد سنی

تا ز طماعان گریزم در غنی


گنجها را در خرابی زان نهند

تا ز حرص اهل عمران وا رهند


پر نتانی کند رو خلوت گزین

تا نگردی جمله خرج آن و این


زآنک تو هم لقمه‌ای هم لقمه‌خوار

آکل و ماکولی ای جان هوش‌دار


بخش ۳۵ - در بیان آنک ما سوی الله هر چیزی آکل و ماکولست هم‌چون آن مرغی کی قصد صید ملخ می‌کرد و به صید ملخ مشغول می‌بود و غافل بود از باز گرسنه کی از پس قفای او قصد صید او داشت اکنون ای آدمی صیاد آکل از صیاد و آکل خود آمن مباش اگر چه نمی‌بینیش به نظر چشم به نظر دلیل و عبرتش می‌بین تا چشم نیز باز شدن

مرغکی اندر شکار کرم بود

گربه فرصت یافت او را در ربود


آکل و ماکول بود و بی‌خبر

در شکار خود ز صیادی دگر


دزد گرچه در شکار کاله‌ایست

شحنه با خصمانش در دنباله‌ایست


عقل او مشغول رخت و قفل و در

غافل از شحنه‌ست و از آه سحر


او چنان غرقست در سودای خود

غافلست از طالب و جویای خود


گر حشیش آب و هوایی می‌خورد

معدهٔ حیوانش در پی می‌چرد


آکل و ماکول آمد آن گیاه

هم‌چنین هر هستیی غیر اله


و هو یطعمکم و لا یطعم چو اوست

نیست حق ماکول و آکل لحم و پوست


آکل و ماکول کی ایمن بود

ز آکلی که اندر کمین ساکن بود


امن ماکولان جذوب ماتمست

رو بدان درگاه کو لا یطعم است


هر خیالی را خیالی می‌خورد

فکر آن فکر دگر را می‌چرد


تو نتانی کز خیالی وا رهی

یا بخسپی که از آن بیرون جهی


فکر زنبورست و آن خواب تو آب

چون شوی بیدار باز آید ذباب


چند زنبور خیالی در پرد

می‌کشد این سو و آن سو می‌برد


کمترین آکلانست این خیال

وآن دگرها را شناسد ذوالجلال


هین گریز از جوق اکال غلیظ

سوی او که گفت ما ایمت حفیظ


یا به سوی آن که او آن حفظ یافت

گر نتانی سوی آن حافظ شتافت


دست را مسپار جز در دست پیر

حق شدست آن دست او را دستگیر


پیر عقلت کودکی خو کرده است

از جوار نفس که اندر پرده است


عقل کامل را قرین کن با خرد

تا که باز آید خرد زان خوی بد


چونک دست خود به دست او نهی

پس ز دست آکلان بیرون جهی


دست تو از اهل آن بیعت شود

که یدالله فوق ایدیهم بود


چون بدادی دست خود در دست پیر

پیر حکمت که علیمست و خطیر


کو نبی وقت خویشست ای مرید

تا ازو نور نبی آید پدید


در حدیبیه شدی حاضر بدین

وآن صحابهٔ بیعتی را هم‌قرین


پس ز ده یار مبشر آمدی

هم‌چو زر ده‌دهی خالص شدی


تا معیت راست آید زانک مرد

با کسی جفتست کو را دوست کرد


این جهان و آن جهان با او بود

وین حدیث احمد خوش‌خو بود


گفت المرء مع محبوبه

لا یفک القلب من مطلوبه


هر کجا دامست و دانه کم نشین

رو زبون‌گیرا زبون‌گیران ببین


ای زبون‌گیر زبونان این بدان

دست هم بالای دستست ای جوان


تو زبونی و زبون‌گیر ای عجب

هم تو صید و صیدگیر اندر طلب


بین ایدی خلفهم سدا مباش

که نبینی خصم را وآن خصم فاش


حرص صیادی ز صیدی مغفلست

دلبریی می‌کند او بی‌دلست


تو کم از مرغی مباش اندر نشید

بین ایدی خلف عصفوری بدید


چون به نزد دانه آید پیش و پس

چند گرداند سر و رو آن نفس


کای عجب پیش و پسم صیاد هست

تا کشم از بیم او زین لقمه دست


تو ببین پس قصهٔ فجار را

پیش بنگر مرگ یار و جار را


که هلاکت دادشان بی‌آلتی

او قرین تست در هر حالتی


حق شکنجه کرد و گرز و دست نیست

پس بدان بی‌دست حق داورکنیست


آنک می‌گفتی اگر حق هست کو

در شکنجه او مقر می‌شد که هو


آنک می‌گفت این بعیدست و عجیب

اشک می‌راند و همی گفت ای قریب


چون فرار از دام واجب دیده است

دام تو خود بر پرت چفسیده است


بر کنم من میخ این منحوس دام

از پی کامی نباشم طلخ‌کام


درخور عقل تو گفتم این جواب

فهم کن وز جست و جو رو بر متاب


بسکل این حبلی که حرص است و حسد

یاد کن فی جیدها حبل مسد


بخش ۳۶ - صفت کشتن خلیل علیه‌السلام زاغ را کی آن اشارت به قمع کدام صفت بود از صفات مذمومهٔ مهلکه در مرید

این سخن را نیست پایان و فراغ

ای خلیل حق چرا کشتی تو زاغ


بهر فرمان حکمت فرمان چه بود

اندکی ز اسرار آن باید نمود


کاغ کاغ و نعرهٔ زاغ سیاه

دایما باشد به دنیا عمرخواه


هم‌چو ابلیس از خدای پاک فرد

تا قیامت عمر تن درخواست کرد


گفت انظرنی الی یوم الجزا

کاشکی گفتی که تبنا ربنا


عمر بی توبه همه جان کندنست

مرگ حاضر غایب از حق بودنست


عمر و مرگ این هر دو با حق خوش بود

بی‌خدا آب حیات آتش بود


آن هم از تاثیر لعنت بود کو

در چنان حضرت همی‌شد عمرجو


از خدا غیر خدا را خواستن

ظن افزونیست و کلی کاستن


خاصه عمری غرق در بیگانگی

در حضور شیر روبه‌شانگی


عمر بیشم ده که تا پس‌تر روم

مهلم افزون کن که تا کمتر شوم


تا که لعنت را نشانه او بود

بد کسی باشد که لعنت‌جو بود


عمر خوش در قرب جان پروردنست

عمر زاغ از بهر سرگین خوردنست


عمر بیشم ده که تا گه می‌خورم

دایم اینم ده که بس بدگوهرم


گرنه گه خوارست آن گنده‌دهان

گویدی کز خوی زاغم وا رهان


بخش ۳۷ - مناجات

ای مبدل کرده خاکی را به زر

خاک دیگر را بکرده بوالبشر


بخش ۳۷ - مناجات

کار تو تبدیل اعیان و عطا

کار من سهوست و نسیان و خطا


بخش ۳۷ - مناجات

سهو و نسیان را مبدل کن به علم

من همه خلمم مرا کن صبر و حلم


بخش ۳۷ - مناجات

ای که خاک شوره را تو نان کنی

وی که نان مرده را تو جان کنی


بخش ۳۷ - مناجات

ای که جان خیره را رهبر کنی

وی که بی‌ره را تو پیغمبر کنی


بخش ۳۷ - مناجات

می‌کنی جزو زمین را آسمان

می‌فزایی در زمین از اختران


بخش ۳۷ - مناجات

هر که سازد زین جهان آب حیات

زوترش از دیگران آید ممات


بخش ۳۷ - مناجات

دیدهٔ دل کو به گردون بنگریست

دید که اینجا هر دمی میناگریست


بخش ۳۷ - مناجات

قلب اعیانست و اکسیری محیط

ایتلاف خرقهٔ تن بی‌مخیط


بخش ۳۷ - مناجات

تو از آن روزی که در هست آمدی

آتشی یا بادی یا خاکی بدی


بخش ۳۷ - مناجات

گر بر آن حالت ترا بودی بقا

کی رسیدی مر ترا این ارتقا


بخش ۳۷ - مناجات

از مبدل هستی اول نماند

هستی بهتر به جای آن نشاند


بخش ۳۷ - مناجات

هم‌چنین تا صد هزاران هستها

بعد یکدیگر دوم به ز ابتدا


بخش ۳۷ - مناجات

از مبدل بین وسایط را بمان

کز وسایط دور گردی ز اصل آن


بخش ۳۷ - مناجات

واسطه هر جا فزون شد وصل جست

واسطه کم ذوق وصل افزونترست


بخش ۳۷ - مناجات

از سبب‌دانی شود کم حیرتت

حیرت تو ره دهد در حضرتت


بخش ۳۷ - مناجات

این بقاها از فناها یافتی

از فنااش رو چرا برتافتی


بخش ۳۷ - مناجات

زان فناها چه زیان بودت که تا

بر بقا چفسیده‌ای ای نافقا


بخش ۳۷ - مناجات

چون دوم از اولینت بهترست

پس فنا جو و مبدل را پرست


بخش ۳۷ - مناجات

صد هزاران حشر دیدی ای عنود

تاکنون هر لحظه از بدو وجود


بخش ۳۷ - مناجات

از جماد بی‌خبر سوی نما

وز نما سوی حیات و ابتلا


بخش ۳۷ - مناجات

باز سوی عقل و تمییزات خوش

باز سوی خارج این پنج و شش


بخش ۳۷ - مناجات

تا لب بحر این نشان پایهاست

پس نشان پا درون بحر لاست


بخش ۳۷ - مناجات

زانک منزلهای خشکی ز احتیاط

هست دهها و وطنها و رباط


بخش ۳۷ - مناجات

باز منزلهای دریا در وقوف

وقت موج و حبس بی‌عرصه و سقوف


بخش ۳۷ - مناجات

نیست پیدا آن مراحل را سنام

نه نشانست آن منازل را نه نام


بخش ۳۷ - مناجات

هست صد چندان میان منزلین

آن طرف که از نما تا روح عین


بخش ۳۷ - مناجات

در فناها این بقاها دیده‌ای

بر بقای جسم چون چفسیده‌ای


بخش ۳۷ - مناجات

هین بده ای زاغ این جان باز باش

پیش تبدیل خدا جانباز باش


بخش ۳۷ - مناجات

تازه می‌گیر و کهن را می‌سپار

که هر امسالت فزونست از سه پار


بخش ۳۷ - مناجات

گر نباشی نخل‌وار ایثار کن

کهنه بر کهنه نه و انبار کن


بخش ۳۷ - مناجات

کهنه و گندیده و پوسیده را

تحفه می‌بر بهر هر نادیده را


بخش ۳۷ - مناجات

آنک نو دید او خریدار تو نیست

صید حقست او گرفتار تو نیست


بخش ۳۷ - مناجات

هر کجا باشند جوق مرغ کور

بر تو جمع آیند ای سیلاب شور


بخش ۳۷ - مناجات

تا فزاید کوری از شورابها

زانک آب شور افزاید عمی


بخش ۳۷ - مناجات

اهل دنیا زان سبب اعمی‌دل‌اند

شارب شورابهٔ آب و گل‌اند


بخش ۳۷ - مناجات

شور می‌ده کور می‌خر در جهان

چون نداری آب حیوان در نهان


بخش ۳۷ - مناجات

با چنین حالت بقا خواهی و یاد

هم‌چو زنگی در سیه‌رویی تو شاد


بخش ۳۷ - مناجات

در سیاهی زنگی زان آسوده است

کو ز زاد و اصل زنگی بوده است


بخش ۳۷ - مناجات

آنک روزی شاهد و خوش‌رو بود

گر سیه‌گردد تدارک‌جو بود


بخش ۳۷ - مناجات

مرغ پرنده چو ماند در زمین

باشد اندر غصه و درد و حنین


بخش ۳۷ - مناجات

مرغ خانه بر زمین خوش می‌رود

دانه‌چین و شاد و شاطر می‌دود


بخش ۳۷ - مناجات

زآنک او از اصل بی‌پرواز بود

وآن دگر پرنده و پرواز بود


بخش ۳۸ - قال النبی علیه‌السلام ارحموا ثلاثا عزیز قوم ذل و غنی قوم افتقر و عالما یلعب به الجهال

گفت پیغمبر که رحم آرید بر

جان من کان غنیا فافتقر


والذی کان عزیزا فاحتقر

او صفیا عالما بین المضر


گفت پیغمبر که با این سه گروه

رحم آرید ار ز سنگید و ز کوه


آنک او بعد از رئیسی خوار شد

وآن توانگر هم که بی‌دینار شد


وآن سوم آن عالمی که اندر جهان

مبتلی گردد میان ابلهان


زانک از عزت به خواری آمدن

هم‌چو قطع عضو باشد از بدن


عضو گردد مرده کز تن وا برید

نو بریده جنبد اما نی مدید


هر که از جام الست او خورد پار

هستش امسال آفت رنج و خمار


وآنک چون سگ ز اصل کهدانی بود

کی مرورا حرص سلطانی بود


توبه او جوید که کردست او گناه

آه او گوید که گم کردست راه


بخش ۳۹ - قصهٔ محبوس شدن آن آهوبچه در آخر خران و طعنهٔ آن خران ببر آن غریب گاه به جنگ و گاه به تسخر و مبتلی گشتن او به کاه خشک کی غذای او نیست و این صفت بندهٔ خاص خداست میان اهل دنیا و اهل هوا  و شهوت کی الاسلام بدا غریبا و سیعود غریبا فطوبی للغرباء  صدق رسول الله

آهوی را کرد صیادی شکار

اندر آخر کردش آن بی‌زینهار


آخری را پر ز گاوان و خران

حبس آهو کرد چون استمگران


آهو از وحشت به هر سو می‌گریخت

او به پیش آن خران شب کاه ریخت


از مجاعت و اشتها هر گاو و خر

کاه را می‌خورد خوشتر از شکر


گاه آهو می‌رمید از سو به سو

گه ز دود و گرد که می‌تافت رو


هرکرا با ضد خود بگذاشتند

آن عقوبت را چو مرگ انگاشتند


تا سلیمان گفت که آن هدهد اگر

هجر را عذری نگوید معتبر


بکشمش یا خود دهم او را عذاب

یک عذاب سخت بیرون از حساب


هان کدامست آن عذاب این معتمد

در قفس بودن به غیر جنس خود


زین بدن اندر عذابی ای بشر

مرغ روحت بسته با جنسی دگر


روح بازست و طبایع زاغها

دارد از زاغان و چغدان داغها


او بمانده در میانشان زارزار

هم‌چو بوبکری به شهر سبزوار


بخش ۴۰ - حکایت محمد خوارزمشاه کی شهر سبزوار کی همه رافضی باشند به جنگ بگرفت اما جان خواستند گفت آنگه امان دهم کی ازین شهر پیش من به هدیه ابوبکر نامی بیارید

