چون شکوفه ریخت میوه شد پدید

چونکه آن کم شد، شد این اندر مزید


بخش ۱۳۸ - قبول کردن خلیفه هدیه را و عطا فرمودن با کمال بی‌نیازی از آن هدیه و از آن سبو

تا که نان نشکست، قوّت کی دهد؟

ناشکسته خوشه‌ها کی می دهد؟


تا هلیله نشکند با ادویه

کی شود خود صحت‌افزا ادویه؟


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

ای ضیاء الحق حسام الدین بگیر

یک دو کاغذ بر فزا در وصف پیر


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

گرچه جسم نازکت را زور نیست

لیک بی خورشید ما را نور نیست


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

گرچه مصباح و زجاجه گشته‌ای

لیک سرخیل دلی سررشته‌ای


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

چون سر رشته به دست و کام تست

درهای عقد دل ز انعام تست


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

بر نویس احوال پیر راه‌دان

پیر را بگزین و عین راه دان


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

پیر تابستان و خلقان تیر ماه

خلق مانند شبند و پیر ماه


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

کرده‌ام بخت جوان را نام پیر

کو ز حق پیرست نه از ایام پیر


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

او چنان پیرست کش آغاز نیست

با چنان در یتیم انباز نیست


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

خود قوی‌تر می‌شود خمر کهن

خاصه آن خمری که باشد من لدن


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

پیر را بگزین که بی پیر این سفر

هست بس پر آفت و خوف و خطر


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

آن رهی که بارها تو رفته‌ای

بی قلاوز اندر آن آشفته‌ای


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

پس رهی را که ندیدستی تو هیچ

هین مرو تنها ز رهبر سر مپیچ


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

گر نباشد سایهٔ او بر تو گول

پس ترا سرگشته دارد بانگ غول


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

غولت از ره افکند اندر گزند

از تو داهی‌تر درین ره بس بدند


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

از نبی بشنو ضلال ره‌روان

که چه شان کرد آن بلیس بدروان


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

صد هزاران ساله راه از جاده دور

بردشان و کردشان ادبیر و عور


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

استخوانهاشان ببین و مویشان

عبرتی گیر و مران خر سویشان


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

گردن خر گیر و سوی راه کش

سوی ره‌بانان و ره‌دانان خوش


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

هین مهل خر را و دست از وی مدار

زانک عشق اوست سوی سبزه‌زار


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

گر یکی دم تو به غفلت وا هلیش

او رود فرسنگها سوی حشیش


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

دشمن راهست خر مست علف

ای که بس خر بنده را کرد او تلف


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

گر ندانی ره هر آنچ خر بخواست

عکس آن کن خود بود آن راه راست


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

شاوروهن و آنگه خالفوا

ان من لم یعصهن تالف


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

با هوا و آرزو کم باش دوست

چون یضلک عن سبیل الله اوست


بخش ۱۳۹ - در صفت پیر و مطاوعت وی

این هوا را نشکند اندر جهان

هیچ چیزی همچو سایهٔ همرهان


بخش ۱۴۰ - وصیت کردن رسول صلی الله علیه و سلم مر علی را کرم الله وجهه کی چون هر کسی به نوع طاعتی تقرب جوید به حق، تو تقرب جوی به صحبت عاقل و بندهٔ خاص تا ازیشان همه پیش‌قدم‌تر باشی