شد محمد الپ الغ خوارزمشاه

در قتال سبزوار پر پناه


تنگشان آورد لشکرهای او

اسپهش افتاد در قتل عدو


سجده آوردند پیشش کالامان

حلقه‌مان در گوش کن وا بخش جان


هر خراج و صلتی که بایدت

آن ز ما هر موسمی افزایدت


جان ما آن توست ای شیرخو

پیش ما چندی امانت باش گو


گفت نرهانید از من جان خویش

تا نیاریدم ابوبکری به پیش


تا مرا بوبکر نام از شهرتان

هدیه نارید ای رمیده امتان


بدرومتان هم‌چو کشت ای قوم دون

نه خراج استانم و نه هم فسون


بس جوال زر کشیدندش به راه

کز چنین شهری ابوبکری مخواه


کی بود بوبکر اندر سبزوار

یا کلوخ خشک اندر جویبار


رو بتابید از زر و گفت ای مغان

تا نیاریدم ابوبکر ارمغان


هیچ سودی نیست کودک نیستم

تا به زر و سیم حیران بیستم


تا نیاری سجده نرهی ای زبون

گر بپیمایی تو مسجد را به کون


منهیان انگیختند از چپ و راست

که اندرین ویرانه بوبکری کجاست


بعد سه روز و سه شب که اشتافتند

یک ابوبکری نزاری یافتند


ره گذر بود و بمانده از مرض

در یکی گوشهٔ خرابه پر حرض


خفته بود او در یکی کنجی خراب

چون بدیدندش بگفتندش شتاب


خیز که سلطان ترا طالب شدست

کز تو خواهد شهر ما از قتل رست


گفت اگر پایم بدی یا مقدمی

خود به راه خود به مقصد رفتمی


اندرین دشمن‌کده کی ماندمی

سوی شهر دوستان می‌راندمی


تختهٔ مرده‌کشان بفراشتند

وان ابوبکر مرا برداشتند


سوی خوارمشاه حمالان کشان

می‌کشیدندش که تا بیند نشان


سبزوارست این جهان و مرد حق

اندرین جا ضایعست و ممتحق


هست خوارمشاه یزدان جلیل

دل همی خواهد ازین قوم رذیل


گفت لا ینظر الی تصویرکم

فابتغوا ذا القلب فی‌تدبیر کم


من ز صاحب‌دل کنم در تو نظر

نه به نقش سجده و ایثار زر


تو دل خود را چو دل پنداشتی

جست و جوی اهل دل بگذاشتی


دل که گر هفصد چو این هفت آسمان

اندرو آید شود یاوه و نهان


این چنین دل ریزه‌ها را دل مگو

سبزوار اندر ابوبکری بجو


صاحب دل آینهٔ شش‌رو شود

حق ازو در شش جهت ناظر بود


هر که اندر شش جهت دارد مقر

نکندش بی‌واسطهٔ او حق نظر


گر کند رد از برای او کند

ور قبول آرد همو باشد سند


بی‌ازو ندهد کسی را حق نوال

شمه‌ای گفتم من از صاحب‌وصال


موهبت را بر کف دستش نهد

وز کفش آن را به مرحومان دهد


با کفش دریای کل را اتصال

هست بی‌چون و چگونه و بر کمال


اتصالی که نگنجد در کلام

گفتنش تکلیف باشد والسلام


صد جوال زر بیاری ای غنی

حق بگوید دل بیار ای منحنی


گر ز تو راضیست دل من راضیم

ور ز تو معرض بود اعراضیم


ننگرم در تو در آن دل بنگرم

تحفه او را آر ای جان بر درم


با تو او چونست هستم من چنان

زیر پای مادران باشد جنان


مادر و بابا و اصل خلق اوست

ای خنک آنکس که داند دل ز پوست


تو بگویی نک دل آوردم به تو

گویدت پرست ازین دلها قتو


آن دلی آور که قطب عالم اوست

جان جان جان جان آدم اوست


از برای آن دل پر نور و بر

هست آن سلطان دلها منتظر


تو بگردی روزها در سبزوار

آنچنان دل را نیابی ز اعتبار


پس دل پژمردهٔ پوسیده‌جان

بر سر تخته نهی آن سو کشان


که دل آوردم ترا ای شهریار

به ازین دل نبود اندر سبزوار


گویدت این گورخانه‌ست ای جری

که دل مرده بدینجا آوری


رو بیاور آن دلی کو شاه‌خوست

که امان سبزوار کون ازوست


گویی آن دل زین جهان پنهان بود

زانک ظلمت با ضیا ضدان بود


دشمنی آن دل از روز الست

سبزوار طبع را میراثی است


زانک او بازست و دنیا شهر زاغ

دیدن ناجنس بر ناجنس داغ


ور کند نرمی نفاقی می‌کند

ز استمالت ارتفاقی می‌کند


می‌کند آری نه از بهر نیاز

تا که ناصح کم کند نصح دراز


زانک این زاغ خس مردارجو

صد هزاران مکر دارد تو به تو


گر پذیرند آن نفاقش را رهید

شد نفاقش عین صدق مستفید


زانک آن صاحب دل با کر و فر

هست در بازار ما معیوب‌خر


صاحب دل جو اگر بی‌جان نه‌ای

جنس دل شو گر ضد سلطان نه‌ای


آنک زرق او خوش آید مر ترا

آن ولی تست نه خاص خدا


هر که او بر خو و بر طبع تو زیست

پیش طبع تو ولی است و نبیست


رو هوا بگذار تا بویت شود

وان مشام خوش عبرجویت شود


از هوارانی دماغت فاسدست

مشک و عنبر پیش مغزت کاسدست


حد ندارد این سخن و آهوی ما

می‌گریزد اندر آخر جابجا


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

روزها آن آهوی خوش‌ناف نر

در شکنجه بود در اصطبل خر


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

مضطرب در نزع چون ماهی ز خشک

در یکی حقه معذب پشک و مشک


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

یک خرش گفتی که ها این بوالوحوش

طبع شاهان دارد و میران خموش


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

وآن دگر تسخر زدی کز جزر و مد

گوهر آوردست کی ارزان دهد


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

وآن خری گفتی که با این نازکی

بر سریر شاه شو گو متکی


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

آن خری شد تخمه وز خوردن بماند

پس برسم دعوت آهو را بخواند


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

سر چنین کرد او که نه رو ای فلان

اشتهاام نیست هستم ناتوان


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

گفت می‌دانم که نازی می‌کنی

یا ز ناموس احترازی می‌کنی


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

گفت او با خود که آن طعمهٔ توست

که از آن اجزای تو زنده و نوست


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

من الیف مرغزاری بوده‌ام

در زلال و روضه‌ها آسوده‌ام


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

گر قضا انداخت ما را در عذاب

کی رود آن خو و طبع مستطاب


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

گر گدا گشتم گدارو کی شوم

ور لباسم کهنه گردد من نوم


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

سنبل و لاله و سپرغم نیز هم

با هزاران ناز و نفرت خورده‌ام


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

گفت آری لاف می‌زن لاف‌لاف

در غریبی بس توان گفتن گزاف


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

گفت نافم خود گواهی می‌دهد

منتی بر عود و عنبر می‌نهد


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

لیک آن را کی شنود صاحب‌مشام

بر خر سرگین‌پرست آن شد حرام


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

خر کمیز خر ببوید بر طریق

مشک چون عرضه کنم با این فریق


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

بهر این گفت آن نبی مستجیب

رمز الاسلام فی‌الدنیا غریب


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

زانک خویشانش هم از وی می‌رمند

گرچه با ذاتش ملایک هم‌دمند


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

صورتش را جنس می‌بینند انام

لیک از وی می‌نیابند آن مشام


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

هم‌چو شیری در میان نقش گاو

دور می‌بینش ولی او را مکاو


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

ور بکاوی ترک گاو تن بگو

که بدرد گاو را آن شیرخو


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

طبع گاوی از سرت بیرون کند

خوی حیوانی ز حیوان بر کند


بخش ۴۱ - بقیهٔ قصهٔ آهو و آخر خران

گاو باشی شیر گردی نزد او

گر تو با گاوی خوشی شیری مجو


بخش ۴۲ - تفسیر انی اری سبع بقرات سمان یاکلهن سبع عجاف آن گاوان لاغر را خدا به صفت شیران گرسنه آفریده  بود تا آن هفت گاو فربه را  به اشتها می‌خوردند اگر چه  آن خیالات صور گاوان در آینهٔ خواب نمودند تو معنی بگیر

آن عزیز مصر می‌دیدی به خواب

چونک چشم غیب را شد فتح باب


هفت گاو فربه بس پروری

خوردشان آن هفت گاو لاغری


در درون شیران بدند آن لاغران

ورنه گاوان را نبودندی خوران


پس بشر آمد به صورت مرد کار

لیک در وی شیر پنهان مردخوار


مرد را خوش وا خورد فردش کند

صاف گردد دردش ار دردش کند


زان یکی درد او ز جمله دردها

وا رهد پا بر نهد او بر سها


چند گویی هم‌چو زاغ پر نحوس

ای خلیل از بهر چه کشتی خروس


گفت فرمان حکمت فرمان بگو

تا مسبح گردم آن را مو به مو


بخش ۴۳ - بیان آنک کشتن خلیل علیه‌السلام خروس را اشارت به قمع و قهر کدام  صفت بود از صفات مذمومات مهلکان در باطن مرید

شهوتی است او و بس شهوت‌پرست

زان شراب زهرناک ژاژ مست


گرنه بهر نسل بودی ای وصی

آدم از ننگش بکردی خود خصی


گفت ابلیس لعین دادار را

دام زفتی خواهم این اشکار را


زر و سیم و گلهٔ اسپش نمود

که بدین تانی خلایق را ربود


گفت شاباش و ترش آویخت لنج

شد ترنجیده ترش هم‌چون ترنج


پس زر و گوهر ز معدنهای خوش

کرد آن پس‌مانده را حق پیش‌کش


گیر این دام دگر را ای لعین

گفت زین افزون ده ای نعم‌المعین


چرب و شیرین و شرابات ثمین

دادش و بس جامهٔ ابریشمین


گفت یا رب بیش ازین خواهم مدد

تا ببندمشان به حبل من مسد


تا که مستانت که نر و پر دلند

مردوار آن بندها را بسکلند


تا بدین دام و رسنهای هوا

مرد تو گردد ز نامردان جدا


دام دیگر خواهم ای سلطان تخت

دام مردانداز و حیلت‌ساز سخت


خمر و چنگ آورد پیش او نهاد

نیم‌خنده زد بدان شد نیم‌شاد


سوی اضلال ازل پیغام کرد

که بر آر از قعر بحر فتنه گرد


نی یکی از بندگانت موسی است

پرده‌ها در بحر او از گرد بست


آب از هر سو عنان را واکشید

از تگ دریا غباری برجهید


چونک خوبی زنان فا او نمود

که ز عقل و صبر مردان می‌فزود


پس زد انگشتک به رقص اندر فتاد

که بده زوتر رسیدم در مراد


چون بدید آن چشمهای پرخمار

که کند عقل و خرد را بی‌قرار


وآن صفای عارض آن دلبران

که بسوزد چون سپند این دل بر آن


رو و خال و ابرو و لب چون عقیق

گوییا حق تافت از پردهٔ رقیق


دید او آن غنج و برجست او سبک

چون تجلی حق از پردهٔ تنک


بخش ۴۴ - تفسیر خلقنا الانسان فی احسن تقویم ثم رددناه اسفل سافلین و  تفسیر و من نعمره ننکسه فی الخلق

آدم حسن و ملک ساجد شده

هم‌چو آدم باز معزول آمده


گفت آوه بعد هستی نیستی

گفت جرمت این که افزون زیستی


جبرئیلش می‌کشاند مو کشان

که برو زین خلد و از جوق خوشان


گفت بعد از عز این اذلال چیست

گفت آن دادست و اینت داوریست


جبرئیلا سجده می‌کردی به جان

چون کنون می‌رانیم تو از جنان


حله می‌پرد ز من در امتحان

هم‌چو برگ از نخ در فصل خزان


آن رخی که تاب او بد ماه‌وار

شد به پیری هم‌چو پشت سوسمار


وان سر و فرق گش شعشع شده

وقت پیری ناخوش و اصلع شده


وان قد صف در نازان چون سنان

گشته در پیری دو تا هم‌چون کمان


رنگ لاله گشته رنگ زعفران

زور شیرش گشته چون زهرهٔ زنان


آنک مردی در بغل کردی به فن

می‌بگیرندش بغل وقت شدن


این خود آثار غم و پژمردگیست

هر یکی زینها رسول مردگیست


بخش ۴۵ - تفسیر أَسْفَلَ سافِلینَ إِلَّا الَّذینَ آمَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنونٍ

لیک گر باشد طبیبش نور حق

نیست از پیری و تب نقصان و دق


سستی او هست چون سستی مست

که اندر آن سستیش رشک رستمست


گر بمیرد استخوانش غرق ذوق

ذره ذره‌ش در شعاع نور شوق


وآنک آنش نیست باغ بی‌ثمر

که خزانش می‌کند زیر و زبر


گل نماند خارها ماند سیاه

زرد و بی‌مغز آمده چون تل کاه


تا چه زلت کرد آن باغ ای خدا

که ازو این حله‌ها گردد جدا


خویشتن را دید و دید خویشتن

زهر قتالست هین ای ممتحن


شاهدی کز عشق او عالم گریست

عالمش می‌راند از خود جرم چیست


جرم آنک زیور عاریه بست

کرد دعوی کین حلل ملک منست


واستانیم آن که تا داند یقین

خرمن آن ماست خوبان دانه‌چین


تا بداند کان حلل عاریه بود

پرتوی بود آن ز خورشید وجود


آن جمال و قدرت و فضل و هنر

ز آفتاب حسن کرد این سو سفر


باز می‌گردند چون استارها

نور آن خورشید ازین دیوارها


پرتو خورشید شد وا جایگاه

ماند هر دیوار تاریک و سیاه


آنک کرد او در رخ خوبانت دنگ

نور خورشیدست از شیشهٔ سه رنگ


شیشه‌های رنگ رنگ آن نور را

می‌نمایند این چنین رنگین بما


چون نماند شیشه‌های رنگ‌رنگ

نور بی‌رنگت کند آنگاه دنگ


خوی کن بی‌شیشه دیدن نور را

تا چو شیشه بشکند نبود عمی


قانعی با دانش آموخته

در چراغ غیر چشم افروخته


او چراغ خویش برباید که تا

تو بدانی مستعیری نی‌فتا


گر تو کردی شکر و سعی مجتهد

غم مخور که صد چنان بازت دهد


ور نکردی شکر اکنون خون گری

که شدست آن حسن از کافر بری


امة الکفران اضل اعمالهم

امة الایمان اصلح بالهم


گم شد از بی‌شکر خوبی و هنر

که دگر هرگز نبیند زان اثر


خویشی و بی‌خویشی و سکر وداد

رفت زان سان که نیاردشان به یاد


که اضل اعمالهم ای کافران

جستن کامست از هر کام‌ران


جز ز اهل شکر و اصحاب وفا

که مریشان راست دولت در قفا


دولت رفته کجا قوت دهد

دولت آینده خاصیت دهد


قرض ده زین دولت اندر اقرضوا

تا که صد دولت ببینی پیش رو


اندکی زین شرب کم کن بهر خویش

تا که حوض کوثری یابی به پیش


جرعه بر خاک وفا آنکس که ریخت

کی تواند صید دولت زو گریخت


خوش کند دلشان که اصلح بالهم

رد من بعد التوی انزالهم


ای اجل وی ترک غارت‌ساز ده

هر چه بردی زین شکوران باز ده


وا دهد ایشان بنپذیرند آن

زانک منعم گشته‌اند از رخت جان


صوفییم و خرقه‌ها انداختیم

باز نستانیم چون در باختیم


ما عوض دیدیم آنگه چون عوض

رفت از ما حاجت و حرص و غرض


ز آب شور و مهلکی بیرون شدیم

بر رحیق و چشمهٔ کوثر زدیم


آنچ کردی ای جهان با دیگران

بی‌وفایی و فن و ناز گران


بر سرت ریزیم ما بهر جزا

که شهیدیم آمده اندر غزا


تا بدانی که خدای پاک را

بندگان هستند پر حمله و مری


سبلت تزویر دنیا بر کنند

خیمه را بر باروی نصرت زنند


این شهیدان باز نو غازی شدند

وین اسیران باز بر نصرت زدند


سر برآوردند باز از نیستی

که ببین ما را گر اکمه نیستی


تا بدانی در عدم خورشیدهاست

وآنچ اینجا آفتاب آنجا سهاست


در عدم هستی برادر چون بود

ضد اندر ضد چون مکنون بود


یخرج الحی من المیت بدان

که عدم آمد امید عابدان


مرد کارنده که انبارش تهیست

شاد و خوش نه بر امید نیستیست


که بروید آن ز سوی نیستی

فهم کن گر واقف معنیستی


دم به دم از نیستی تو منتظر

که بیابی فهم و ذوق آرام و بر


نیست دستوری گشاد این راز را

ورنه بغدادی کنم ابخاز را


پس خزانهٔ صنع حق باشد عدم

که بر آرد زو عطاها دم به دم


مبدع آمد حق و مبدع آن بود

که برآرد فرع بی‌اصل و سند


بخش ۴۶ - مثال عالم هست نیست‌نما و عالم نیست هست‌نما

نیست را بنمود هست و محتشم

هست را بنمود بر شکل عدم


بحر را پوشید و کف کرد آشکار

باد را پوشید و بنمودت غبار


چون منارهٔ خاک پیچان در هوا

خاک از خود چون برآید بر علا


خاک را بینی به بالا ای علیل

باد را نی جز به تعریف دلیل


کف همی‌بینی روانه هر طرف

کف بی‌دریا ندارد منصرف


کف به حس بینی و دریا از دلیل

فکر پنهان آشکارا قال و قیل


نفی را اثبات می‌پنداشتیم

دیدهٔ معدوم‌بینی داشتیم


دیده‌ای که اندر نعاسی شد پدید

کی تواند جز خیال و نیست دید


لاجرم سرگشته گشتیم از ضلال

چون حقیقت شد نهان پیدا خیال


این عدم را چون نشاند اندر نظر

چون نهان کرد آن حقیقت از بصر


آفرین ای اوستاد سحرباف

که نمودی معرضان را درد صاف


ساحران مهتاب پیمایند زود

پیش بازرگان و زر گیرند سود


سیم بربایند زین گون پیچ پیچ

سیم از کف رفته و کرباس هیچ


این جهان جادوست ما آن تاجریم

که ازو مهتاب پیموده خریم


گز کند کرباس پانصد گز شتاب

ساحرانه او ز نور ماهتاب


چون ستد او سیم عمرت ای رهی

سیم شد کرباس نی کیسه تهی


قل اعوذت خواند باید کای احد

هین ز نفاثات افغان وز عقد


می‌دمند اندر گره آن ساحرات

الغیاث المستغاث از برد و مات


لیک بر خوان از زبان فعل نیز

که زبان قول سستست ای عزیز


در زمانه مر ترا سه همره‌اند

آن یکی وافی و این دو غدرمند


آن یکی یاران و دیگر رخت و مال

وآن سوم وافیست و آن حسن الفعال


مال ناید با تو بیرون از قصور

یار آید لیک آید تا به گور


چون ترا روز اجل آید به پیش

یار گوید از زبان حال خویش


تا بدینجا بیش همره نیستم

بر سر گورت زمانی بیستم


فعل تو وافیست زو کن ملتحد

که در آید با تو در قعر لحد


بخش ۴۷ - در تفسیر قول مصطفی علیه‌السلام لا بد من قرین یدفن معک و هو حی و  تدفن معه و انت میت ان کان کریما اکرمک و ان کان لیما اسلمک و ذلک القرین عملک فاصلحه ما استطعت صدق رسول‌الله

پس پیمبر گفت بهر این طریق

باوفاتر از عمل نبود رفیق


گر بود نیکو ابد یارت شود

ور بود بد در لحد مارت شود


این عمل وین کسب در راه سداد

کی توان کرد ای پدر بی‌اوستاد


دون‌ترین کسبی که در عالم رود

هیچ بی‌ارشاد استادی بود


اولش علمست آنگاهی عمل

تا دهد بر بعد مهلت یا اجل


استعینوا فی‌الحرف یا ذا النهی

من کریم صالح من اهلها


اطلب الدر اخی وسط الصدف

واطلب الفن من ارباب الحرف


ان رایتم ناصحین انصفوا

بادروا التعلیم لا تستنکفوا


در دباغی گر خلق پوشید مرد

خواجگی خواجه را آن کم نکرد


وقت دم آهنگر ار پوشید دلق

احتشام او نشد کم پیش خلق


پس لباس کبر بیرون کن ز تن

ملبس ذل پوش در آموختن


علم آموزی طریقش قولی است

حرفت آموزی طریقش فعلی است


فقر خواهی آن به صحبت قایمست

نه زبانت کار می‌آید نه دست


دانش آن را ستاند جان ز جان

نه ز راه دفتر و نه از زبان


در دل سالک اگر هست آن رموز

رمزدانی نیست سالک را هنوز


تا دلش را شرح آن سازد ضیا

پس الم نشرح بفرماید خدا


که درون سینه شرحت داده‌ایم

شرح اندر سینه‌ات بنهاده‌ایم


تو هنوز از خارج آن را طالبی

محلبی از دیگران چون حالبی


چشمهٔ شیرست در تو بی‌کنار

تو چرا می‌شیر جویی از تغار


منفذی داری به بحر ای آبگیر

ننگ دار از آب جستن از غدیر


که الم نشرح نه شرحت هست باز

چون شدی تو شرح‌جو و کدیه‌ساز


در نگر در شرح دل در اندرون

تا نیاید طعنهٔ لا تبصرون


بخش ۴۸ - تفسیر وَ هُوَ مَعَکُمْ

یک سپد پر نان ترا بر فرق سر

تو همی خواهی لب نان در به در


بخش ۴۸ - تفسیر وَ هُوَ مَعَکُمْ

در سر خود پیچ هل خیره‌سری

رو در دل زن چرا بر هر دری


بخش ۴۸ - تفسیر وَ هُوَ مَعَکُمْ

تا بزانویی میان آب‌ِ جو

غافل از خود زین و آن تو آب‌جو


بخش ۴۸ - تفسیر وَ هُوَ مَعَکُمْ

پیش آب و پس هم آب با مدد

چشمها را پیش سد و خلف سد


بخش ۴۸ - تفسیر وَ هُوَ مَعَکُمْ

اسپ زیر ران و فارس اسپ‌جو

چیست این گفت اسپ لیکن اسپ کو


بخش ۴۸ - تفسیر وَ هُوَ مَعَکُمْ

هی نه اسپست این به زیر تو پدید

گفت آری لیک خود اسپی که دید


بخش ۴۸ - تفسیر وَ هُوَ مَعَکُمْ

مست آب و پیش روی اوست آن

اندر آب و بی‌خبر ز آب روان


بخش ۴۸ - تفسیر وَ هُوَ مَعَکُمْ

چون گهر در بحر گوید بحر کو

وآن خیال چون صدف دیوار او


بخش ۴۸ - تفسیر وَ هُوَ مَعَکُمْ

گفتن آن کو حجابش می‌شود

ابر تاب آفتابش می‌شود


بخش ۴۸ - تفسیر وَ هُوَ مَعَکُمْ

بند چشم اوست هم چشم بدش

عین رفع سد او گشته سدش


بخش ۴۸ - تفسیر وَ هُوَ مَعَکُمْ

بند گوش او شده هم هوش او

هوش با حق دار ای مدهوش او


بخش ۴۹ - در تفسیر قول مصطفی علیه‌السلام من جعل الهموم هما واحدا کفاه الله سائر همومه و من تفرقت به الهموم لا یبالی الله فی ای واد اهلکه

هوش را توزیع کردی بر جهات

می‌نیرزد تره‌ای آن ترهات


آب هش را می‌کشد هر بیخ خار

آب هوشت چون رسد سوی ثمار


هین بزن آن شاخ بد را خو کنش

آب ده این شاخ خوش را نو کنش


هر دو سبزند این زمان آخر نگر

کین شود باطل از آن روید ثمر


آب باغ این را حلال آن را حرام

فرق را آخر ببینی والسلام


عدل چه بود آب ده اشجار را

ظلم چه بود آب دادن خار را


عدل وضع نعمتی در موضعش

نه بهر بیخی که باشد آبکش


ظلم چه بود وضع در ناموضعی

که نباشد جز بلا را منبعی


نعمت حق را به جان و عقل ده

نه به طبع پر زحیر پر گره


بار کن بیگار غم را بر تنت

بر دل و جان کم نه آن جان کندنت


بر سر عیسی نهاده تنگ بار

خر سکیزه می‌زند در مرغزار


سرمه را در گوش کردن شرط نیست

کار دل را جستن از تن شرط نیست


گر دلی رو ناز کن خواری مکش

ور تنی شکر منوش و زهر چش


زهر تن را نافعست و قند بد

تن همان بهتر که باشد بی‌مدد


هیزم دوزخ تنست و کم کنش

ور بروید هیزمی رو بر کنش


ورنه حمال حطب باشی حطب

در دو عالم هم‌چو جفت بولهب


از حطب بشناس شاخ سدره را

گرچه هر دو سبز باشند ای فتی


اصل آن شاخست هفتم آسمان

اصل این شاخست از نار و دخان


هست مانندا به صورت پیش حس

که غلط‌بینست چشم و کیش حس


هست آن پیدا به پیش چشم دل

جهد کن سوی دل آ جهد المقل


ور نداری پا بجنبان خویش را

تا ببینی هر کم و هر بیش را


بخش ۵۰ - در معنی این بیت «گر راه روی راه برت بگشایند   ور نیست شوی بهستیت بگرایند»

گر زلیخا بست درها هر طرف

یافت یوسف هم ز جنبش منصرف


باز شد قفل و در و شد ره پدید

چون توکل کرد یوسف برجهید


گرچه رخنه نیست عالم را پدید

خیره یوسف‌وار می‌باید دوید


تا گشاید قفل و در پیدا شود

سوی بی‌جایی شما را جا شود


آمدی اندر جهان ای ممتحن

هیچ می‌بینی طریق آمدن


تو ز جایی آمدی وز موطنی

آمدن را راه دانی هیچ نی


گر ندانی تا نگویی راه نیست

زین ره بی‌راهه ما را رفتنیست


می‌روی در خواب شادان چپ و راست

هیچ دانی راه آن میدان کجاست


تو ببند آن چشم و خود تسلیم کن

خویش را بینی در آن شهر کهن


چشم چون بندی که صد چشم خمار

بند چشم تست این سو از غرار


چارچشمی تو ز عشق مشتری

بر امید مهتری و سروری


ور بخسپی مشتری بینی به خواب

چغد بد کی خواب بیند جز خراب


مشتری خواهی بهر دم پیچ پیچ

تو چه داری که فروشی هیچ هیچ


گر دلت را نان بدی یا چاشتی

از خریداران فراغت داشتی


بخش ۵۱ - قصهٔ آن شخص کی دعوی پیغامبری می‌کرد گفتندش چه خورده‌ای کی گیج شده‌ای و یاوه می‌گویی گفت اگر چیزی یافتمی کی خوردمی نه گیج شدمی و نه یاوه گفتمی کی هر سخن نیک کی با غیر اهلش گویند یاوه گفته باشند اگر چه در آن یاوه گفتن مامورند

آن یکی می‌گفت من پیغامبرم

از همه پیغامبران فاضلترم


گردنش بستند و بردندش به شاه

کین همی گوید رسولم از اله


خلق بر وی جمع چون مور و ملخ

که چه مکرست و چه تزویر و چه فخ


گر رسول آنست که آید از عدم

ما همه پیغامبریم و محتشم


ما از آنجا آمدیم اینجا غریب

تو چرا مخصوص باشی ای ادیب


نه شما چون طفل خفته آمدیت

بی‌خبر از راه وز منزل بدیت


از منازل خفته بگذشتید و مست

بی‌خبر از راه و از بالا و پست


ما به بیداری روان گشتیم و خوش

از ورای پنج و شش تا پنج و شش


دیده منزلها ز اصل و از اساس

چون قلاووز آن خبیر و ره‌شناس


شاه را گفتند اشکنجه‌ش بکن

تا نگوید جنس او هیچ این سخن


شاه دیدش بس نزار و بس ضعیف

که به یک سیلی بمیرد آن نحیف


کی توان او را فشردن یا زدن

که چو شیشه گشته است او را بدن


لیک با او گویم از راه خوشی

که چرا داری تو لاف سر کشی


که درشتی ناید اینجا هیچ کار

هم به نرمی سر کند از غار مار


مردمان را دور کرد از گرد وی

شه لطیفی بود و نرمی ورد وی


پس نشاندش باز پرسیدش ز جا

که کجا داری معاش و ملتجی


گفت ای شه هستم از دار السلام

آمده از ره درین دار الملام


نه مرا خانه‌ست و نه یک همنشین

خانه کی کردست ماهی در زمین


باز شه از روی لاغش گفت باز

که چه خوردی و چه داری چاشت‌ساز


اشتهی داری چه خوردی بامداد

که چنین سرمستی و پر لاف و باد


گفت اگر نانم بدی خشک و طری

کی کنیمی دعوی پیغامبری


دعوی پیغامبری با این گروه

هم‌چنان باشد که دل جستن ز کوه


کس ز کوه و سنگ عقل و دل نجست

فهم و ضبط نکتهٔ مشکل نجست


هر چه گویی باز گوید که همان

می‌کند افسوس چون مستهزیان


از کجا این قوم و پیغام از کجا

از جمادی جان کرا باشد رجا


گر تو پیغام زنی آری و زر

پیش تو بنهند جمله سیم و سر


که فلان جا شاهدی می‌خواندت

عاشق آمد بر تو او می‌داندت


ور تو پیغام خدا آری چو شهد

که بیا سوی خدا ای نیک‌عهد


از جهان مرگ سوی برگ رو

چون بقا ممکن بود فانی مشو


قصد خون تو کنند و قصد سر

نه از برای حمیت دین و هنر


بخش ۵۲ - سبب عداوت عام و بیگانه زیستن ایشان به اولیاء خدا کی بحقشان می‌خوانند و با آب حیات ابدی

بلک از چفسیدگی در خان و مان

تلخشان آید شنیدن این بیان


خرقه‌ای بر ریش خر چفسید سخت

چونک خواهی بر کنی زو لخت لخت


جفته اندازد یقین آن خر ز درد

حبذا آن کس کزو پرهیز کرد


خاصه پنجه ریش و هر جا خرقه‌ای

بر سرش چفسیده در نم غرقه‌ای


خان و مان چون خرقه و این حرص‌ریش

حرص هر که بیش باشد ریش بیش


خان و مان چغد ویرانست و بس

نشنود اوصاف بغداد و طبس


گر بیاید باز سلطانی ز راه

صد خبر آرد بدین چغدان ز شاه


شرح دارالملک و باغستان و جو

پس برو افسوس دارد صد عدو


که چه باز آورد افسانهٔ کهن

کز گزاف و لاف می‌بافد سخن


کهنه ایشانند و پوسیدهٔ ابد

ورنه آن دم کهنه را نو می‌کند


مردگان کهنه را جان می‌دهد

تاج عقل و نور ایمان می‌دهد


دل مدزد از دلربای روح‌بخش

که سوارت می‌کند بر پشت رخش


سر مدزد از سر فراز تاج‌ده

کو ز پای دل گشاید صد گره


با کی گویم در همه ده زنده کو

سوی آب زندگی پوینده کو


تو به یک خواری گریزانی ز عشق

تو به جز نامی چه می‌دانی ز عشق


عشق را صد ناز و استکبار هست

عشق با صد ناز می‌آید به دست


عشق چون وافیست وافی می‌خرد

در حریف بی‌وفا می‌ننگرد


چون درختست آدمی و بیخ عهد

بیخ را تیمار می‌باید به جهد


عهد فاسد بیخ پوسیده بود

وز ثمار و لطف ببریده بود


شاخ و برگ نخل گرچه سبز بود

با فساد بیخ سبزی نیست سود


ور ندارد برگ سبز و بیخ هست

عاقبت بیرون کند صد برگ دست


تو مشو غره به علمش عهد جو

علم چون قشرست و عهدش مغز او


بخش ۵۳ - در بیان آنک مرد بدکار چون متمکن شود در بدکاری و اثر دولت نیکوکاران ببیند شیطان شود و مانع خیر گردد از حسد هم‌چون شیطان کی خرمن سوخته همه را خرمن سوخته خواهد أَرَأَیْتَ الَّذي یَنْهی عَبْداً إِذا صَلّی