گفت پیغامبر علی را کای علی

شیر حقی پهلوان پردلی


لیک بر شیری مکن هم اعتمید

اندر آ در سایهٔ نخل امید


اندر آ در سایهٔ آن عاقلی

کش نداند برد از ره ناقلی


ظل او اندر زمین چون کوه قاف

روح او سیمرغ بس عالی‌طواف


گر بگویم تا قیامت نعت او

هیچ آن را مقطع و غایت مجو


در بشر روپوش کردست آفتاب

فهم کن والله اعلم بالصواب


یا علی از جملهٔ طاعات راه

بر گزین تو سایهٔ خاص اله


هر کسی در طاعتی بگریختند

خویشتن را مَخلصی انگیختند


تو برو در سایهٔ عاقل گریز

تا رهی زان دشمن پنهان‌ستیز


از همه طاعات اینت بهترست

سبق یابی بر هر آن سابق که هست


چون گرفتت پیر هین تسلیم شو

همچو موسی زیر حکم خضر رو


صبر کن بر کار خضری بی نفاق

تا نگوید خضر رو هذا فراق


گرچه کشتی بشکند تو دم مزن

گرچه طفلی را کشد تو مو مکن


دست او را حق چو دست خویش خواند

تا ید الله فوق ایدیهم براند


دست حق میراندش زنده‌ش کند

زنده چه بود جان پاینده‌ش کند


هرکه تنها نادرا این ره برید

هم به عون همت پیران رسید


دست پیر از غایبان کوتاه نیست

دست او جز قبضه الله نیست


غایبان را چون چنین خلعت دهند

حاضران از غایبان لا شک به‌اند


غایبان را چون نواله می‌دهند

پیش مهمان تا چه نعمتها نهند


کو کسی کو پیش شه بندد کمر

تا کسی کو هست بیرون سوی در


چون گزیدی پیر نازک‌دل مباش

سست و ریزیده چو آب و گل مباش


ور بهر زخمی تو پر کینه شوی

پس کجا بی‌صیقل آیینه شوی


بخش ۱۴۱ - کبودی زدن قزوینی بر شانه‌گاه صورت شیر و پشیمان شدن او به سبب زخم سوزن

این حکایت بشنو از صاحب بیان

در طریق و عادت قزوینیان


بر تن و دست و کَتَف‌ها بی‌گزند

از سر سوزن کبودیها زنند


سوی دلاکی بشد قزوینیی

که کبودم زن بکن شیرینیی


گفت چه صورت زنم ای پهلوان

گفت برزن صورت شیر ژیان


طالعم شیرست نقش شیر زن

جهد کن رنگ کبودی سیر زن


گفت بر چه موضعت صورت زنم

گفت بر شانه گهم زن آن رقم


چونک او سوزن فرو بردن گرفت

درد آن در شانه‌گه مسکن گرفت


پهلوان در ناله آمد کای سنی

مر مرا کشتی چه صورت می‌زنی


گفت آخر شیر فرمودی مرا

گفت از چه عضو کردی ابتدا


گفت از دمگاه آغازیده‌ام

گفت دم بگذار ای دو دیده‌ام


از دُم و دُمگاه شیرم دَم گرفت

دُمگه او دَمگهم محکم گرفت


شیر بی‌دُم باش گو ای شیرساز

که دلم سستی گرفت از زخم گاز


جانب دیگر گرفت آن شخص زخم

بی‌محابا و مواسایی و رحم


بانگ کرد او کین چه اندامست ازو

گفت این گوشست ای مرد نکو


گفت تا گوشش نباشد ای حکیم

گوش را بگذار و کوته کن گلیم


جانب دیگر خلش آغاز کرد

باز قزوینی فغان را ساز کرد


کین سوم جانب چه اندامست نیز

گفت اینست اِشکمِ شیر ای عزیز


گفت تا اشکم نباشد شیر را

گشت افزون درد کم زن زخمها


خیره شد دلاک و پس حیران بماند

تا بدیر انگشت در دندان بماند


بر زمین زد سوزن از خشم اوستاد

گفت در عالم کسی را این فتاد؟


شیر بی‌دُم و سَر و اِشکم کی دید

این‌چنین شیری خدا خود نافرید


ای برادر صبر کن بر درد نیش

تا رهی از نیش نفس گبر خویش


کان گروهی که رهیدند از وجود

چرخ و مهر و ماهشان آرد سجود


هر که مُرد اندر تن او نفس گبر

مر ورا فرمان برد خورشید و ابر


چون دلش آموخت شمع افروختن

آفتاب او را نیارد سوختن


گفت حق در آفتاب منتجم

ذکر تزاور کذی عن کهفهم


خار جمله لطف چون گل می‌شود

پیش جزوی کو سوی کل می‌رود


چیست تعظیم خدا افراشتن

خویشتن را خوار و خاکی داشتن


چیست توحید خدا آموختن

خویشتن را پیش واحد سوختن


گر همی‌خواهی که بفروزی چو روز

هستی همچون شب خود را بسوز


هستیت در هستِ آن هستی‌نواز

همچو مس در کیمیا اندر گداز


در من و ما سخت کردستی دو دست

هست این جمله خرابی از دو هست


بخش ۱۴۲ - رفتن گرگ و روباه در خدمت شیر به شکار

شیر و گرگ و روبهی بهر شکار

رفته بودند از طلب در کوهسار


تا به پشت همدگر بر صیدها

سخت بر بندند بار قیدها


هر سه با هم اندر آن صحرای ژرف

صیدها گیرند بسیار و شگرف


گرچه زیشان شیر نر را ننگ بود

لیک کرد اکرام و همراهی نمود


این چنین شه را ز لشکر زحمتست

لیک همره شد جماعت رحمتست


این چنین مه را ز اختر ننگهاست

او میان اختران بهر سخاست


امر شاورهم پیمبر را رسید

گرچه رایی نیست رایش را ندید


در ترازو جو رفیق زر شدست

نه از آن که جو چو زر جوهر شدست


روح قالب را کنون همره شدست

مدتی سگ حارس درگه شدست


چونک رفتند این جماعت سوی کوه

در رکاب شیر با فر و شکوه


گاو کوهی و بز و خرگوش زفت

یافتند و کار ایشان پیش رفت


هر که باشد در پی شیر حراب

کم نیاید روز و شب او را کباب


چون ز کُه در بیشه آوردندشان

کشته و مجروح و اندر خون کشان


گرگ و روبه را طمع بود اندر آن

که رود قسمت به عدل خسروان


عکسِ طمْعِ هر دوشان بر شیر زد

شیر دانست آن طمعها را سند


هر که باشد شیرِ اسرار و امیر

او بداند هر چه اندیشد ضمیر


هین نگه دار ای دل اندیشه‌خو

دل ز اندیشهٔ بدی در پیش او


داند و خر را همی‌راند خموش

در رخت خندد برای روی‌پوش


شیر چون دانست آن وسواسشان

وا نگفت و داشت آن دم پاسشان


لیک با خود گفت بنمایم سزا

مر شما را ای خسیسان گدا


مر شما را بس نیامد رای من

ظنتان اینست در اعطای من


ای عقول و رایتان از رای من

از عطاهای جهان‌آرای من


نقش با نقاش چه سگالد دگر

چون سگالش اوش بخشید و خبر


این چنین ظنِ خسیسانه به من

مر شما را بود ننگانِ زمن


ظانین بالله ظن السؤ را

گر نبرم سر بود عین خطا


وا رهانم چرخ را از ننگتان

تا بماند در جهان این داستان


شیر با این فکر می‌زد خنده فاش

بر تبسمهای شیر ایمن مباش


مال دنیا شد تبسمهای حق

کرد ما را مست و مغرور و خلَق


فقر و رنجوری بهستت ای سند

کان تبسم دام خود را بر کند


بخش ۱۴۳ - امتحان کردن شیر گرگ را و گفتن کی پیش آی ای گرگ بخش کن صیدها را میان ما

گفت شیر ای گرگ این را بخش کن

معدلت را نو کن ای گرگ کهن


نایب من باش در قسمت‌گری

تا پدید آید که تو چه گوهری


گفت ای شه گاو وحشی بخش تست

آن بزرگ و تو بزرگ و زفت و چست


بز مرا که بز میانه‌ست و وسط

روبها خرگوش بستان بی غلط


شیر گفت ای گرگ چون گفتی بگو

چونک من باشم تو گویی ما و تو


گرگ خود چه سگ بود کو خویش دید

پیش چون من شیر بی مثل و ندید


گفت پیش آ ای خری کو خود خرید

پیشش آمد پنجه زد او را درید


چون ندیدش مغز و تدبیر رشید

در سیاست پوستش از سر کشید


گفت چون دید منت ز خود نبرد

این چنین جان را بباید زار مرد


چون نبودی فانی اندر پیش من

فضل آمد مر ترا گردن زدن


کل شیء هالک جز وجه او

چون نه‌ای در وجه او هستی مجو


هر که اندر وجه ما باشد فنا

کل شیء هالک نبود جزا


زانک در الاست او از لا گذشت

هر که در الاست او فانی نگشت


هر که بر در او من و ما می‌زند

رد بابست او و بر لا می‌تند


بخش ۱۴۴ - قصه آنکس کی در یاری بکوفت از درون گفت کیست آن گفت منم گفت چون تو توی در نمی‌گشایم هیچ کس را از یاران نمی‌شناسم کی او من باشد برو

آن یکی آمد در یاری بزد

گفت یارش کیستی ای معتمد


گفت من، گفتش برو هنگام نیست

بر چنین خوانی مقام خام نیست


خام را جز آتش هجر و فراق

کی پزد کی وا رهاند از نفاق


رفت آن مسکین و سالی در سفر

در فراق دوست سوزید از شرر


پخته گشت آن سوخته پس باز گشت

باز گرد خانهٔ همباز گشت


حلقه زد بر در به صد ترس و ادب

تا بنجهد بی‌ادب لفظی ز لب


بانگ زد یارش که بر در کیست آن

گفت بر در هم توی ای دلستان


گفت اکنون چون منی ای من در آ

نیست گنجایی دو من را در سرا


نیست سوزن را سر رشتهٔ دوتا

چونک یکتایی درین سوزن در آ


رشته را با سوزن آمد ارتباط

نیست در خور با جمل سم الخیاط


کی شود باریک هستی جمل

جز به مقراضِ ریاضات و عمل


دست حق باید مر آن را ای فلان

کو بود بر هر محالی کن فکان


هر محال از دست او ممکن شود

هر حرون از بیم او ساکن شود


اکمه و ابرص چه باشد مرده نیز

زنده گردد از فسون آن عزیز


و آن عدم کز مرده مرده‌تر بود

در کف ایجاد او مضطر بود


کل یوم هو فی شان بخوان

مر ورا بی کار و بی‌فعلی مدان


کمترین کاریش هر روزست آن

کو سه لشکر را کند این سو روان


لشکری ز اصلاب سوی امهات

بهر آن تا در رحم روید نبات


لشکری ز ارحام سوی خاکدان

تا ز نر و ماده پر گردد جهان


لشکری از خاکدان سوی اجل

تا ببیند هر کسی حسن عمل


این سخن پایان ندارد هین بتاز

سوی آن دو یار پاک پاک‌باز


گفت یارش کاندر آ ای جمله من

نی مخالف چون گل و خار چمن


رشته یکتا شد غلط کم شد کنون

گر دوتا بینی حروف کاف و نون


کاف و نون همچون کمند آمد جذوب

تا کشاند مر عدم را در خطوب


پس دوتا باید کمند اندر صور

گرچه یکتا باشد آن دو در اثر


گر دو پا گر چار پا ره را برد

همچو مقراض دو تا یکتا برد


آن دو همبازان گازر را ببین

هست در ظاهر خلافی زان و زین


آن یکی کرباس را در آب زد

وان دگر همباز خشکش می‌کند


باز او آن خشک را تر می‌کند

گوییا ز استیزه ضد بر می‌تند


لیک این دو ضد استیزه‌نما

یک‌دل و یک‌کار باشد در رضا


هر نبی و هر ولی را مسلکیست

لیک تا حق می‌برد جمله یکیست


چونک جمع مستمع را خواب برد

سنگهای آسیا را آب برد


رفتن این آب فوق آسیاست

رفتنش در آسیا بهر شماست


چون شما را حاجت طاحون نماند

آب را در جوی اصلی باز راند


ناطقه سوی دهان تعلیم راست

ورنه خود آن نطق را جویی جداست


می‌رود بی بانگ و بی تکرارها

تحتها الانهار تا گلزارها


ای خدا جان را تو بنما آن مقام

کاندرو بی‌حرف می‌روید کلام


تا که سازد جان پاک از سر قدم

سوی عرصهٔ دور و پهنای عدم


عرصه‌ای بس با گشاد و با فضا

وین خیال و هست یابد زو نوا


تنگ‌تر آمد خیالات از عدم

زان سبب باشد خیال اسباب غم


باز هستی تنگ‌تر بود از خیال

زان شود در وی قمر همچون هلال


باز هستی جهان حس و رنگ

تنگ‌تر آمد که زندانیست تنگ


علت تنگیست ترکیب و عدد

جانب ترکیب حسها می‌کشد


زان سوی حس عالم توحید دان

گر یکی خواهی بدان جانب بران


امرِ کن یک فعل بود و نون و کاف

در سخن افتاد و معنی بود صاف


این سخن پایان ندارد باز گرد

تا چه شد احوال گرگ اندر نبرد


بخش ۱۴۵ - ادب کردن شیر گرگ را کی در قسمت بی‌ادبی کرده بود

گرگ را بر کند سر، آن سرفراز

تا نماند دوسری و امتیاز


فانتقمنا منهم است ای گرگ پیر

چون نبودی مرده در پیش امیر


بعد از آن رو شیر با روباه کرد

گفت این را بخش کن از بهر خورد


سجده کرد و گفت کین گاو سمین

چاشت‌خوردت باشد ای شاه گزین


وان بز از بهر میان روز را

یخنیی باشد شه پیروز را


و آن دگر خرگوش بهر شام هم

شب‌چرهٔ این شاه با لطف و کرم


گفت ای روبه تو عدل افروختی

این چنین قسمت ز کی آموختی


از کجا آموختی این ای بزرگ

گفت ای شاه جهان از حال گرگ


گفت چون در عشق ما گشتی گرو

هر سه را بر گیر و بستان و برو


روبها چون جملگی ما را شدی

چونت آزاریم چون تو ما شدی


ما ترا و جمله اشکاران ترا

پای بر گردون هفتم نه بر آ


چون گرفتی عبرت از گرگ دنی

پس تو روبه نیستی شیر منی


عاقل آن باشد که عبرت گیرد از

مرگ یاران در بلای محترز


روبه آن دم بر زبان صد شکر راند

که مرا شیر از پی آن گرگ خواند


گر مرا اول بفرمودی که تو

بخش کن این را، که بردی جان ازو


پس سپاس او را که ما را در جهان

کرد پیدا از پس پیشینیان


تا شنیدیم آن سیاستهای حق

بر قرون ماضیه اندر سبق


تا که ما از حال آن گرگان پیش

همچو روبه پاس خود داریم بیش


امت مرحومه زین رو خواندمان

آن رسول حق و صادق در بیان


استخوان و پشم آن گرگان عیان

بنگرید و پند گیرید ای مهان


عاقل از سر بنهد این هستی و باد

چون شنید انجام فرعونان و عاد


ور بننهد دیگران از حال او

عبرتی گیرند از اضلال او


بخش ۱۴۶ - تهدید کردن نوح علیه‌السلام مر قوم را کی با من مپیچید کی من روپوشم با خدای می‌پیچید در میان این بحقیقت ای مخذولان