وافیان را چون ببینی کرده سود

تو چو شیطانی شوی آنجا حسود


هرکرا باشد مزاج و طبع سست

او نخواهد هیچ کس را تن‌درست


گر نخواهی رشک ابلیسی بیا

از در دعوی به درگاه وفا


چون وفاات نیست باری دم مزن

که سخن دعویست اغلب ما و من


این سخن در سینه دخل مغزهاست

در خموشی مغز جان را صد نماست


چون بیامد در زبان شد خرج مغز

خرج کم کن تا بماند مغز نغز


مرد کم گوینده را فکرست زفت

قشر گفتن چون فزون شد مغز رفت


پوست افزون بود لاغر بود مغز

پوست لاغر شد چو کامل گشت و نغز


بنگر این هر سه ز خامی رسته را

جوز را و لوز را و پسته را


هر که او عصیان کند شیطان شود

که حسود دولت نیکان شود


چونک در عهد خدا کردی وفا

از کرم عهدت نگه دارد خدا


از وفای حق تو بسته دیده‌ای

اذکروا اذکرکم نشنیده‌ای


گوش نه اوفوا به عهدی گوش‌دار

تا که اوفی عهدکم آید ز یار


عهد و قرض ما چه باشد ای حزین

هم‌چو دانهٔ خشک کشتن در زمین


نه زمین را زان فروغ و لمتری

نه خداوند زمین را توانگری


جز اشارت که ازین می‌بایدم

که تو دادی اصل این را از عدم


خوردم و دانه بیاوردم نشان

که ازین نعمت به سوی ما کشان


پس دعای خشک هل ای نیک‌بخت

که فشاند دانه می‌خواهد درخت


گر نداری دانه ایزد زان دعا

بخشدت نخلی که نعم ما سعی


هم‌چو مریم درد بودش دانه نی

سبز کرد آن نخل را صاحب‌فنی


زانک وافی بود آن خاتون راد

بی‌مرادش داد یزدان صد مراد


آن جماعت را که وافی بوده‌اند

بر همه اصنافشان افزوده‌اند


گشت دریاها مسخرشان و کوه

چار عنصر نیز بندهٔ آن گروه


این خود اکرامیست از بهر نشان

تا ببینند اهل انکار آن عیان


آن کرامتهای پنهانشان که آن

در نیاید در حواس و در بیان


کار آن دارد خود آن باشد ابد

دایما نه منقطع نه مسترد


بخش ۵۴ - مناجات

ای دهندهٔ قوت و تمکین و ثبات

خلق را زین بی‌ثباتی ده نجات


بخش ۵۴ - مناجات

اندر آن کاری که ثابت بودنیست

قایمی ده نفس را که منثنیست


بخش ۵۴ - مناجات

صبرشان بخش و کفهٔ میزان گران

وا رهانشان از فن صورتگران


بخش ۵۴ - مناجات

وز حسودی بازشان خر ای کریم

تا نباشند از حسد دیو رجیم


بخش ۵۴ - مناجات

در نعیم فانی مال و جسد

چون همی‌سوزند عامه از حسد


بخش ۵۴ - مناجات

پادشاهان بین که لشکر می‌کشند

از حسد خویشان خود را می‌کشند


بخش ۵۴ - مناجات

عاشقان لعبتان پر قذر

کرده قصد خون و جان همدگر


بخش ۵۴ - مناجات

ویس و رامین خسرو و شیرین بخوان

که چه کردند از حسد آن ابلهان


بخش ۵۴ - مناجات

که فنا شد عاشق و معشوق نیز

هم نه چیزند و هواشان هم نه چیز


بخش ۵۴ - مناجات

پاک الهی که عدم بر هم زند

مر عدم را بر عدم عاشق کند


بخش ۵۴ - مناجات

در دل نه‌دل حسدها سر کند

نیست را هست این چنین مضطر کند


بخش ۵۴ - مناجات

این زنانی کز همه مشفق‌تراند

از حسد دو ضره خود را می‌خورند


بخش ۵۴ - مناجات

تا که مردانی که خود سنگین‌دلند

از حسد تا در کدامین منزلند


بخش ۵۴ - مناجات

گر نکردی شرع افسونی لطیف

بر دریدی هر کسی جسم حریف


بخش ۵۴ - مناجات

شرع بهر دفع شر رایی زند

دیو را در شیشهٔ حجت کند


بخش ۵۴ - مناجات

از گواه و از یمین و از نکول

تا به شیشه در رود دیو فضول


بخش ۵۴ - مناجات

مثل میزانی که خشنودی دو ضد

جمع می‌آید یقین در هزل و جد


بخش ۵۴ - مناجات

شرع چون کیله و ترازو دان یقین

که بدو خصمان رهند از جنگ و کین


بخش ۵۴ - مناجات

گر ترازو نبود آن خصم از جدال

کی رهد از وهم حیف و احتیال


بخش ۵۴ - مناجات

پس درین مردار زشت بی‌وفا

این همه رشکست و خصمست و جفا


بخش ۵۴ - مناجات

پس در آن اقبال و دولت چون بود

چون شود جنی و انسی در حسد


بخش ۵۴ - مناجات

آن شیاطین خود حسود کهنه‌اند

یک زمان از ره‌زنی خالی نه‌اند


بخش ۵۴ - مناجات

وآن بنی آدم که عصیان کشته‌اند

از حسودی نیز شیطان گشته‌اند


بخش ۵۴ - مناجات

از نبی برخوان که شیطانان انس

گشته‌اند از مسخ حق با دیو جنس


بخش ۵۴ - مناجات

دیو چون عاجز شود در افتتان

استعانت جوید او زین انسیان


بخش ۵۴ - مناجات

که شما یارید با ما یاریی

جانب مایید جانب داریی


بخش ۵۴ - مناجات

گر کسی را ره زنند اندر جهان

هر دو گون شیطان بر آید شادمان


بخش ۵۴ - مناجات

ور کسی جان برد و شد در دین بلند

نوحه می‌دارند آن دو رشک‌مند


بخش ۵۴ - مناجات

هر دو می‌خایند دندان حسد

بر کسی که داد ادیب او را خرد


بخش ۵۵ - پرسیدن آن پادشاه از آن مدعی نبوت کی آنک رسول راستین باشد و ثابت شود با او چه باشد کی کسی را بخشد یا به صحبت و خدمت او چه بخشش یابند غیر نصیحت به زبان کی می‌گوید

شاه پرسیدش که باری وحی چیست

یا چه حاصل دارد آن کس کو نبیست


گفت خود آن چیست کش حاصل نشد

یا چه دولت ماند کو واصل نشد


گیرم این وحی نبی گنجور نیست

هم کم از وحی دل زنبور نیست


چونک او حی الرب الی النحل آمدست

خانهٔ وحیش پر از حلوا شدست


او به نور وحی حق عزوجل

کرد عالم را پر از شمع و عسل


این که کرمناست و بالا می‌رود

وحیش از زنبور کمتر کی بود


نه تو اعطیناک کوثر خوانده‌ای

پس چرا خشکی و تشنه مانده‌ای


یا مگر فرعونی و کوثر چو نیل

بر تو خون گشتست و ناخوش ای علیل


توبه کن بیزار شو از هر عدو

کو ندارد آب کوثر در کدو


هر کرا دیدی ز کوثر سرخ‌رو

او محمدخوست با او گیر خو


تا احب لله آیی در حسیب

کز درخت احمدی با اوست سیب


هر کرا دیدی ز کوثر خشک لب

دشمنش می‌دار هم‌چون مرگ و تب


گرچه بابای توست و مام تو

کو حقیقت هست خون‌آشام تو


از خلیل حق بیاموز این سیر

که شد او بیزار اول از پدر


تا که ابغض لله آیی پیش حق

تا نگیرد بر تو رشک عشق دق


تا نخوانی لا و الا الله را

در نیابی منهج این راه را


بخش ۵۶ - داستان آن عاشق کی با معشوق خود برمی‌شمرد خدمتها و وفاهای خود را و شبهای دراز تتجافی جنوبهم عن المضاجع را و بی‌نوایی و جگر تشنگی روزهای دراز را و می‌گفت کی من جزین خدمت نمی‌دانم اگر خدمت دیگر هست مرا ارشاد کن کی هر چه فرمایی منقادم اگر در آتش رفتن است چون خلیل علیه‌السلام  و اگر در دهان نهنگ دریا فتادنست چون یونس علیه‌السلام و اگر هفتاد بار کشته شدن است چون جرجیس علیه‌السلام  و اگر از گریه نابینا شدن است چون شعیب علیه‌السلام و وفا و جانبازی انبیا را علیهم‌السلام شمار نیست و جواب گفتن معشوق او را

آن یکی عاشق به پیش یار خود

می‌شمرد از خدمت و از کار خود


کز برای تو چنین کردم چنان

تیرها خوردم درین رزم و سنان


مال رفت و زور رفت و نام رفت

بر من از عشقت بسی ناکام رفت


هیچ صبحم خفته یا خندان نیافت

هیچ شامم با سر و سامان نیافت


آنچ او نوشیده بود از تلخ و درد

او به تفصیلش یکایک می‌شمرد


نه از برای منتی بل می‌نمود

بر درستی محبت صد شهود


عاقلان را یک اشارت بس بود

عاشقان را تشنگی زان کی رود


می‌کند تکرار گفتن بی‌ملال

کی ز اشارت بس کند حوت از زلال


صد سخن می‌گفت زان درد کهن

در شکایت که نگفتم یک سخن


آتشی بودش نمی‌دانست چیست

لیک چون شمع از تف آن می‌گریست


گفت معشوق این همه کردی ولیک

گوش بگشا پهن و اندر یاب نیک


کانچ اصل اصل عشقست و ولاست

آن نکردی اینچ کردی فرعهاست


گفتش آن عاشق بگو که آن اصل چیست

گفت اصلش مردنست و نیستیست


تو همه کردی نمردی زنده‌ای

هین بمیر ار یار جان‌بازنده‌ای


هم در آن دم شد دراز و جان بداد

هم‌چو گل درباخت سر خندان و شاد


ماند آن خنده برو وقف ابد

هم‌چو جان و عقل عارف بی‌کبد


نور مه‌آلوده کی گردد ابد

گر زند آن نور بر هر نیک و بد


او ز جمله پاک وا گردد به ماه

هم‌چو نور عقل و جان سوی اله


وصف پاکی وقف بر نور مه‌است

تابشش گر بر نجاسات ره‌است


زان نجاسات ره و آلودگی

نور را حاصل نگردد بدرگی


ارجعی بشنود نور آفتاب

سوی اصل خویش باز آمد شتاب


نه ز گلخنها برو ننگی بماند

نه ز گلشنها برو رنگی بماند


نور دیده و نوردیده بازگشت

ماند در سودای او صحرا و دشت


بخش ۵۷ - یکی پرسید از عالمی عارفی کی اگر در نماز کسی بگرید به آواز و آه کند و نوحه کند نمازش باطل شود جواب گفت کی نام آن آب دیده است تا آن گرینده چه دیده است اگر شوق خدا دیده است و می‌گرید یا پشیمانی گناهی نمازش تباه نشود بلک کمال گیرد کی لا صلوة الا بحضور القلب و اگر او رنجوری تن یا فراق فرزند دیده است نمازش تباه شود کی اصل نماز ترک تن است و ترک فرزند ابراهیم‌وار کی فرزند را قربان می‌کرد از بهر تکمیل نماز و تن را به آتش نمرود می‌سپرد و امر آمد مصطفی را علیه‌السلام  بدین خصال کی فاتبع ملة ابراهیم لقد کانت لکم اسوة حسنة فی‌ابراهیم

آن یکی پرسید از مفتی به راز

گر کسی گرید به نوحه در نماز


آن نماز او عجب باطل شود

یا نمازش جایز و کامل بود


گفت آب دیده نامش بهر چیست

بنگری تا که چه دید او و گریست


آب دیده تا چه دید او از نهان

تا بدان شد او ز چشمهٔ خود روان


آن جهان گر دیده است آن پُر نیاز

رونقی یابد ز نوحه آن نماز


ور ز رنج تن بد آن گریه و ز سوک

ریسمان بسکست و هم بشکست دوک


بخش ۵۸ - مریدی در آمد به خدمت شیخ و ازین شیخ پیر سن نمی‌خواهم بلک پیرعقل و معرفت و اگرچه عیسیست علیه‌السلام در گهواره و یحیی است علیه‌السلام در مکتب کودکان مریدی شیخ را گریان دید او نیز موافقت کرد و گریست چون فارغ شد و به در آمد مریدی دیگر کی از حال شیخ واقف‌تر بود از سر غیرت در عقب او تیز بیرون آمد گفتش ای برادر من ترا گفته باشم الله الله تا نیندیشی و نگویی کی شیخ می‌گریست و من نیز می‌گریستم کی سی سال ریاضت بی‌ریا باید کرد و از عقبات و دریاهای پر نهنگ و کوههای بلند پر شیر و پلنگ می‌باید گذشت تا بدان گریهٔ شیخ رسی یا نرسی اگر رسی شکر زویت لی الارض گویی بسیار