گفت نوح ای سرکشانْ من، من نیم

من ز جان مُردم به جانان می‌زیم


چون بمُردم از حواسِ بوالبشر

حق مرا شد سمع و ادراک و بصر


چونکِ من، من نیستم این دَم ز هوست

پیش این دَم هرکه دَم زد کافر اوست


هست اندر نقش این روباه شیر

سوی این روبه نشاید شد دلیر


گر ز روی صورتش می‌نگروی

غره شیران ازو می‌نشنوی؟


گر نبودی نوح را از حق یَدی

پس جهانی را چرا بر هم زدی؟


صد هزاران شیر بود او در تنی

او چو آتش بود و عالم خرمنی


چونک خرمن پاس عشر او نداشت

او چنان شعله بر آن خرمن گماشت


هر که او در پیش این شیر نهان

بی‌ادب چون گرگ بگشاید دهان


همچو گرگ آن شیر بر دراندش

فانتقمنا منهم بر خواندش


زخم یابد همچو گرگ از دست شیر

پیشِ شیرْ ابله بُوَد کو شد دلیر


کاشکی آن زخم بر تن آمدی

تا بُدی کایمان و دل سالم بُدی


قوَتم بگسست چون اینجا رسید

چون توانم کرد این سِر را پدید


همچو آن روبه کمِ اشکم کنید

پیش او روباه بازی کم کنید


جمله ما و من به پیش او نهید

مُلکْ مُلکِ اوست مُلک او را دهید


چون فقیر آیید اندر راه راست

شیر و صیدِ شیر خود آن شماست


زانک او پاکست و سبحان وصف اوست

بی نیازست او ز نغز و مغز و پوست


هر شکار و هر کراماتی که هست

از برای بندگان آن شهست


نیست شه را طمع بهر خلق ساخت

این همه دولت خنک آنکو شناخت


آنک دولت آفرید و دو سرا

ملک و دولتها چه کار آید ورا


پیش سبحان پس نگه دارید دل

تا نگردید از گمان بد خجل


کو ببیند سِر و فکر و جست و جو

همچو اندر شیرِ خالص تارِ مو


آنک او بی نقش ساده‌سینه شد

نقشهای غیب را آیینه شد


سِر ما را بی‌گمان موقن شود

زان که مؤمن آینهٔ مؤمن بود


چون زند او نقد ما را بر محک

پس یقین را باز داند او ز شک


چون شود جانش محکِ نقدها

پس ببیند قلب را و قلب را


بخش ۱۴۷ - نشاندن پادشاه، صوفیانِ عارف را پیش روی خویش تا چشمشان بدیشان روشن شود

پادشاهان را چنان عادت بود

این شنیده باشی ار یادت بود


دست چپشان پهلوانان ایستند

زانک دل پهلوی چپ باشد ببند


مشرف و اهل قلم بر دست راست

زانک علم خط و ثبت آن دست راست


صوفیان را پیش رو موضع دهند

کاینهٔ جانند و ز آیینه بهند


سینه صیقلها زده در ذکر و فکر

تا پذیرد آینهٔ دل نقش بکر


هر که او از صُلب فطرت خوب زاد

آینه در پیش او باید نهاد


عاشق آیینه باشد روی خوب

صیقل جان آمد و تقوی القلوب


بخش ۱۴۸ - آمدن مهمان پیش یوسف علیه‌السلام و تقاضا کردن یوسف علیه‌السلام ازو تحفه و ارمغان

آمد از آفاق یار مهربان

یوسف صدیق را شد میهمان


کاشنا بودند وقت کودکی

بر وسادهٔ آشنایی متکی


یاد دادش جور اخوان و حسد

گفت کان زنجیر بود و ما اسد


عار نبود شیر را از سلسله

نیست ما را از قضای حق گله


شیر را بر گردن ار زنجیر بود

بر همه زنجیرسازان میر بود


گفت چون بودی ز زندان و ز چاه

گفت همچون در محاق و کاست ماه


در محاق ار ماه نو گردد دوتا

نی در آخر بدر گردد بر سما؟


گرچه دردانه به هاون کوفتند

نور چشم و دل شد و بیند بلند


گندمی را زیر خاک انداختند

پس ز خاکش خوشه‌ها بر ساختند


بار دیگر کوفتندش ز آسیا

قیمتش افزود و نان شد جان‌فزا


باز نان را زیر دندان کوفتند

گشت عقل و جان و فهم هوشمند


باز آن جان چونک محو عشق گشت

یَعجب الزُّراع آمد بعد کشت


این سخن پایان ندارد باز گرد

تا که با یوسف چه گفت آن نیک‌مرد


بعد قصه گفتنش گفت ای فلان

هین چه آوردی تو ما را ارمغان


بر در یاران تهی‌دست آمدن

هست بی‌گندم سوی طاحون شدن


حق تعالی خلق را گوید بحشر

ارمغان کو از برای روز نشر


جِئتمونا و فُرادی بی نوا

هم بدان سان که خلقناکم کذا


هین چه آوردید دست‌آویز را

ارمغانی روز رستاخیز را


یا امید بازگشتنتان نبود

وعدهٔ امروز باطلتان نمود


منکری مهمانیش را از خری

پس ز مطبخ خاک و خاکستر بری


ور نه‌ای منکر چنین دست تهی

در در آن دوست چون پا می‌نهی


اندکی صرفه بکن از خواب و خور

ارمغان بهر ملاقاتش ببر


شو قلیل النوم مما یهجعون

باش در اسحار از یستغفرون


اندکی جنبش بکن همچون جنین

تا ببخشندت حواس نوربین


وز جهانِ چون رحِم، بیرون روی

از زمین در عرصهٔ واسع شوی


آنک ارض الله واسع گفته‌اند

عرصه‌ای دان انبیا را بس بلند


دل نگردد تنگ زان عرصهٔ فراخ

نخلِ تر آنجا نگردد خشک شاخ


حاملی تو مر حواست را کنون

کند و مانده می‌شوی و سرنگون


چونک محمولی نه حامل وقت خواب

ماندگی رفت و شدی بی رنج و تاب


چاشنیی دان تو حال خواب را

پیش محمولی حال اولیا


اولیا اصحاب کهفند ای عنود

در قیام و در تقلب هم رقود


می‌کشدشان بی تکلف در فعال

بی‌خبر ذاتَ الیَمین ذاتَ الشِّمال


چیست آن ذات الیَمین؟ فعلِ حَسَن

چیست آن ذات الشِّمال؟ اَشغالِ تَن


می‌رود این هر دو کار از انبیا

بی‌خبر زین هر دو ایشان چون صدا


گر صدایت بشنواند خیر و شر

ذات کُه باشد ز هر دو بی‌خبر


بخش ۱۴۹ - گفتن مهمان یوسف علیه‌السلام کی آینه‌ای آوردمت کی تا هر باری کی در وی نگری روی خوب خویش را بینی مرا یاد کنی

گفت یوسف هین بیاور ارمغان

او ز شرمِ این تقاضا زد فغان


گفت من چند ارمغان جستم ترا

ارمغانی در نظر نامد مرا


حبّه‌ای را جانب کان چون برم

قطره‌ای را سوی عمّان چون برم


زیره را من سوی کرمان آورم

گر به پیش تو دل و جان آورم


نیست تخمی کاندرین انبار نیست

غیر حُسن تو که آن را یار نیست


لایق آن دیدم که من آیینه‌ای

پیش تو آرم چو نور سینه‌ای


تا ببینی روی خوب خود در آن

ای تو چون خورشید شمع آسمان


آینه آوردمت ای روشنی

تا چو بینی روی خود یادم کنی


آینه بیرون کشید او از بغل

خوب را آیینه باشد مُشتغَل


آینهٔ هستی چه باشد نیستی

نیستی بر، گر تو ابله نیستی


هستی اندر نیستی بتوان نمود

مال‌داران بر فقیر آرند جود


آینهٔ صافی نان خود گرسنه‌ست

سوخته هم آینهٔ آتش‌زنه‌ست


نیستی و نقص هر جایی که خاست

آینهٔ خوبی جمله پیشه‌هاست


چونک جامه چست و دوزیده بود

مظهر فرهنگ درزی چون شود


ناتراشیده همی باید جذوع

تا دروگر اصل سازد یا فروع


خواجهٔ اشکسته‌بند آنجا رود

کاندر آنجا پای اشکسته بود


کی شود چون نیست رنجورِ نزار

آن جمالِ صنعت طب آشکار


خواری و دونی مسها بر ملا

گر نباشد کی نماید کیمیا


نقصها آیینهٔ وصف کمال

و آن حقارت آینهٔ عز و جلال


زانک ضد را ضد کند پیدا یقین

زانک با سرکه پدیدست انگبین


هر که نقص خویش را دید و شناخت

اندر استکمال خود ده‌اسپه تاخت


زان نمی‌پرد به سوی ذوالجلال

کو گمانی می‌برد خود را کمال


علتی بتر ز پندار کمال

نیست اندر جان تو ای ذو دلال


از دل و از دیده‌ات بس خون رود

تا ز تو این معجبی بیرون شود


علت ابلیس انا خیری بُدست

وین مرض در نفس هر مخلوق هست


گرچه خود را بس شکسته بیند او

آب صافی دان و سرگین زیر جو


چون بشوراند ترا در امتحان

آب سرگین رنگ گردد در زمان


در تگ جو هست سرگین ای فتی

گرچه جو صافی نماید مر ترا


هست پیر راه‌دان پر فطن

باغهای نفس کل را جوی کَن


جوی خود را کی تواند پاک کرد

نافع از علم خدا شد علم مرد


کی تراشد تیغ دستهٔ خویش را

رو به جراحی سپار این ریش را


بر سر هر ریش جمع آمد مگس

تا نبیند قبح ریش خویش کس


آن مگس اندیشه‌ها وان مال تو

ریش تو آن ظلمت احوال تو


ور نهد مرهم بر آن ریش تو پیر

آن زمان ساکن شود درد و نفیر


تا که پندارد که صحت یافتست

پرتو مرهم بر آنجا تافتست


هین ز مرهم سر مکش ای پشت‌ریش

و آن ز پرتو دان مدان از اصل خویش


بخش ۱۵۰ - مرتد شدن کاتب وحی به سبب آنک پرتو وحی برو زد آن آیت را پیش از پیغامبر صلی الله علیه و سلم بخواند گفت پس من هم محل وحیم

پیش از عثمان یکی نساخ بود

کو به نسخ وحی جدی می‌نمود


چون نبی از وحی فرمودی سبق

او همان را وا نبشتی بر ورق


پرتو آن وحی بر وی تافتی

او درون خویش حکمت یافتی


عین آن حکمت بفرمودی رسول

زین قدر گمراه شد آن بوالفضول


کانچ می‌گوید رسول مستنیر

مر مرا هست آن حقیقت در ضمیر


پرتو اندیشه‌اش زد بر رسول

قهر حق آورد بر جانش نزول


هم ز نساخی بر آمد هم ز دین

شد عدوّ مصطفی و دین بکین


مصطفی فرمود کای گبر عنود

چون سیه گشتی اگر نور از تو بود؟


گر تو ینبوع الهی بودیی

این چنین آب سیه نگشودیی


تا که ناموسش به پیش این و آن

نشکند بر بست این او را دهان


اندرون می‌سوختش هم زین سبب

توبه کردن می‌نیارست این عجب


آه می‌کرد و نبودش آه سود

چون در آمد تیغ و سر را در ربود


کرده حق ناموس را صد من حدید

ای بسا بسته به بند ناپدید


کبر و کفر آن سان ببست آن راه را

که نیارد کرد ظاهر آه را


گفت اغلالا فهم به مقمحون

نیست آن اغلال بر ما از برون


خلفهم سدا فاغشیناهم

می‌نبیند بند را پیش و پس او


رنگ صحرا دارد آن سدی که خاست

او نمی‌داند که آن سد قضاست


شاهد تو سد روی شاهدست

مرشد تو سد گفت مرشدست


ای بسا کفار را سودای دین

بندشان ناموس و کبر آن و این


بند پنهان لیک از آهن بتر

بند آهن را کند پاره تبر


بند آهن را توان کردن جدا

بند غیبی را نداند کس دوا


مرد را زنبور اگر نیشی زند

طبع او آن لحظه بر دفعی تند


زخم نیش اما چو از هستی تست

غم قوی باشد نگردد درد سست


شرح این از سینه بیرون می‌جهد

لیک می‌ترسم که نومیدی دهد


نی مشو نومید و خود را شاد کن

پیش آن فریادرس فریاد کن


کای محب عفو از ما عفو کن

ای طبیب رنج ناسور کهن


عکس حکمت آن شقی را یاوه کرد

خود مبین تا بر نیارد از تو گرد


ای برادر بر تو حکمت جاریه‌ست

آن ز ابدالست و بر تو عاریه‌ست


گرچه در خودخانه نوری یافتست

آن ز همسایهٔ منور تافتست


شکر کن، غره مشو، بینی مکن

گوش دار و هیچ خودبینی مکن


صد دریغ و درد، کین عاریتی

امتّان را دور کرد از امّتی


من غلام آن که او در هر رباط

خویش را واصل نداند بر سماط


بس رباطی که بباید ترک کرد

تا به مسکن در رسد یک روز مرد


گرچه آهن سرخ شد، او سرخ نیست

پرتو عاریت آتش‌زنیست


گر شود پر نور روزن یا سرا

تو مدان روشن مگر خورشید را


هر در و دیوار گوید روشنم

پرتو غیری ندارم این منم


پس بگوید آفتاب ای نارشید

چونک من غارب شوم، آید پدید


سبزه‌ها گویند ما سبز از خودیم

شاد و خندانیم و بس زیبا خدیم


فصل تابستان بگوید ای امم

خویش را بینید چون من بگذرم


تن همی‌نازد به خوبی و جمال

روح پنهان کرده فرُّ و پر و بال


گویدش ای مزبله تو کیستی

یک دو روز از پرتو من زیستی


غنج و نازت می‌نگنجد در جهان

باش تا که من شوم از تو جهان


گرم‌دارانت ترا گوری کنند

طعمهٔ ماران و مورانت کنند


بینی از گند تو گیرد آن کسی

کو به پیش تو همی‌مردی بسی


پرتو روحست نطق و چشم و گوش

پرتو آتش بود در آب جوش


آنچنانک پرتو جان بر تنست

پرتو ابدال بر جان منست


جان جان چو واکشد پا را ز جان

جان چنان گردد که بی‌جان تن بدان


سر از آن رو می‌نهم من بر زمین

تا گواه من بود در روز دین


یوم دین که زلزلت زلزالها

این زمین باشد گواه حالها


گو تحدث جهرة اخبارها

در سخن آید زمین و خاره‌ها


فلسفی منکر شود در فکر و ظن

گو برو سر را بر آن دیوار زن


نطق آب و نطق خاک و نطق گل

هست محسوسِ حواسِ اهل دل


فلسفی کو منکر حنّانه است

از حواس اولیا بیگانه است


گوید او که پرتو سودای خلق

بس خیالات آورد در رای خلق


بلک عکس آن فساد و کفر او

این خیال منکری را زد برو


فلسفی مر دیو را منکر شود

در همان دم سخرهٔ دیوی بود


گر ندیدی دیو را خود را ببین

بی جنون نبود کبودی بر جبین


هر که را در دل شک و پیچانیَست

در جهان او فلسفی پنهانیست


می‌نماید اعتقاد و گاه گاه

آن رگ فلسف کند رویش سیاه


الحذر ای مؤمنان کان در شماست

در شما بس عالم بی‌منتهاست


جمله هفتاد و دو ملت در توست

وه که روزی آن بر آرد از تو دست


هر که او را برگ آن ایمان بود

همچو برگ از بیم این لرزان بود


بر بِلیس و دیو زان خندیده‌ای

که تو خود را نیک‌مردم دیده‌ای


چون کند جان بازگونه پوستین

چند وا ویلی بر آید ز اهل دین


بر دکان، هر زرنما خندان شدست

زانک سنگ امتحان پنهان شدست


پرده ای ستار از ما بر مگیر

باش اندر امتحان ما را مجیر


قلب پهلو می‌زند با زر به شب

انتظار روز می‌دارد ذهب


با زبان حال زر گوید که باش

ای مُزَوَّر تا بر آید روز فاش


صد هزاران سال ابلیس لعین

بود ز ابدال و امیر المؤمنین


پنجه زد با آدم از نازی که داشت

گشت رسوا همچو سرگین وقت چاشت


بخش ۱۵۱ - دعا کردن بلعم با عور کی موسی و قومش را از این شهر کی حصار داده‌اند بی مراد باز گردان و مستجاب شدن دعای او