یک مریدی اندر آمد پیش پیر

پیر اندر گریه بود و در نفیر


شیخ را چون دید گریان آن مرید

گشت گریان آب از چشمش دوید


گوشور یک‌بار خندد کر دو بار

چونک لاغ املی کند یاری بیار


بار اول از ره تقلید و سوم

که همی‌بیند که می‌خندند قوم


کر بخندد هم‌چو ایشان آن زمان

بیخبر از حالت خندندگان


باز وا پرسد که خنده بر چه بود

پس دوم کرت بخندد چون شنود


پس مقلد نیز مانند کرست

اندر آن شادی که او را در سرست


پرتو شیخ آمد و منهل ز شیخ

فیض شادی نه از مریدان بل ز شیخ


چون سبد در آب و نوری بر زجاج

گر ز خود دانند آن باشد خداج


چون جدا گردد ز جو داند عنود

که اندرو آن آب خوش از جوی بود


آبگینه هم بداند از غروب

که آن لمع بود از مه تابان خوب


چونک چشمش را گشاید امر قم

پس بخندد چون سحر بار دوم


خنده‌ش آید هم بر آن خندهٔ خودش

که در آن تقلید بر می‌آمدش


گوید از چندین ره دور و دراز

کین حقیقت بود و این اسرار و راز


من در آن وادی چگونه خود ز دور

شادیی می‌کردم از عمیا و شور


من چه می‌بستم خیال و آن چه بود

درک سستم سست نقشی می‌نمود


طفل ره را فکرت مردان کجاست

کو خیال او و کو تحقیق راست


فکر طفلان دایه باشد یا که شیر

یا مویز و جوز یا گریه و نفیر


آن مقلد هست چون طفل علیل

گرچه دارد بحث باریک و دلیل


آن تعمق در دلیل و در شکیل

از بصیرت می‌کند او را گسیل


مایه‌ای کو سرمهٔ سر ویست

برد و در اشکال گفتن کار بست


ای مقلد از بخارا باز گرد

رو به خواری تا شوی تو شیرمرد


تا بخارای دگر بینی درون

صفدران در محفلش لا یفقهون


پیک اگرچه در زمین چابک‌تگیست

چون به دریا رفت بسکسته رگیست


او حملناهم بود فی‌البر و بس

آنک محمولست در بحر اوست کس


بخشش بسیار دارد شه بدو

ای شده در وهم و تصویری گرو


آن مرید ساده از تقلید نیز

گریه‌ای می‌کرد وفق آن عزیز


او مقلدوار هم‌چون مرد کر

گریه می‌دید و ز موجب بی‌خبر


چون بسی بگریست خدمت کرد و رفت

از پیش آمد مرید خاص تفت


گفت ای گریان چو ابر بی‌خبر

بر وفاق گریهٔ شیخ نظر


اللَه‌اللَه، اللَه ای وافی‌مُرید

گرچه در تقلید هستی مُستَفید


تا نگویی دیدم آن شَه می‌گریست

من چو او بِگْریستم کـ‌آن مُنکِریست


گریه‌ی پُرجهل و پُرتقلیدوظَن

نیست هم‌چون گریه‌ی آن مؤتَمَن


تو قیاسِ گریه بر گریه مَساز

هست زین گریه، بِدآن، راهِ دراز


هست آن از بعد سی‌ساله جهاد

عقل آنجا هیچ نتواند فتاد


هست زان سوی خرد صد مرحله

عقل را واقف مدان زان قافله


گریهٔ او نه از غمست و نه از فرح

روح داند گریهٔ عین الملح


گریهٔ او خندهٔ او آن سریست

زانچ وهم عقل باشد آن بریست


آب دیدهٔ او چو دیدهٔ او بود

دیدهٔ نادیده دیده کی شود


آنچ او بیند نتان کردن مساس

نه از قیاس عقل و نه از راه حواس


شب گریزد چونک نور آید ز دور

پس چه داند ظلمت شب حال نور


پشه بگریزد ز باد با دها

پس چه داند پشه ذوق بادها


چون قدیم آید حدث گردد عبث

پس کجا داند قدیمی را حدث


بر حدث چون زد قدم دنگش کند

چونک کردش نیست هم‌رنگش کند


گر بخواهی تو بیایی صد نظیر

لیک من پروا ندارم ای فقیر


این الم و حم این حروف

چون عصای موسی آمد در وقوف


حرفها ماند بدین حرف از برون

لیک باشد در صفات این زبون


هر که گیرد او عصایی ز امتحان

کی بود چون آن عصا وقت بیان


عیسویست این دم نه هر باد و دمی

که برآید از فرح یا از غمی


این الم است و حم ای پدر

آمدست از حضرت مولی البشر


هر الف لامی چه می‌ماند بدین

گر تو جان داری بدین چشمش مبین


گرچه ترکیبش حروفست ای همام

می‌بماند هم به ترکیب عوام


هست ترکیب محمد لحم و پوست

گرچه در ترکیب هر تن جنس اوست


گوشت دارد پوست دارد استخوان

هیچ این ترکیب را باشد همان


که اندر آن ترکیب آمد معجزات

که همه ترکیبها گشتند مات


هم‌چنان ترکیب حم کتیب

هست بس بالا و دیگرها نشیب


زانک زین ترکیب آید زندگی

هم‌چو نفخ صور در درماندگی


اژدها گردد شکافد بحر را

چون عصا حم از داد خدا


ظاهرش ماند به ظاهرها ولیک

قرص نان از قرص مه دورست نیک


گریهٔ او خندهٔ او نطق او

نیست از وی هست محض خلق هو


چونک ظاهرها گرفتند احمقان

وآن دقایق شد ازیشان بس نهان


لاجرم محجوب گشتند از غرض

که دقیقه فوت شد در معترض


بخش ۵۹ - داستان آن کنیزک کی با خر خاتون شهوت می‌راند و او را چون بز و خرس آموخته بود شهوت راندن آدمیانه و کدویی در قضیب خر می‌کرد تا از اندازه نگذرد خاتون بر آن وقوف یافت لکن دقیقهٔ کدو را ندید کنیزک را به بهانه به راه کرد جای دور و با خر جمع شد بی‌کدو و  هلاک شد به فضیحت کنیزک بیگاه باز آمد و نوحه کرد که ای جانم و ای چشم روشنم کیر دیدی کدو ندیدی ذکر دیدی آن دگر ندیدی کل ناقص ملعون یعنی کل نظر و فهم ناقص ملعون و اگر نه ناقصان ظاهر  جسم مرحوم‌اند ملعون نه‌اند بر خوان لیس علی الاعمی حرج نفی حرج  کرد و نفی لعنت و نفی عتاب و غضب

یک کنیزک یک خری بر خود فکند

از وفور شهوت و فرط گزند


آن خر نر را بگان خو کرده بود

خر جماع آدمی پی برده بود


یک کدویی بود حیلت‌سازه را

در نرش کردی پی اندازه را


در ذکر کردی کدو را آن عجوز

تا رود نیم ذکر وقت سپوز


گر همه کیر خر اندر وی رود

آن رحم و آن روده‌ها ویران شود


خر همی شد لاغر و خاتون او

مانده عاجز کز چه شد این خر چو مو


نعل‌بندان را نمود آن خر که چیست

علت او که نتیجه‌ش لاغریست


هیچ علت اندرو ظاهر نشد

هیچ کس از سر او مخبر نشد


در تفحص اندر افتاد او به جد

شد تفحص را دمادم مستعد


جدّ را باید که جان بنده بود

زانک جد جوینده یابنده بود


چون تفحص کرد از حال اِشَک

دید خفته زیر خر آن نرگسک


از شکاف در بدید آن حال را

بس عجب آمد از آن آن زال را


خر همی‌گاید کنیزک را چنان

که به عقل و رسم مردان با زنان


در حسد شد گفت چون این ممکنست

پس من اولیتر که خر ملک منست


خر مهذّب گشته و آموخته

خوان نهاده‌ست و چراغ افروخته


کرد نادیده و در خانه بکوفت

کای کنیزک چند خواهی خانه روفت


از پی روپوش می‌گفت این سخُن

کای کنیزک آمدم در باز کن


کرد خاموش و کنیزک را نگفت

راز را از بهر طمْع خود نهفت


پس کنیزک جمله آلات فساد

کرد پنهان پیش شد در را گشاد


رو ترش کرد و دو دیده پر ز نم

لب فرو مالید یعنی صایمم


در کف او نرمه جاروبی که من

خانه را می‌روفتم بهر عطن


چونک با جاروب در را وا گشاد

گفت خاتون زیر لب کای اوستاد


رو ترش کردی و جاروبی به کف

چیست آن خر برگسسته از علف


نیمکاره و خشمگین جنبان ذکر

ز انتظار تو دو چشمش سوی در


زیر لب گفت این نهان کرد از کنیز

داشتش آن دم چو بی‌جرمان عزیز


بعد از آن گفتش که چادر نه به سر

رو فلان خانه ز من پیغام بر


این چنین گو وین چنین کن وآنچنان

مختصر کردم من افسانهٔ زنان


آنچ مقصودست مغز آن بگیر

چون به راهش کرد آن زال ستیر


بود از مستی شهوت شادمان

در فرو بست و همی‌گفت آن زمان


یافتم خلوت زنم از شُکر بانگ

رسته‌ام از چار دانگ و از دو دانگ


از طرب گشته بزان زن هزار

در شرار شهوت خر بی‌قرار


چه بزان کآن شهوت او را بز گرفت

بَز گرفتن گیج را نبود شگفت


میل شهوت کر کند دل را و کور

تا نماید خر چو یوسف نار نور


ای بسا سرمست نار و نارجو

خویشتن را نور مطلق داند او


جز مگر بندهٔ خدا یا جذب حق

با رهش آرد بگرداند ورق


تا بداند کآن خیال ناریه

در طریقت نیست الّا عاریه


زشت‌ها را خوب بنماید شَرَه

نیست چون شهوت بتر ز آفاتِ ره


صد هزاران نام خوش را کرد ننگ

صد هزاران زیرکان را کرد دنگ


چون خری را یوسف مصری نمود

یوسفی را چون نماید آن جهود


بر تو سرگین را فسونش شهد کرد

شهد را خود چون کند وقت نبرد


شهوت از خوردن بود کم کن ز خور

یا نکاحی کن گریزان شو ز شر


چون بخوردی می‌کشد سوی حرم

دخل را خرجی بباید لاجرم


پس نکاح آمد چو لاحول و لا

تا که دیوَت نفکند اندر بلا


چون حریص خوردنی زن خواه زود

ورنه آمد گربه و دنبه ربود


بار سنگی بر خری که می‌جهد

زود بر نه پیش از آن کو بر نهد


فعل آتش را نمی‌دانی تو برد

گرد آتش با چنین دانش مگرد


علم دیگ و آتش ار نبود ترا

از شرر نه دیگ ماند نه ابا


آب حاضر باید و فرهنگ نیز

تا پزد آب دیگ سالم در ازیز


چون ندانی دانش آهنگری

ریش و مو سوزد چو آنجا بگذری


در فرو بست آن زن و خر را کشید

شادمانه لاجرم کیفر چشید


در میان خانه آوردش کشان

خفت اندر زیر آن نر خر ستان


هم بر آن کرسی که دید او از کنیز

تا رسد در کام خود آن قحبه نیز


پا بر آورد و خر اندر ویی سپوخت

آتشی از کیر خر در وی فروخت


خر مؤدب گشته در خاتون فشرد

تا بخایه در زمان خاتون بمرد


بر درید از زخم کیر خر جگر

روده‌ها بسکسته شد از همدگر


دم نزد در حال آن زن جان بداد

کرسی از یک‌سو زن از یک‌سو فتاد


صحن خانه پر ز خون شد زن نگون

مرد او و برد جان ریب المنون


مرگ بد با صد فضیحت ای پدر

تو شهیدی دیده‌ای از کیر خر


تو عذاب الخزی بشنو از نبی

در چنین ننگی مکن جان را فدی


دانک این نفس بهیمی نر خرست

زیر او بودن از آن ننگین‌ترست


در ره نفس ار بمیری در منی

تو حقیقت دان که مثل آن زنی


نفس ما را صورت خر بدهد او

زانک صورتها کند بر وفق خو


این بود اظهار سر در رستخیز

الله الله از تن چون خر گریز


کافران را بیم کرد ایزد ز نار

کافران گفتند نار اولی ز عار


گفت نی آن نار اصل عارهاست

هم‌چو این ناری که این زن را بکاست


لقمه اندازه نخورد از حرص خود

در گلو بگرفت لقمه مرگ بد


لقمه اندازه خور ای مرد حریص

گرچه باشد لقمه حلوا و خبیص


حق تعالی داد میزان را زبان

هین ز قرآن سورهٔ رحمن بخوان


هین ز حرص خویش میزان را مهل

آز و حرص آمد ترا خصم مضل


حرص جوید کل بر آید او ز کل

حرص مپرست ای فجل ابن الفجل


آن کنیزک می‌شد و می‌گفت آه

کردی ای خاتون تو استا را به راه


کار بی‌استاد خواهی ساختن

جاهلانه جان بخواهی باختن


ای ز من دزدیده علمی ناتمام

ننگ آمد که بپرسی حال دام


هم بچیدی دانه مرغ از خرمنش

هم نیفتادی رسن در گردنش


دانه کمتر خور مکن چندین رفو

چون کلوا خواندی بخوان لا تسرفوا


تا خوری دانه نیفتی تو به دام

این کند علم و قناعت والسلام


نعمت از دنیا خورد عاقل نه غم

جاهلان محروم مانده در ندم


چون در افتد در گلوشان حبل دام

دانه خوردن گشت بر جمله حرام


مرغ اندر دام دانه کی خورد

دانه چون زهرست در دام ار چرد


مرغ غافل می‌خورد دانه ز دام

هم‌چو اندر دام دنیا این عوام


باز مرغان خبیر هوشمند

کرده‌اند از دانه خود را خشک‌بند


که اندرون دام دانه زهرباست

کور آن مرغی که در فخ دانه خواست


صاحب دام ابلهان را سر برید

وآن ظریفان را به مجلسها کشید


که از آنها گوشت می‌آید به کار

وز ظریفان بانگ و نالهٔ زیر و زار


پس کنیزک آمد از اشکاف در

دید خاتون را به مرده زیر خر


گفت ای خاتون احمق این چه بود

گر ترا استاد خود نقشی نمود


ظاهرش دیدی سرش از تو نهان

اوستا ناگشته بگشادی دکان


کیر دیدی هم‌چو شهد و چون خبیص

آن کدو را چون ندیدی ای حریص؟


یا چو مستغرق شدی در عشق خر

آن کدو پنهان بماندت از نظر


ظاهر صنعت بدیدی زوستاد

اوستادی برگرفتی شاد شاد


ای بسا زراق گول بی‌وقوف

از ره مردان ندیده غیر صوف


ای بسا شوخان ز اندک احتراف

از شهان ناموخته جز گفت و لاف


هر یکی در کف عصا که موسی‌ام

می‌دمد بر ابلهان که عیسی‌ام


آه از آن روزی که صدق صادقان

باز خواهد از تو سنگ امتحان


آخر از استاد باقی را بپرس

یا حریصان جمله کورانند و خرس


جمله جستی باز ماندی از همه

صید گرگانند این ابله رمه


صورتی بشنیده گشتی ترجمان

بی‌خبر از گفت خود چون طوطیان


بخش ۶۰ - تمثیل تلقین شیخ مریدان را و پیغامبر امت را کی ایشان طاقت تلقین حق ندارند و با حق‌الف ندارند چنانک طوطی با صورت آدمی الف ندارد کی ازو تلقین تواند گرفت حق تعالی شیخ را چون آیینه‌ای پیش مرید هم‌چو طوطی دارد و از پس آینه تلقین می‌کند لا تحرک به لسانک ان هو الا وحی یوحی اینست ابتدای مسلهٔ بی‌منتهی چنانک منقار جنبانیدن طوطی اندرون آینه کی خیالش می‌خوانی بی‌اختیار و تصرف اوست عکس خواندن طوطی برونی کی متعلمست نه عکس آن معلم کی پس آینه است و لیکن خواندن طوطی برونی تصرف آن معلم است پس این مثال آمد نه مثل

طوطیی در آینه می‌بیند او

عکس خود را پیش او آورده رو


در پس آیینه آن استا نهان

حرف می‌گوید ادیب خوش‌زبان


طوطیک پنداشته کین گفت پست

گفتن طوطیست که اندر آینه‌ست


پس ز جنس خویش آموزد سخن

بی‌خبر از مکر آن گرگ کهن


از پس آیینه می‌آموزدش

ورنه ناموزد جز از جنس خودش


گفت را آموخت زان مرد هنر

لیک از معنی و سرش بی‌خبر


از بشر بگرفت منطق یک به یک

از بشر جز این چه داند طوطیک


هم‌چنان در آینهٔ جسم ولی

خویش را بیند مردی ممتلی


از پس آیینه عقل کل را

کی ببیند وقت گفت و ماجرا


او گمان دارد که می‌گوید بشر

وان اگر سرست و او زان بی‌خبر


حرف آموزد ولی سر قدیم

او نداند طوطی است او نی ندیم


هم صفیر مرغ آموزند خلق

کین سخن کار دهان افتاد و حلق


لیک از معنی مرغان بی‌خبر

جز سلیمان قرانی خوش‌نظر


حرف درویشان بسی آموختند

منبر و محفل بدان افروختند


یا به جز آن حرفشان روزی نبود

یا در آخر رحمت آمد ره نمود


بخش ۶۱ - صاحب‌دلی دید سگ حامله در شکم آن سگ‌بچگان بانگ می‌کردند در تعجب ماند کی حکمت بانگ سگ پاسبانیست بانگ در اندرون شکم مادر پاسبانی نیست و نیز بانگ جهت یاری خواستن و شیر خواستن باشد و غیره و آنجا هیچ این فایده‌ها نیست چون به خویش آمد با حضرت مناجات کرد و ما یعلم تاویله الا الله جواب آمد کی آن صورت حال قومیست از حجاب بیرون نیامده و چشم دل باز ناشده دعوی بصیرت کنند و مقالات گویند از آن نی ایشان را قوتی و یاریی رسد و نه مستمعان را هدایتی  و رشدی

آن یکی می‌دید خواب اندر چله

در رهی ماده سگی بد حامله


ناگهان آواز سگ‌بچگان شنید

سگ‌بچه اندر شکم بد ناپدید


بس عجب آمد ورا آن بانگها

سگ‌بچه اندر شکم چون زد ندا


سگ‌بچه اندر شکم ناله کنان

هیچ‌کس دیدست این اندر جهان


چون بجست از واقعه آمد به خویش

حیرت او دم به دم می‌گشت بیش


در چله کس نی که گردد عقده حل

جز که درگاه خدا عز و جل


گفت یا رب زین شکال و گفت و گو

در چله وا مانده‌ام از ذکر تو


پر من بگشای تا پران شوم

در حدیقهٔ ذکر و سیبستان شوم


آمدش آواز هاتف در زمان

که آن مثالی دان ز لاف جاهلان


کز حجاب و پرده بیرون نامده

چشم بسته بیهده گویان شده


بانگ سگ اندر شکم باشد زیان

نه شکارانگیز و نه شب پاسبان


گرگ نادیده که منع او بود

دزد نادیده که دفع او شود


از حریصی وز هوای سروری

در نظر کند و بلافیدن جری


از هوای مشتری و گرم‌دار

بی بصیرت پا نهاده در فشار


ماه نادیده نشانها می‌دهد

روستایی را بدان کژ می‌نهد


از برای مشتری در وصف ماه

صد نشان نادیده گوید بهر جاه


مشتری کو سود دارد خود یکیست

لیک ایشان را درو ریب و شکیست


از هوای مشتری بی‌شکوه

مشتری را باد دادند این گروه


مشتری ماست الله اشتری

از غم هر مشتری هین برتر آ


مشتریی جو که جویان توست

عالم آغاز و پایان توست


هین مکش هر مشتری را تو به دست

عشق‌بازی با دو معشوقه بدست


زو نیابی سود و مایه گر خرد

نبودش خود قیمت عقل و خرد


نیست او را خود بهای نیم نعل

تو برو عرضه کنی یاقوت و لعل


حرص کورت کرد و محرومت کند

دیو هم‌چون خویش مرجومت کند


هم‌چنانک اصحاب فیل و قوم لوط

کردشان مرجوم چون خود آن سخوط


مشتری را صابران در یافتند

چون سوی هر مشتری نشتافتند


آنک گردانید رو زان مشتری

بخت و اقبال و بقا شد زو بری


ماند حسرت بر حریصان تا ابد

هم‌چو حال اهل ضروان در حسد


بخش ۶۲ - قصهٔ اهل ضروان و حسد ایشان بر درویشان کی پدر ما از سلیمی اغلب دخل باغ را به مسکینان می‌داد چون انگور بودی عشر دادی و چون مویز و دوشاب شدی عشر دادی و چون حلوا و پالوده کردی عشر دادی و از قصیل عشر دادی و چون در خرمن می‌کوفتی از کفهٔ آمیخته عشر دادی و چون گندم از کاه جدا شدی عشر دادی و چون آرد کردی عشر دادی و چون خمیر کردی عشر دادی و چون نان کردی عشر دادی لاجرم حق تعالی در آن باغ و کشت برکتی نهاده بود کی همه اصحاب باغ‌ها محتاج او بدندی هم به میوه و هم به سیم و او محتاج هیچ کس نی ازیشان فرزندانشان خرج عشر می‌دیدند منکر و آن برکت را نمی‌دیدند هم‌چون آن زن بدبخت که کدو را ندید و خر را دید

بود مردی صالحی ربانی‌ای

عقل کامل داشت و پایان دانی‌ای


در دِه ضروان به نزدیک یمن

شهره اندر صدقه و خلق حسن


کعبهٔ درویش بودی کوی او

آمدندی مستمندان سوی او


هم ز خوشه عُشر دادی بی‌ریا

هم ز گندم چون شدی از کَه جدا


آرد گشتی عشر دادی هم از آن

نان شدی عشر دگر دادی ز نان


عشر هر دخلی فرو نگذاشتی

چارباره دادی زانچ کاشتی


بس وصیت‌ها بگفتی هر زمان

جمع فرزندان خود را آن جوان


الله الله قسم مسکین بعد من

وا مگیریدش ز حرص خویشتن


تا بماند بر شما کشت و ثمار

در پناه طاعت حق پایدار


دخل‌ها و میوه‌ها جمله ز غیب

حق فرستادست بی‌تخمین و ریب


در محل دخل اگر خرجی کنی

درگه سودست سودی بر زنی


تُرک اغلب دخل را در کشت‌زار

باز کارد که ویست اصل ثمار


بیشتر کارد خورد زان اندکی

که ندارد در بروییدن شکی


زان بیفشاند به کِشتن تُرک دست

کآن غله‌ش هم زان زمین حاصل شدست


کفشگر هم آنچ افزاید ز نان

می‌خرد چرم و ادیم و سختیان


که اصول دخلم اینها بوده‌اند

هم ازین‌ها می‌گشاید رزق بند


دخل از آنجا آمدستش لاجرم

هم در آنجا می‌کند داد و کرم


این زمین و سختیان پرده‌ست و بس

اصل روزی از خدا دان هر نفس


چون بکاری در زمین اصل کار

تا بروید هر یکی را صد هزار


گیرم اکنون تخم را گر کاشتی

در زمینی که سبب پنداشتی


چون دو سه سال آن نروید چون کنی

جز که در لابه و دعا کف در زنی


دست بر سر می‌زنی پیش اله

دست و سر بر دادن رزقش گواه


تا بدانی اصلِ اصلِ رزق اوست

تا همو را جوید آنکه رزق‌جوست


رزق از وی جو مجو از زید و عمرو

مستی از وی جو مجو از بنگ و خمر


توانگری زو خواه نه از گنج و مال

نصرت از وی خواه نه از عم و خال


عاقبت زین‌ها بخواهی ماندن

هین کرا خواهی در آن دم خواندن


این دم او را خوان و باقی را بمان

تا تو باشی وارث ملک جهان


چون یفر المرء آید من اخیه

یهرب المولود یوما من ابیه


زان شود هر دوست آن ساعت عدو

که بت تو بود و از ره مانع او


روی از نقاش رو می‌تافتی

چون ز نقشی انس دل می‌یافتی


این دم ار یارانت با تو ضد شوند

وز تو برگردند و در خصمی روند


هین بگو نک روز من پیروز شد

آنچ فردا خواست شد امروز شد


ضد من گشتند اهل این سرا

تا قیامت عین شد پیشین مرا


پیش از آنکه روزگار خود برم

عمر با ایشان به پایان آورم


کالهٔ معیوب بخریده بُدَم

شکر کز عیبش بگه واقف شدم


پیش از آن کز دست سرمایه شدی

عاقبت معیوب بیرون آمدی


مال رفته عمر رفته ای نسیب

مال و جان داده پی کاله‌یْ معیب


رَخت دادم زرّ قلبی بستدم

شاد شادان سوی خانه می‌شدم


شکر کین زر قلب پیدا شد کنون

پیش از آنکه عمر بگذشتی فزون


قلب ماندی تا ابد در گردنم

حیف بودی عمر ضایع کردنم


چون بگه‌تر قلبی او رو نمود

پای خود زو وا کشم من زود زود


یار تو چون دشمنی پیدا کند

گرّ حِقد و رشک او بیرون زند


تو از آن اعراض او افغان مکن

خویشتن را ابله و نادان مکن


بلک شکر حق کن و نان بخش کن

که نگشتی در جوال او کهن


از جوالش زود بیرون آمدی

تا بجویی یار صدق سرمدی


نازنین یاری که بعد از مرگ تو

رشتهٔ یاری او گردد سه تو


آن مگر سلطان بود شاه رفیع

یا بود مقبول سلطان و شفیع


رستی از قلاب و سالوس و دغل

غَرّ او دیدی عیان پیش از اجل


این جفای خلق با تو در جهان

گر بدانی گنج زر آمد نهان


خلق را با تو چنین بدخو کنند

تا تو را ناچار رو آن سو کنند


این یقین دان که در آخر جمله‌شان

خصم گردند و عدو و سرکشان


تو بمانی با فغان اندر لحد

لا تذرنی فرد خواهان از احد


ای جفاات به ز عهد وافیان

هم ز داد توست شهد وافیان


بشنو از عقل خود ای انباردار

گندم خود را به ارض الله سپار


تا شود آمن ز دزد و از شپش

دیو را با دیوچه زوتر بکش


کو همی ترساندت هر دم ز فقر

هم‌چو کبکش صید کن ای نرّه صقر


باز سلطان عزیزی کامیار

ننگ باشد که کند کبکش شکار


بس وصیت کرد و تخم وعظ کاشت

چون زمین‌شان شوره بد سودی نداشت


گرچه ناصح را بود صد داعیه

پند را اذنی بباید واعیه


تو به صد تلطیف پندش می‌دهی

او ز پندت می‌کند پهلو تهی


یک کس نامستمع ز استیز و رد

صد کس گوینده را عاجز کند


ز انبیا ناصح‌تر و خوش لهجه‌تر

کی بود کی گرفت دمشان در حجر


زانچ کوه و سنگ درکار آمدند

می‌نشد بدبخت را بگشاده بند


آنچنان دل‌ها که بُدشان ما و من

نعتشان شدت بل اشد قسوة


بخش ۶۳ - بیان آنک عطای حق و قدرت موقوف قابلیت نیست هم‌چون داد خلقان کی آن را قابلیت باید  زیرا عطا قدیم است و قابلیت حادث عطا صفت حق است و قابلیت صفت مخلوق و قدیم موقوف حادث نباشد و اگر نه حدوث محال باشد

چارهٔ آن دل عطای مبدلیست

داد او را قابلیت شرط نیست


بلک شرط قابلیت داد اوست

داد لُبّ و قابلیت هست پوست


اینک موسی را عصا ثعبان شود

هم‌چو خورشیدی کفش رخشان شود


صد هزاران معجزات انبیا

کآن نگنجد در ضمیر و عقل ما


نیست، از اسباب تصریف خداست

نیستها را قابلیت از کجاست


قابلی گر شرط فعل حق بدی

هیچ معدومی به هستی نامدی


سنتی بنهاد و اسباب و طُرُق

طالبان را زیر این ازرق تُتُق


بیشتر احوال بر سنت رود

گاه قدرت خارق سنّت شود


سنت و عادت نهاده با مزه

باز کرده خَرْقِ عادت معجزه


بی‌سبب گر عز به ما موصول نیست

قدرت از عزلِ سبب معزول نیست


ای گرفتار سبب بیرون مپر

لیک عزل آن مسبب ظن مبر


هرچه خواهد آن مسبب آورد

قدرت مطلق سببها بَرْدَرَد


لیک اغلب بر سبب راند نَفاد

تا بداند طالبی جستن مراد


چون سبب نبود چه ره جوید مرید

پس سبب در راه می‌باید بدید


این سببها بر نظرها پرده‌هاست

که نه هر دیدار صنعش را سزاست


دیده‌ای باید سبب سوراخ کن

تا حجب را بَرکَنَد از بیخ و بن


تا مسبب بیند اندر لامکان

هرزه داند جهد و اکساب و دکان


از مسبب می‌رسد هر خیر و شر

نیست اسباب و وسایط ای پدر


جز خیالی منعقد بر شاه‌راه

تا بماند دور غفلت چند گاه


بخش ۶۴ - در ابتدای خلقت جسم آدم علیه‌السلام  کی جبرئیل علیه‌السلام را اشارت کرد کی برو از زمین مشتی خاک برگیر و به روایتی از هر نواحی مشت مشت بر گیر

چونک صانع خواست ایجاد بشر

از برای ابتلای خیر و شر


جبرئیل صدق را فرمود رو

مشت خاکی از زمین بستان گرو


او میان بست و بیامد تا زمین

تا گزارد امر رب‌العالمین


دست سوی خاک برد آن مؤتمر

خاک خود را در کشید و شد حذر


پس زبان بگشاد خاک و لابه کرد

کز برای حرمت خلاق فرد


ترک من گو و برو جانم ببخش

رو بتاب از من عنان خنگ رخش


در کشاکشهای تکلیف و خطر

بهر لله هل مرا اندر مبر


بهر آن لطفی که حقت بر گزید

کرد بر تو علم لوح کل پدید


تا ملایک را معلم آمدی

دایما با حق مکلم آمدی


که سفیر انبیا خواهی بدن

تو حیات جان وحیی نی بدن


بر سرافیلت فضیلت بود از آن

کو حیات تن بود تو آن جان


بانگ صورش نشات تن‌ها بود

نفخ تو نشو دل یکتا بود


جان جان تن حیات دل بود

پس ز دادش داد تو فاضل بود


باز میکائیل رزق تن دهد

سعی تو رزق دل روشن دهد


او بداد کیل پر کردست ذیل

داد رزق تو نمی‌گنجد به کیل


هم ز عزرائیل با قهر و عطب

تو بهی چون سبق رحمت بر غضب


حامل عرش این چهارند و تو شاه

بهترین هر چهاری ز انتباه


روز محشر هشت بینی حاملانش

هم تو باشی افضل هشت آن زمانش


هم‌چنین برمی‌شمرد و می‌گریست

بوی می‌برد او کزین مقصود چیست


معدن شرم و حیا بد جبرئیل

بست آن سوگندها بر وی سبیل


بس که لابه کردش و سوگند داد

بازگشت و گفت یا رب العباد


که نبودم من به کارت سرسری

لیک زانچ رفت تو داناتری


گفت نامی که ز هولش ای بصیر

هفت گردون باز ماند از مسیر


شرمم آمد گشتم از نامت خجل

ورنه آسانست نقل مشت گل


که تو زوری داده‌ای املاک را

که بدرانند این افلاک را


بخش ۶۵ - فرستادن میکائیل را علیه‌السلام به قبض حفنه‌ای خاک از زمین جهت ترکیب ترتیب جسم مبارک ابوالبشر خلیفة  الحق مسجود الملک و معلمهم آدم علیه‌السلام

گفت میکائیل را تو رو به زیر

مشت خاکی در ربا از وی چو شیر


چونک میکائیل شد تا خاکدان

دست کرد او تا که برباید از آن


خاک لرزید و درآمد در گریز

گشت او لابه‌کنان و اشک‌ریز


سینه سوزان لابه کرد و اجتهاد

با سرشک پر ز خون سوگند داد


که به یزدان لطیف بی‌ندید

که بکردت حامل عرش مجید


کیل ارزاق جهان را مشرفی

تشنگان فضل را تو مغرفی


زانک میکائیل از کیل اشتقاق

دارد و کیال شد در ارتزاق


که امانم ده مرا آزاد کن

بین که خون‌آلود می‌گویم سخن


معدن رحم اله آمد ملک

گفت چون ریزم بر آن ریش این نمک


هم‌چنانک معدن قهرست دیو

که برآورد از بنی آدم غریو


سبق رحمت بر غضب هست ای فتا

لطف غالب بود در وصف خدا


بندگان دارند لابد خوی او

مشکهاشان پر ز آب جوی او


آن رسول حق قلاوز سلوک

گفت الناس علی دین الملوک


رفت میکائیل سوی رب دین

خالی از مقصود دست و آستین


گفت ای دانای سر و شاه فرد

خاک از زاری و گریه بسته کرد


آب دیده پیش تو با قدر بود

من نتانستم که آرم ناشنود


آه و زاری پیش تو بس قدر داشت

من نتانستم حقوق آن گذاشت


پیش تو بس قدر دارد چشم تر

من چگونه گشتمی استیزه‌گر


دعوت زاریست روزی پنج بار

بنده را که در نماز آ و بزار


نعرهٔ مؤذن که حیا عل فلاح

وآن فلاح این زاری است و اقتراح


آن که خواهی کز غمش خسته کنی

راه زاری بر دلش بسته کنی


تا فرو آید بلا بی‌دافعی

چون نباشد از تضرع شافعی


وانک خواهی کز بلااش وا خری

جان او را در تضرع آوری


گفته‌ای اندر نبی که آن امتان

که بریشان آمد آن قهر گران


چون تضرع می‌نکردند آن نفس

تا بلا زیشان بگشتی باز پس


لیک دلهاشان چون قاسی گشته بود

آن گنههاشان عبادت می‌نمود


تا نداند خویش را مجرم عنید

آب از چشمش کجا داند دوید


بخش ۶۶ - قصهٔ قوم یونس علیه‌السلام بیان و برهان آنست کی تضرع و زاری دافع بلای آسمانیست و حق تعالی فاعل مختارست پس تضرع و تعظیم پیش او مفید باشد و فلاسفه گویند فاعل به طبع است و بعلت نه مختار پس تضرع طبع را نگرداند