بلعم باعور را خلق جهان

سغبه شد مانند عیسی زمان


سجدهٔ ناوردند کس را دون او

صحَّت رنجور بود افسون او


پنجه زد با موسی از کبر و کمال

آنچنان شد که شنیدستی تو حال


صد هزار ابلیس و بلعم در جهان

همچنین بودست پیدا و نهان


این دو را مشهور گردانید الٓه

تا که باشد این دو بر باقی گواه


این دو دزد آویخت از دار بلند

ورنه اندر قهر بس دزدان بُدند


این دو را پرچم به سوی شهر برد

کشتگان قهر را نتوان شمرد


نازنینی تو ولی در حد خویش

الله الله ، پا منه از حدّ بیش


گر زنی بر نازنین‌تر از خودت

در تگ هفتم زمین زیر آردت


قصهٔ عاد و ثمود از بهر چیست؟

تا بدانی کانبیا را نازکیست


این نشان خَسف و قَذف و صاعقه

شد بیان عزّ نفسِ ناطقه


جمله حیوان را پی انسان بکش

جمله انسان را بکش از بهر هُش


هش چه باشد، عقل کل هوشمند

هوش جزوی هش بود اما نژند


جمله حیوانات وحشی ز آدمی

باشد از حیوان انسی در کمی


خون آنها خلق را باشد سبیل

زانک وحشی‌اند از عقل جلیل


عزت وحشی بدین افتاد پست

که مر انسان را مخالف آمدست


پس چه عزت باشدت ای نادره

چون شدی تو حمر مستنفره


خر نشاید کشت از بهر صلاح

چون شود وحشی، شود خونش مباح


گرچه خر را دانش زاجر نبود

هیچ معذورش نمی‌دارد ودود


پس چو وحشی شد از آن دم آدمی

کی بود معذور ای یار سمی


لاجرم کفار را شد خون مباح

همچو وحشی پیش نشاب و رماح


جفت و فرزندانشان جمله سبیل

زانک بی‌عقلند و مردود و ذلیل


باز عقلی کو رمد از عقل عقل

کرد از عقلی به حیوانات نقل


بخش ۱۵۲ - اعتماد کردن هاروت و ماروت بر عصمت خویش و امیری اهل دنیا خواستن و در فتنه افتادن

همچو هاروت و چو ماروت شهیر

از بطَر خوردند زهرآلود تیر


اعتمادی بودشان بر قدس خویش

چیست بر شیر اعتماد گاومیش


گرچه او با شاخ صد چاره کند

شاخْ شاخش شیر نر پاره کند


گر شود پر شاخ همچون خارپشت

شیر خواهد گاو را ناچار کشت


گرچه صرصر بس درختان می‌کند

با گیاه تر وی احسان می‌کند


بر ضعیفی گیاه آن باد تند

رحم کرد ای دل تو از قوت ملند


تیشه را ز انبوهی شاخ درخت

کی هراس آید ببرد لخت لخت


لیک بر برگی نکوبد خویش را

جز که بر نیشی نکوبد نیش را


شعله را ز انبوهی هیزم چه غم

کی رمد قصاب از خیل غنم


پیش معنی چیست صورت بس زبون

چرخ را معنیش می‌دارد نگون


تو قیاس از چرخ دولابی بگیر

گردشش از کیست از عقل مشیر


گردش این قالب همچون سپر

هست از روح مستر ای پسر


گردش این باد از معنی اوست

همچو چرخی کان اسیر آب جوست


جر و مد و دخل و خرج این نفس

از کی باشد جز ز جان پر هوس


گاه جیمش می‌کند گه حا و دال

گاه صلحش می‌کند گاهی جدال


گه یمینش می‌برد گاهی یسار

که گلستانش کند گاهیش خار


همچنین این باد را یزدان ما

کرده بد بر عاد همچون اژدها


باز هم آن باد را بر مؤمنان

کرده بد صلح و مراعات و امان


گفت المعنی هوالله شیخ دین

بحر معنیهای رب العالمین


جمله اطباق زمین و آسمان

همچو خاشاکی در آن بحر روان


حمله‌ها و رقص خاشاک اندر آب

هم ز آب آمد به وقت اضطراب


چونک ساکن خواهدش کرد از مرا

سوی ساحل افکند خاشاک را


چون کشد از ساحلش در موج‌گاه

آن کند با او که آتش با گیاه


این حدیث آخر ندارد باز ران

جانب هاروت و ماروت ای جوان


بخش ۱۵۳ - باقی قصهٔ هاروت و ماروت و نکال و عقوبت ایشان هم در دنیا بچاه بابل

چون گناه و فسق خلقان جهان

می‌شدی بر هر دو روشن آن زمان


دست خاییدن گرفتندی ز خشم

لیک عیب خود ندیدندی به چشم


خویش در آیینه دید آن زشت مرد

رو بگردانید از آن و خشم کرد


خویش‌بین چون از کسی جرمی بدید

آتشی در وی ز دوزخ شد پدید


حمیت دین خواند او آن کبر را

ننگرد در خویش نفس گبر را


حمیت دین را نشانی دیگرست

که از آن آتش جهانی اخضرست


گفت حقشان گر شما روشن گرید

در سیه‌کاران مغفل منگرید


شکر گویید ای سپاه و چاکران

رسته‌اید از شهوت و از چاک‌ران


گر از آن معنی نهم من بر شما

مر شما را بیش نپذیرد سما


عصمتی که مر شما را در تنست

آن ز عکس عصمت و حفظ منست


آن ز من بینید نه از خود هین و هین

تا نچربد بر شما دیو لعین


آنچنان که کاتب وحی رسول

دید حکمت در خود و نور اصول


خویش را هم صوت مرغان خدا

می‌شمرد آن بد صفیری چون صدا


لحن مرغان را اگر واصف شوی

بر مراد مرغ کی واقف شوی


گر بیاموزی صفیر بلبلی

تو چه دانی کو چه دارد با گلی


ور بدانی باشد آن هم از گمان

چون ز لب‌جنبان گمانهای کران


بخش ۱۵۴ - به عیادت رفتن کر بر همسایهٔ رنجور خویش

آن کری را گفت افزون مایه‌ای

که ترا رنجور شد همسایه‌ای


گفت با خود کر که با گوش گِران

من چه دریابم ز گفت آن جوان


خاصه رنجور و ضعیف آواز شد

لیک باید رفت آنجا نیست بُد


چون ببینم کان لبش جُنبان شود

من قیاسی گیرم آن را از خِرد


چون بگویم، چونی ای مِحنت کشم؟

او بخواهد گفت نیکم یا خوشم


من بگویم شکر، چه خوردی ابا

او بگوید "شربتی" یا "ماش با"