قوم یونس را چو پیدا شد بلا

ابر پر آتش جدا شد از سما


برق می‌انداخت می‌سوزید سنگ

ابر می‌غرید رخ می‌ریخت رنگ


جملگان بر بامها بودند شب

که پدید آمد ز بالا آن کرب


جملگان از بامها زیر آمدند

سر برهنه جانب صحرا شدند


مادران بچگان برون انداختند

تا همه ناله و نفیر افراختند


از نماز شام تا وقت سحر

خاک می‌کردند بر سر آن نفر


جملگی آوازها بگرفته شد

رحم آمد بر سر آن قوم لد


بعد نومیدی و آه ناشکفت

اندک‌اندک ابر وا گشتن گرفت


قصهٔ یونس درازست و عریض

وقت خاکست و حدیث مستفیض


چون تضرع را بر حق قدرهاست

وآن بها که آنجاست زاری را کجاست


هین امید اکنون میان را چست بند

خیز ای گرینده و دایم بخند


که برابر می‌نهد شاه مجید

اشک را در فضل با خون شهید


بخش ۶۷ - فرستادن اسرافیل را علیه‌السلام به خاک کی حفنه‌ای بر گیر از  خاک بهر ترکیب جسم آدم علیه‌السلام

گفت اسرافیل را یزدان ما

که برو زان خاک پر کن کف بیا


آمد اسرافیل هم سوی زمین

باز آغازید خاکستان حنین


کای فرشتهٔ صور و ای بحر حیات

که ز دمهای تو جان یابد موات


در دمی از صور یک بانگ عظیم

پر شود محشر خلایق از رمیم


در دمی در صور گویی الصلا

برجهید ای کشتگان کربلا


ای هلاکت دیدگان از تیغ مرگ

برزنید از خاک سر چون شاخ و برگ


رحمت تو وآن دم گیرای تو

پر شود این عالم از احیای تو


تو فرشتهٔ رحمتی رحمت نما

حامل عرشی و قبلهٔ دادها


عرش معدن گاه داد و معدلت

چار جو در زیر او پر مغفرت


جوی شیر و جوی شهد جاودان

جوی خمر و دجلهٔ آب روان


پس ز عرش اندر بهشتستان رود

در جهان هم چیزکی ظاهر شود


گرچه آلوده‌ست اینجا آن چهار

از چه از زهر فنا و ناگوار


جرعه‌ای بر خاک تیره ریختند

زان چهار و فتنه‌ای انگیختند


تا بجویند اصل آن را این خسان

خود برین قانع شدند این ناکسان


شیر داد و پرورش اطفال را

چشمه کرده سینهٔ هر زال را


خمر دفع غصه و اندیشه را

چشمه کرده از عنب در اجترا


انگبین داروی تن رنجور را

چشمه کرده باطن زنبور را


آب دادی عام اصل و فرع را

از برای طهر و بهر کرع را


تا ازینها پی بری سوی اصول

تو برین قانع شدی ای بوالفضول


بشنو اکنون ماجرای خاک را

که چه می‌گوید فسون محراک را


پیش اسرافیل‌گشته او عبوس

می‌کند صد گونه شکل و چاپلوس


که بحق ذات پاک ذوالجلال

که مدار این قهر را بر من حلال


من ازین تقلیب بویی می‌برم

بدگمانی می‌دود اندر سرم


تو فرشتهٔ رحمتی رحمت نما

زانک مرغی را نیازارد هما


ای شفا و رحمت اصحاب درد

تو همان کن کان دو نیکوکار کرد


زود اسرافیل باز آمد به شاه

گفت عذر و ماجرا نزد اله


کز برون فرمان بدادی که بگیر

عکس آن الهام دادی در ضمیر


امر کردی در گرفتن سوی گوش

نهی کردی از قساوت سوی هوش


سبق رحمت گشت غالب بر غضب

ای بدیع افعال و نیکوکار رب


بخش ۶۸ - فرستادن عزرائیل ملک العزم و الحزم را علیه‌السلام ببر گرفتن  حفنه‌ای خاک تا شود جسم آدم چالاک عیله‌السلام و الصلوة

گفت یزدان زود عزرائیل را

که ببین آن خاک پر تخییل را


آن ضعیف زال ظالم را بیاب

مشت خاکی هین بیاور با شتاب


رفت عزرائیل سرهنگ قضا

سوی کرهٔ خاک بهر اقتضا


خاک بر قانون نفیر آغاز کرد

داد سوگندش بسی سوگند خورد


کای غلام خاص و ای حمال عرش

ای مطاع الامر اندر عرش و فرش


رو به حق رحمت رحمن فرد

رو به حق آنک با تو لطف کرد


حق شاهی که جز او معبود نیست

پیش او زاری کس مردود نیست


گفت نتوانم بدین افسون که من

رو بتابم ز آمر سر و علن


گفت آخر امر فرمود او به حلم

هر دو امرند آن بگیر از راه علم


گفت آن تاویل باشد یا قیاس

در صریح امر کم جو التباس


فکر خود را گر کنی تاویل به

که کنی تاویل این نامشتبه


دل همی‌سوزد مرا بر لابه‌ات

سینه‌ام پر خون شد از شورابه‌ات


نیستم بی‌رحم بل زان هر سه پاک

رحم بیشَستم ز درد دردناک


گر طبانجه می‌زنم من بر یتیم

ور دهد حلوا به دستش آن حلیم


این طبانجه خوشتر از حلوای او

ور شود غره به حلوا وای او


بر نفیر تو جگر می‌سوزدم

لیک حق لطفی همی‌آموزدم


لطف مخفی در میان قهرها

در حدث پنهان عقیق بی‌بها


قهر حق بهتر ز صد حلم مَنَست

منع کردن جان ز حق جان کندنست


بدترین قهرش به از حلم دو کون

نعم رب‌العالمین و نعم عون


لطف‌های مُضمَر اندر قهر او

جان سپردن جان فزاید بهر او


هین رها کن بدگمانی و ضلال

سر قدم کن چونک فرمودت تعال


آن تعال او تعالی‌ها دهد

مستی و جفت و نهالی‌ها دهد


باری آن امر سنی را هیچ‌هیچ

من نیارم کرد وهن و پیچ‌پیچ


این همه بشنید آن خاک نژند

زان گمان بَد بُدش در گوش بند


باز از نوعی دگر آن خاک پست

لابه و سجده همی‌کرد او چو مست


گفت نه برخیز نبود زین زیان

من سر و جان می‌نهم رهن و ضمان


لابه مندیش و مکن لابه دگر

جز بدان شاه رحیم دادگر


بنده فرمانم نیارم ترک کرد

امر او کز بحر انگیزید گرد


جز از آن خلاق گوش و چشم و سر

نشنوم از جان خود هم خیر و شر


گوش من از گفت غیر او کرست

او مرا از جان شیرین جان‌ترست


جان ازو آمد نیامد او ز جان

صدهزاران جان دهم او رایگان


جان کی باشد کش گزینم بر کریم

کیک چه بود که بسوزم زو گلیم


من ندانم خیر الا خیر او

صم و بکم و عمی من از غیر او


گوش من کرَّست از زاری‌کنان

که منم در کف او هم‌چون سنان


بخش ۶۹ - بیان آنک مخلوقی کی ترا ازو ظلمی رسد به حقیقت او هم‌چون  آلتیست عارف آن بود کی بحق رجوع کند نه به آلت و اگر به آلت رجوع  کند به ظاهر نه از جهل کند بلک برای مصلحتی چنانک ابایزید قدس  الله سره گفت کی چندین سالست کی من با مخلوق سخن نگفته‌ام و از مخلوق  سخن نشنیده‌ام ولیکن خلق چنین پندارند کی با ایشان سخن می‌گویم و ازیشان می‌شنوم زیرا ایشان مخاطب اکبر را نمی‌بینند کی ایشان چون صدااند او را نسبت به حال من التفات مستمع عاقل به صدا نباشد چنانک مثل است معروف قال الجدار للوتد لم تشقنی قال الوتد انظر الی من یدقنی

احمقانه از سنان رحمت مجو

زان شهی جو کان بود در دست او


با سنان و تیغ لابه چون کنی

کو اسیر آمد به دست آن سنی


او به صنعت آزرست و من صنم

آلتی کو سازدم من آن شوم


گر مرا ساغر کند ساغر شوم

ور مرا خنجر کند خنجر شوم


گر مرا چشمه کند آبی دهم

ور مرا آتش کند تابی دهم


گر مرا باران کند خرمن دهم

ور مرا ناوک کند در تن جهم


گر مرا ماری کند زهر افکنم

ور مرا یاری کند خدمت کنم


من چو کلکم در میان اصبعین

نیستم در صف طاعت بِیْن‌بِیْن


خاک را مشغول کرد او در سخن

یک کفی بربود از آن خاک کهن


ساحرانه در ربود از خاکدان

خاک مشغول سخن چون بی‌خودان


بُرد تا حق تربت بی‌رای را

تا به مکتب آن گریزان پای را


گفت یزدان که به علم روشنم

که تو را جلاد این خلقان کنم


گفت یا رب دشمنم گیرند خلق

چون فشارم خلق را در مرگْ حلق


تو روا داری خداوند سنی

که مرا مبغوض و دشمن‌رو کنی؟


گفت اسبابی پدید آرم عیان

از تب و قولنج و سرسام و سنان


که بگردانم نظرشان را ز تو

در مرض‌ها و سبب‌های سه‌تو


گفت یا رب بندگان هستند نیز

که سبب‌ها را بدرند ای عزیز


چشمشان باشد گذاره از سبب

در گذشته از حجب از فضل رب


سرمهٔ توحید از کحال حال

یافته رسته ز علت و اعتلال


ننگرند اندر تب و قولنج و سل

راه ندهند این سببها را به دل


زانک هر یک زین مرضها را دواست

چون دوا نپذیرد آن فعل قضاست


هر مرض دارد دوا می‌دان یقین

چون دوای رنج سرما پوستین


چون خدا خواهد که مردی بفسرد

سردی از صد پوستین هم بگذرد


در وجودش لرزه‌ای بنهد که آن

نه به جامه به شود نه از آشیان


چون قضا آید طبیب ابله شود

وان دوا در نفع هم گمره شود


کی شود محجوب ادراک بصیر

زین سببهای حجاب گول‌گیر


اصل بیند دیده چون اکمل بود

فرع بیند چونک مرد احول بود


بخش ۷۰ - جواب آمدن کی آنک نظر او بر اسباب و مرض و زخم تیغ نیاید بر کار تو عزرائیل هم نیاید کی تو هم سببی اگر چه مخفی‌تری از آن سببها و بود کی بر آن رنجور مخفی نباشد کی و هو اقرب الیه منکم و لکن لا تبصرون

گفت یزدان آنک باشد اصل دان

پس ترا کی بیند او اندر میان


گرچه خویش از عامه پنهان کرده‌ای

پیش روشن‌دیدگان هم پرده‌ای


وانک ایشان را شکر باشد اجل

چون نظرشان مست باشد در دول


تلخ نبود پیش ایشان مرگ تن

چون روند از چاه و زندان در چمن


وا رهیدند از جهان پیچ‌پیچ

کس نگرید بر فوات هیچ هیچ


برج زندان را شکست ار کانی‌ای

هیچ ازو رنجد دل زندانی‌ای؟


کای دریغ این سنگ مرمر را شکست

تا روان و جان ما از حبس رست


آن رخام خوب و آن سنگ شریف

برج زندان را بهی بود و الیف


چون شکستش تا که زندانی برست

دست او در جرم این باید شکست


هیچ زندانی نگوید این فشار

جز کسی کز حبس آرَندَش به دار


تلخ کی باشد کسی را کش بَرَند

از میان زهر ماران سوی قند


جان مجرد گشته از غوغای تن

می‌پرد با پر دل بی‌پای تن


هم‌چو زندانیِ چَه که اندر شبان

خسپد و بیند به خوابْ او گلسِتان


گوید ای یزدان مرا در تن مبر

تا درین گلشن کنم من کرّ و فر


گویدش یزدان دعا شد مستجاب

وا مرو؛ واللهُ اعلم بالصواب


این چنین خوابی ببین چون خوش بود

مرگ نادیده به جنت در رود


هیچ او حسرت خورد بر انتباه

بر تن با سلسله در قعر چاه


مؤمنی آخر در آ در صف رزم

که تو را بر آسمان بودست بزم


بر امید راه بالا کن قیام

هم‌چو شمعی پیش محراب ای غلام


اشک می‌بار و همی‌سوز از طلب

هم‌چو شمعِ سربریده جمله شب


لب فرو بند از طعام و از شراب

سوی خوان آسمانی کن شتاب


دم به دم بر آسمان می‌دار امید

در هوای آسمان رقصان چو بید


دم به دم از آسمان می‌آیدت

آب و آتش رزق می‌افزایدت


گر تو را آنجا بَرد نبود عجب

منگر اندر عجز و بنگر در طلب


کین طلب در تو گروگان خداست

زانک هر طالب به مطلوبی سزاست


جهد کن تا این طلب افزون شود

تا دلت زین چاه تن بیرون شود


خلق گوید مرد مسکین آن فلان

تو بگویی زنده‌ام ای غافلان


گر تن من هم‌چو تن‌ها خفته است

هشت جنت در دلم بشکفته است


جان چو خفته در گل و نسرین بود

چه غمست ار تن در آن سرگین بود


جان خفته چه خبر دارد ز تن

کو به گلشن خفت یا در گولخن


می‌زند جان در جهان آبگون

نعرهٔ یا لیت قومی یعلمون


گر نخواهد زیست جان بی این بدن

پس فلک ایوان کی خواهد بدن


گر نخواهد بی‌بدن جان تو زیست

فی السماءِ رزقُکم روزیِ کیست


بخش ۷۱ - در بیان وخامت چرب و شیرین دنیا و مانع شدن او از طعام الله چنانک فرمود الجوع طعام الله یحیی به ابدان الصدیقین ای فی الجوع طعام الله و قوله ابیت عند ربی یطعمنی و یسقینی و قوله  یرزقون فرحین

وا رهی زین روزی ریزهٔ کثیف

در فتی در لوت و در قوت شریف


گر هزاران رطل لوتش می‌خوری

می‌روی پاک و سبک هم‌چون پری


که نه حبس باد و قولنجت کند

چارمیخ معده آهنجت کند


گر خوری کم گرسنه مانی چو زاغ

ور خوری پر گیرد آروغت دماغ


کم خوری خوی بد و خشکی و دق

پر خوری شد تخمه را تن مستحق


از طعام الله و قوت خوش‌گوار

بر چنان دریا چو کشتی شو سوار


باش در روزه شکیبا و مصر

دم به دم قوت خدا را منتظر


که آن خدای خوب‌کار بردبار

هدیه‌ها را می‌دهد در انتظار


انتظار نان ندارد مرد سیر

که سبک آید وظیفه یا که دیر


بی‌نوا هر دم همی گوید که کو

در مجاعت منتظر در جست و جو


چون نباشی منتظر ناید به تو

آن نوالهٔ دولت هفتاد تو


ای پدر الانتظار الانتظار

از برای خوان بالا مردوار


هر گرسنه عاقبت قوتی بیافت

آفتاب دولتی بر وی بتافت


ضیف با همت چو ز آشی کم خورد

صاحب خوان آش بهتر آورد


جز که صاحب خوان درویشی لئیم

ظن بد کم بر به رزاق کریم


سر برآور هم‌چو کوهی ای سند

تا نخستین نور خور بر تو زند


که آن سر کوه بلند مستقر

هست خورشید سحر را منتظر


بخش ۷۲ - جواب آن مغفل کی گفته است کی خوش بودی این جهان اگر مرگ نبودی وخوش بودی ملک دنیا اگر زوالش نبودی و علی هذه  الوتیرة من الفشارات