من بگویم صَحّهِ‌نوشَتْ کیست آن

از طبیبان پیش تو؟ گوید فِلان


من بگویم بس مبارک‌پاست او

چونک او آمد شود کارت نِکو


پای او را آزمودستیم ما

هر کجا شد می‌شود حاجت روا


این جوابات قیاسی راست کرد

پیش آن رنجور شد آن نیک‌مرد


گفت چونی؟  گفت مُردم،  گفت شُکر

شد ازین رنجور پر آزار و نُکر


کین چه شُکر است، این عدوی ما بُدَست

کر قیاسی کرد و، آن کژ آمدست


بعد از آن گفتش چه خوردی؟ گفت زهر

گفت نوشت باد! افزون گشت قهر


بعد از آن گفت از طبیبان کیست او

کاو همی آید به چاره پیش تو؟


گفت عزرائیل می‌آید برو

گفت پایش بس مبارک، شاد شو


کر برون آمد بگفت او شادمان

شُکر کَش کردم مراعات این زمان


گفت رنجور این عَدوی جان ماست

ما ندانستیم کاو کان جفاست


خاطر رنجور جویان شد سَقط

تا که پیغامش کند از هر نَمَط


چون کسی که خورده باشد آش بَد

می‌بشوراند دلش تا قی کند


کظم غیظ اینست آن را قی مکن

تا بیابی در جزا شیرین سُخن


چون نبودش صبر، می‌پیچید او

کین سگ زن‌روسپیِ حیز کو


تا بریزم بر وی آنچه گفته بود

کان زمان شیر ضمیرم خفته بود


چون عیادت بهر دل‌آرامیست

این عیادت نیست، دشمن کامیست


تا ببیند دشمن خود را نزار

تا بگیرد خاطر زشتش قرار


بس کسان، کایشان ز طاعت که رهند

دل به رضوان و ثواب آن دهند


خود حقیقت، معصیت باشد خفی

بس کِدر، کان را تو پنداری صفی


همچو آن کر، کو همی پنداشتست

کو نکویی کرد و آن بر عکس جَست


او نشسته خوش که خدمت کرده‌ام

حق همسایه بجا آورده‌ام


بهر خود او آتشی افروخته‌ست

در دلِ رنجور و، خود را سوخته‌ست


فَاتَقوا النار الَتی اوقَدَتُم

اِنَکُم فی المَعصیه اِزدَدَتُم


گفت پیغامبر به یک صاحب‌ریا

صَلِ اِنَک لَم تَصَلَ یا فَتی


از برای چارهٔ این خوف‌ها

آمد اندر هر نمازی اِهدِنا


کین نمازم را میامیز ای خدا

با نماز ضالین و اهل ریا


از قیاسی که بکرد آن کر گزین

صحبت ده ساله باطل شد بدین


خاصه، ای خواجه قیاس حس دون

اندر آن وحیی که شد از حَد فزون


گوش حس تو، به حرف ار در خور است؟

دان، که گوش غیب‌گیر تو، کر است


بخش ۱۵۵ - اول کسی کی در مقابلهٔ نص قیاس آورد ابلیس بود

اول آن کس کین قیاسکها نمود

پیش انوار خدا ابلیس بود


گفت نار از خاک بی شک بهترست

من ز نار و او ز خاک اکدرست


پس قیاس فرع بر اصلش کنیم

او ز ظلمت ما ز نور روشنیم


گفت حق نه بلک لا انساب شد

زهد و تقوی فضل را محراب شد


این نه میراث جهان فانی است

که به انسابش بیابی جانی است


بلک این میراثهای انبیاست

وارث این جانهای اتقیاست


پور آن بوجهل شد مؤمن عیان

پور آن نوح نبی از گمرهان


زادهٔ خاکی منور شد چو ماه

زادهٔ آتش توی رو روسیاه


این قیاسات و تحری روز ابر

یا بشب مر قبله را کردست حبر


لیک با خورشید و کعبه پیش رو

این قیاس و این تحری را مجو


کعبه نادیده مکن رو زو متاب

از قیاس الله اعلم بالصواب


چون صفیری بشنوی از مرغ حق

ظاهرش را یاد گیری چون سبق


وانگهی از خود قیاساتی کنی

مر خیال محض را ذاتی کنی


اصطلاحاتیست مر ابدال را

که نباشد زان خبر اقوال را


منطق الطیری به صوت آموختی

صد قیاس و صد هوس افروختی


همچو آن رنجور دلها از تو خست

کر بپندار اصابت گشته مست


کاتب آن وحی زان آواز مرغ

برده ظنی کو بود همباز مرغ


مرغ پری زد مرورا کور کرد

نک فرو بردش به قعر مرگ و درد


هین به عکسی یا به ظنی هم شما

در میفتید از مقامات سما


گرچه هاروتید و ماروت و فزون

از همه بر بام نحن الصافون


بر بدیهای بدان رحمت کنید

بر منی و خویش‌بین لعنت کنید


هین مبادا غیرت آید از کمین

سرنگون افتید در قعر زمین


هر دو گفتند ای خدا فرمان تراست

بی امان تو امانی خود کجاست


این همی گفتند و دلشان می‌طپید

بد کجا آید ز ما نعم العبید


خار خار دو فرشته هم نهشت

تا که تخم خویش‌بینی را نکشت


پس همی گفتند کای ارکانیان

بی خبر از پاکی روحانیان


ما برین گردون تتقها می‌تنیم

بر زمین آییم و شادروان زنیم


عدل توزیم و عبادت آوریم

باز هر شب سوی گردون بر پریم


تا شویم اعجوبهٔ دور زمان

تا نهیم اندر زمین امن و امان


آن قیاس حال گردون بر زمین

راست ناید فرق دارد در کمین


بخش ۱۵۶ - در بیان آنک حال خود و مستی خود پنهان باید داشت از جاهلان

بشنو الفاظ حکیم پرده‌ای

سر همانجا نه که باده خورده‌ای


چونک از میخانه مستی ضال شد

تسخر و بازیچهٔ اطفال شد


می‌فتد او سو به سو بر هر رهی

در گل و می‌خنددش هر ابلهی


او چنین و کودکان اندر پیش

بی‌خبر از مستی و ذوق میش


خلق اطفالند جز مست خدا

نیست بالغ جز رهیده از هوا


گفت دنیا لعب و لهوست و شما

کودکیت و راست فرماید خدا


از لعب بیرون نرفتی کودکی

بی ذکات روح کی باشد ذکی


چون جماع طفل دان این شهوتی

که همی رانند اینجا ای فتی


آن جماع طفل چه بود بازیی

با جماع رستمی و غازیی


جنگ خلقان همچو جنگ کودکان

جمله بی‌معنی و بی‌مغز و مهان


جمله با شمشیر چوبین جنگشان

جمله در لا ینفعی آهنگشان