آن یکی می‌گفت خوش بودی جهان

گر نبودی پای مرگ اندر میان


آن دگر گفت ار نبودی مرگ هیچ

که نیرزیدی جهان پیچ‌پیچ


خرمنی بودی به دشت افراشته

مهمل و ناکوفته بگذاشته


مرگ را تو زندگی پنداشتی

تخم را در شوره خاکی کاشتی


عقل کاذب هست خود معکوس‌بین

زندگی را مرگ بیند ای غبین


ای خدا بنمای تو هر چیز را

آنچنان که هست در خدعه‌سرا


هیچ مرده نیست پر حسرت ز مرگ

حسرتش آنست کش کم بود برگ


ورنه از چاهی به صحرا اوفتاد

در میان دولت و عیش و گشاد


زین مقام ماتم و ننگین مناخ

نقل افتادش به صحرای فراخ


مقعد صدقی نه ایوان دروغ

بادهٔ خاصی نه مستیی ز دوغ


مقعد صدق و جلیسش حق شده

رسته زین آب و گل آتشکده


ور نکردی زندگانی منیر

یک دو دم ماندست مردانه بمیر


بخش ۷۳ - فیما یرجی من رحمة الله تعالی معطی النعم قبل استحقاقها و  هو الذی ینزل الغیث من بعد ما قنطوا و رب بعد یورث قربا و رب  معصیة میمونة و رب سعادة تاتی من حیث یرجی النقم لیعلم ان الله یبدل سیاتهم حسنات

در حدیث آمد که روز رستخیز

امر آید هر یکی تن را که خیز


نفخ صور امرست از یزدان پاک

که بر آرید ای ذرایر سر ز خاک


باز آید جان هر یک در بدن

هم‌چو وقت صبح هوش آید به تن


جان تن خود را شناسد وقت روز

در خراب خود در آید چون کنوز


جسم خود بشناسد و در وی رود

جان زرگر سوی درزی کی رود


جان عالم سوی عالم می‌دود

روح ظالم سوی ظالم می‌دود


که شناسا کردشان علم اله

چونک بره و میش وقت صبحگاه


پای کفش خود شناسد در ظلم

چون نداند جان تن خود ای صنم


صبح حشر کوچکست ای مستجیر

حشر اکبر را قیاس از وی بگیر


آنچنان که جان بپرد سوی طین

نامه پرد تا یسار و تا یمین


در کفش بنهند نامهٔ بخل و جود

فسق و تقوی آنچ دی خو کرده بود


چون شود بیدار از خواب او سحر

باز آید سوی او آن خیر و شر


گر ریاضت داده باشد خوی خویش

وقت بیداری همان آید به پیش


ور بد او دی خام و زشت و در ضلال

چون عزا نامه سیه یابد شمال


ور بد او دی پاک و با تقوی و دین

وقت بیداری برد در ثمین


هست ما را خواب و بیداری ما

بر نشان مرگ و محشر دو گوا


حشر اصغر حشر اکبر را نمود

مرگ اصغر مرگ اکبر را زدود


لیک این نامه خیالست و نهان

وآن شود در حشر اکبر بس عیان


این خیال اینجا نهان پیدا اثر

زین خیال آنجا برویاند صور


در مهندس بین خیال خانه‌ای

در دلش چون در زمینی دانه‌ای


آن خیال از اندرون آید برون

چون زمین که زاید از تخم درون


هر خیالی کو کند در دل وطن

روز محشر صورتی خواهد شدن


چون خیال آن مهندس در ضمیر

چون نبات اندر زمین دانه‌گیر


مخلصم زین هر دو محشر قصه‌ایست

مؤمنان را در بیانش حصه‌ایست


چون بر آید آفتاب رستخیز

بر جهند از خاک زشت و خوب تیز


سوی دیوان قضا پویان شوند

نقد نیک و بد به کوره می‌روند


نقد نیکو شادمان و ناز ناز

نقد قلب اندر زحیر و در گداز


لحظه لحظه امتحانها می‌رسد

سر دلها می‌نماید در جسد


چون ز قندیل آب و روغن گشته فاش

یا چو خاکی که بروید سرهاش


از پیاز و گندنا و کوکنار

سر دی پیدا کند دست بهار


آن یکی سرسبز نحن المتقون

وآن دگر هم‌چون بنفشه سرنگون


چشمها بیرون جهیده از خطر

گشته ده چشمه ز بیم مستقر


باز مانده دیده‌ها در انتظار

تا که نامه ناید از سوی یسار


چشم گردان سوی راست و سوی چپ

زانک نبود بخت نامهٔ راست زپ


نامه‌ای آید به دست بنده‌ای

سر سیه از جرم و فسق آگنده‌ای


اندرو یک خیر و یک توفیق نه

جز که آزار دل صدیق نه


پر ز سر تا پای زشتی و گناه

تسخر و خنبک زدن بر اهل راه


آن دغل‌کاری و دزدیهای او

و آن چو فرعونان انا و انای او


چون بخواند نامهٔ خود آن ثقیل

داند او که سوی زندان شد رحیل


پس روان گردد چو دزدان سوی دار

جرم پیدا بسته راه اعتذار


آن هزاران حجت و گفتار بد

بر دهانش گشته چون مسمار بد


رخت دزدی بر تن و در خانه‌اش

گشته پیدا گم شده افسانه‌اش


پس روان گردد به زندان سعیر

که نباشد خار را ز آتش گزیر


چون موکل آن ملایک پیش و پس

بوده پنهان گشته پیدا چون عسس


می‌برندش می‌سپوزندش به نیش

که برو ای سگ به کهدانهای خویش


می‌کشد پا بر سر هر راه او

تا بود که برجهد زان چاه او


منتظر می‌ایستد تن می‌زند

در امیدی روی وا پس می‌کند


اشک می‌بارد چو باران خزان

خشک اومیدی چه دارد او جز آن


هر زمانی روی وا پس می‌کند

رو به درگاه مقدس می‌کند


پس ز حق امر آید از اقلیم نور

که بگوییدش کای بطال عور


انتظار چیستی ای کان شر

رو چه وا پس می‌کنی ای خیره‌سر


نامه‌ات آنست کت آمد به دست

ای خدا آزار و ای شیطان‌پرست


چون بدیدی نامهٔ کردار خویش

چه نگری پس بین جزای کار خویش


بیهده چه مول مولی می‌زنی

در چنین چه کو امید روشنی


نه ترا از روی ظاهر طاعتی

نه ترا در سر و باطن نیتی


نه ترا شبها مناجات و قیام

نه ترا در روز پرهیز و صیام


نه ترا حفظ زبان ز آزار کس

نه نظر کردن به عبرت پیش و پس


پیش چه بود یاد مرگ و نزع خویش

پس چه باشد مردن یاران ز پیش


نه ترا بر ظلم توبهٔ پر خروش

ای دغا گندم‌نمای جوفروش


چون ترازوی تو کژ بود و دغا

راست چون جویی ترازوی جزا


چونک پای چپ بدی در غدر و کاست

نامه چون آید ترا در دست راست


چون جزا سایه‌ست ای قد تو خم

سایهٔ تو کژ فتد در پیش هم


زین قبل آید خطابات درشت

که شود که را از آن هم کوز پشت


بنده گوید آنچ فرمودی بیان

صد چنانم صد چنانم صد چنان


خود تو پوشیدی بترها را به حلم

ورنه می‌دانی فضیحتها به علم


لیک بیرون از جهاد و فعل خویش

از ورای خیر و شر و کفر و کیش


وز نیاز عاجزانهٔ خویشتن

وز خیال و وهم من یا صد چو من


بودم اومیدی به محض لطف تو

از ورای راست باشی یا عتو


بخشش محضی ز لطف بی‌عوض

بودم اومید ای کریم بی‌عوض


رو سپس کردم بدان محض کرم

سوی فعل خویشتن می‌ننگرم


سوی آن اومید کردم روی خویش

که وجودم داده‌ای از پیش بیش


خلعت هستی بدادی رایگان

من همیشه معتمد بودم بر آن


چون شمارد جرم خود را و خطا

محض بخشایش در آید در عطا


کای ملایک باز آریدش به ما

که بدستش چشم دل سوی رجا


لاابالی وار آزادش کنیم

وآن خطاها را همه خط بر زنیم


لا ابالی مر کسی را شد مباح

کش زیان نبود ز غدر و از صلاح


آتشی خوش بر فروزیم از کرم

تا نماند جرم و زلت بیش و کم


آتشی کز شعله‌اش کمتر شرار

می‌بسوزد جرم و جبر و اختیار


شعله در بنگاه انسانی زنیم

خار را گلزار روحانی کنیم


ما فرستادیم از چرخ نهم

کیمیا یصلح لکم اعمالکم


خود چه باشد پیش نور مستقر

کر و فر اختیار بوالبشر


گوشت‌پاره آلت گویای او

پیه‌پاره منظر بینای او


مسمع او آن دو پاره استخوان

مدرکش دو قطره خون یعنی جنان


کرمکی و از قذر آکنده‌ای

طمطراقی در جهان افکنده‌ای


از منی بودی منی را واگذار

ای ایاز آن پوستین را یاد دار


بخش ۷۴ - قصهٔ ایاز و حجره داشتن او جهت چارق و پوستین و گمان آمدن خواجه تاشانش را کی او را در آن حجره دفینه است به سبب  محکمی در و گرانی قفل

آن ایاز از زیرکی انگیخته

پوستین و چارقش آویخته


می‌رود هر روز در حجرهٔ خلا

چارقت اینست منگر درعلا


شاه را گفتند او را حجره‌ایست

اندر آنجا زر و سیم و خمره‌ایست


راه می‌ندهد کسی را اندرو

بسته می‌دارد همیشه آن در او


شاه فرمود ای عجب آن بنده را

چیست خود پنهان و پوشیده ز ما


پس اشارت کرد میری را که رو

نیم‌شب بگشای و اندر حجره شو


هر چه یابی مر ترا یغماش کن

سر او را بر ندیمان فاش کن


با چنین اکرام و لطف بی‌عدد

از لئیمی سیم و زر پنهان کند


می‌نماید او وفا و عشق و جوش

وانگه او گندم‌نمای جوفروش


هر که اندر عشق یابد زندگی

کفر باشد پیش او جز بندگی


نیم‌شب آن میر با سی معتمد

در گشاد حجرهٔ او رای زد


مشعله بر کرده چندین پهلوان

جانب حجره روانه شادمان


که امر سلطانست بر حجره زنیم

هر یکی همیان زر در کش کنیم


آن یکی می‌گفت هی چه جای زر

از عقیق و لعل گوی و از گهر


خاص خاص مخزن سلطان ویست

بلک اکنون شاه را خود جان ویست


چه محل دارد به پیش این عشیق

لعل و یاقوت و زمرد یا عقیق


شاه را بر وی نبودی بد گمان

تسخری می‌کرد بهر امتحان


پاک می‌دانستش از هر غش و غل

باز از وهمش همی‌لرزید دل


که مبادا کین بود خسته شود

من نخواهم که برو خجلت رود


این نکردست او و گر کرد او رواست

هر چه خواهد گو بکن محبوب ماست


هر چه محبوبم کند من کرده‌ام

او منم من او چه گر در پرده‌ام


باز گفتی دور از آن خو و خصال

این چنین تخلیط ژاژست و خیال


از ایاز این خود محالست و بعید

کو یکی دریاست قعرش ناپدید


هفت دریا اندرو یک قطره‌ای

جملهٔ هستی ز موجش چکره‌ای


جمله پاکیها از آن دریا برند

قطره‌هااش یک به یک میناگرند


شاه شاهانست و بلک شاه‌ساز

وز برای چشم بد نامش ایاز


چشمهای نیک هم بر وی به دست

از ره غیرت که حسنش بی‌حدست


یک دهان خواهم به پهنای فلک

تا بگویم وصف آن رشک ملک


ور دهان یابم چنین و صد چنین

تنگ آید در فغان این حنین


این قدر گر هم نگویم ای سند

شیشهٔ دل از ضعیفی بشکند


شیشهٔ دل را چو نازک دیده‌ام

بهر تسکین بس قبا بدریده‌ام


من سر هر ماه سه روز ای صنم

بی‌گمان باید که دیوانه شوم


هین که امروز اول سه روزه است

روز پیروزست نه پیروزه است


هر دلی که اندر غم شه می‌بود

دم به دم او را سر مه می‌بود


قصهٔ محمود و اوصاف ایاز

چون شدم دیوانه رفت اکنون ز ساز


بخش ۷۵ - بیان آنک آنچ بیان کرده می‌شود صورت قصه است وانگه آن صورتیست کی در خورد این صورت گیرانست و درخورد آینهٔ تصویر ایشان و از قدوسیتی کی حقیقت این قصه راست نطق را ازین تنزیل شرم می‌آید و از خجالت سر و ریش و قلم گم می‌کند و العاقل یکفیه الاشاره

زانک پیلم دید هندستان به خواب

از خراج اومید بر ده شد خراب


کیف یاتی النظم لی والقافیه

بعد ما ضاعت اصول العافیه


ما جنون واحد لی فی الشجون

بل جنون فی جنون فی جنون


ذاب جسمی من اشارات الکنی

منذ عاینت البقاء فی الفنا


ای ایاز از عشق تو گشتم چو موی

ماندم از قصه تو قصهٔ من بگوی


بس فسانهٔ عشق تو خواندم به جان

تو مرا که افسانه گشتستم بخوان


خود تو می‌خوانی نه من ای مقتدی

من که طورم تو موسی وین صدا


کوه بیچاره چه داند گفت چیست

زانک موسی می‌بداند که تهیست


کوه می‌داند به قدر خویشتن

اندکی دارد ز لطف روح تن


تن چو اصطرلاب باشد ز احتساب

آیتی از روح هم‌چون آفتاب


آن منجم چون نباشد چشم‌تیز

شرط باشد مرد اصطرلاب‌ریز


تا صطرلابی کند از بهر او

تا برد از حالت خورشید بو


جان کز اصطرلاب جوید او صواب

چه قدر داند ز چرخ و آفتاب


تو که ز اصطرلاب دیده بنگری

درجهان دیدن یقین بس قاصری


تو جهان را قدر دیده دیده‌ای

کو جهان سبلت چرا مالیده‌ای


عارفان را سرمه‌ای هست آن بجوی

تا که دریا گردد این چشم چو جوی


ذره‌ای از عقل و هوش ار با منست

این چه سودا و پریشان گفتنست


چونک مغز من ز عقل و هش تهیست

پس گناه من درین تخلیط چیست


نه گناه اوراست که عقلم ببرد

عقل جملهٔ عاقلان پیشش بمرد


یا مجیر العقل فتان الحجی

ما سواک للعقول مرتجی


ما اشتهیت العقل مذ جننتنی

ما حسدت الحسن مذ زینتنی


هل جنونی فی هواک مستطاب

قل بلی والله یجزیک الثواب


گر بتازی گوید او ور پارسی

گوش و هوشی کو که در فهمش رسی


بادهٔ او درخور هر هوش نیست

حلقهٔ او سخرهٔ هر گوش نیست


بار دیگر آمدم دیوانه‌وار

رو رو ای جان زود زنجیری بیار


غیر آن زنجیر زلف دلبرم

گر دو صد زنجیر آری بردرم


بخش ۷۶ - حکمت نظر کردن در چارق و پوستین کی فلینظر الانسان مم خلق

بازگردان قصهٔ عشق ایاز

که آن یکی گنجیست مالامال راز


می‌رود هر روز در حجرهٔ برین

تا ببیند چارقی با پوستین


زانک هستی سخت مستی آورد

عقل از سر شرم از دل می‌برد


صد هزاران قرن پیشین را همین

مستی هستی بزد ره زین کمین


شد عزازیلی ازین مستی بلیس

که چرا آدم شود بر من رئیس


خواجه‌ام من نیز و خواجه‌زاده‌ام

صد هنر را قابل و آماده‌ام


در هنر من از کسی کم نیستم

تا به خدمت پیش دشمن بیستم


من ز آتش زاده‌ام او از وحل

پیش آتش مر وحل را چه محل


او کجا بود اندر آن دوری که من

صدر عالم بودم و فخر زمن


بخش ۷۷ - خلق الجان من مارج من نار و قوله تعالی فی حق ابلیس انه  کان من الجن ففسق

شعله می‌زد آتش جان سفیه

که آتشی بود الولد سر ابیه


نه غلط گفتم که بد قهر خدا

علتی را پیش آوردن چرا


کار بی‌علت مبرا از علل

مستمر و مستقرست از ازل