جمله شان گشته سواره بر نیی

کین براق ماست یا دلدل‌پیی


حاملند و خود ز جهل افراشته

راکب و محمول ره پنداشته


باش تا روزی که محمولان حق

اسپ‌تازان بگذرند از نُه طبق


تعرج الروح الیه و الملک

من عروج الروح یهتز الفلک


همچو طفلان جمله‌تان دامن‌سوار

گوشهٔ دامن گرفته اسپ‌وار


از حق ان الظن لا یغنی رسید

مرکب ظن بر فلکها کی دوید


اغلب الظنین فی ترجیح ذا

لا تماری الشمس فی توضیحها


آنگهی بینید مرکبهای خویش

مرکبی سازیده‌ایت از پای خویش


وهم و فکر و حس و ادراک شما

همچو نی دان مرکب کودک هلا


علمهای اهل دل حمالشان

علمهای اهل تن احمالشان


علم چون بر دل زند یاری شود

علم چون بر تن زند باری شود


گفت ایزد یحمل اسفاره

بار باشد علم کان نبود ز هو


علم کان نبود ز هو بی واسطه

آن نپاید همچو رنگ ماشطه


لیک چون این بار را نیکو کشی

بار بر گیرند و بخشندت خوشی


هین مکش بهر هوا آن بار علم

تا ببینی در درون انبار علم


تا که بر رهوار علم آیی سوار

بعد از آن افتد ترا از دوش بار


از هواها کی رهی بی جام هو

ای ز هو قانع شده با نام هو


از صفت وز نام چه زاید خیال

و آن خیالش هست دلال وصال


دیده‌ای دلال بی مدلول هیچ

تا نباشد جاده نبود غول هیچ


هیچ نامی بی حقیقت دیده‌ای

یا ز گاف و لامِ گُل، گُل چیده‌ای


اسم خواندی رو مسمی را بجو

مه به بالا دان نه اندر آب جو


گر ز نام و حرف خواهی بگذری

پاک کن خود را ز خود هین یکسری


همچو آهن ز آهنی بی رنگ شو

در ریاضت آینهٔ بی زنگ شو


خویش را صافی کن از اوصاف خود

تا ببینی ذات پاک صاف خود


بینی اندر دل علوم انبیا

بی کتاب و بی معید و اوستا


گفت پیغمبر که هست از امتم

کو بود هم گوهر و هم همتم


مر مرا زان نور بیند جانشان

که من ایشان را همی‌بینم بدان


بی صحیحین و احادیث و روات

بلک اندر مشرب آب حیات


سر امسینا لکردیا بدان

راز اصبحنا عرابیا بخوان


ور مثالی خواهی از علم نهان

قصه‌گو از رومیان و چینیان


بخش ۱۵۷ - قصهٔ مری کردن رومیان و چینیان در علم نقاشی و صورت‌گری

چینیان گفتند ما نقاش‌تر

رومیان گفتند ما را کر و فر


گفت سلطان امتحان خواهم درین

کز شماها کیست در دعوی گزین


اهل چین و روم چون حاضر شدند

رومیان در علم واقف‌تر بدند


چینیان گفتند یک خانه به ما

خاص بسپارید و یک آن شما


بود دو خانه مقابل در بدر

زان یکی چینی ستد رومی دگر


چینیان صد رنگ از شه خواستند

پس خزینه باز کرد آن ارجمند


هر صباحی از خزینه رنگها

چینیان را راتبه بود از عطا


رومیان گفتند نه نقش و نه رنگ

در خور آید کار را جز دفع زنگ


در فرو بستند و صیقل می‌زدند

همچو گردون ساده و صافی شدند


از دو صد رنگی به بی‌رنگی رهیست

رنگ چون ابرست و بی‌رنگی مهیست


هرچه اندر ابر ضو بینی و تاب

آن ز اختر دان و ماه و آفتاب


چینیان چون از عمل فارغ شدند

از پی شادی دهلها می‌زدند


شه در آمد دید آنجا نقشها

می‌ربود آن عقل را و فهم را


بعد از آن آمد به سوی رومیان

پرده را بالا کشیدند از میان


عکس آن تصویر و آن کردارها

زد برین صافی شده دیوارها


هر چه آنجا دید اینجا به نمود

دیده را از دیده‌خانه می‌ربود


رومیان آن صوفیانند ای پدر

بی ز تکرار و کتاب و بی هنر


لیک صیقل کرده‌اند آن سینه‌ها

پاک از آز و حرص و بخل و کینه‌ها


آن صفای آینه وصف دلست

صورت بی منتها را قابلست


صورت بی‌صورت بی حد غیب

ز آینهٔ دل تافت بر موسی ز جیب


گرچه آن صورت نگنجد در فلک

نه بعرش و فرش و دریا و سمک


زانک محدودست و معدودست آن

آینهٔ دل را نباشد حد بدان


عقل اینجا ساکت آمد یا مضل

زانک دل یا اوست یا خود اوست دل


عکس هر نقشی نتابد تا ابد

جز ز دل هم با عدد هم بی عدد


تا ابد هر نقش نو کاید برو

می‌نماید بی حجابی اندرو


اهل صیقل رسته‌اند از بوی و رنگ

هر دمی بینند خوبی بی درنگ


نقش و قشر علم را بگذاشتند

رایت عین الیقین افراشتند


رفت فکر و روشنایی یافتند

نحر و بحر آشنایی یافتند


مرگ کین جمله ازو در وحشتند

می‌کنند این قوم بر وی ریش‌خند


کس نیابد بر دل ایشان ظفر

بر صدف آید ضرر نه بر گهر


گرچه نحو و فقه را بگذاشتند

لیک محو فقر را بر داشتند


تا نقوش هشت جنت تافتست

لوح دلشان را پذیرا یافتست


برترند از عرش و کرسی و خلا

ساکنان مقعد صدق خدا


بخش ۱۵۸ - پرسیدن پیغمبر صلی الله علیه و سلم مر زید  را که امروز چونی و چون برخاستی و جواب  گفتن او که اصبحت ممنا یا رسول الله

گفت پیغامبر صباحی زید را

کیف اصبحت ای رفیق با صفا


گفت عبدا مؤمنا باز اوش گفت

کو نشان از باغ ایمان گر شکفت


گفت تشنه بوده‌ام من روزها

شب نخفتستم ز عشق و سوزها


تا ز روز و شب گذر کردم چنان

که ز اسپر بگذرد نوک سنان


که از آن سو جملهٔ ملت یکیست

صد هزاران سال و یک ساعت یکیست


هست ازل را و ابد را اتحاد

عقل را ره نیست آن سو ز افتقاد


گفت ازین ره کو ره‌آوردی بیار

در خور فهم و عقول این دیار


گفت خلقان چون ببینند آسمان

من ببینم عرش را با عرشیان


هشت جنت هفت دوزخ پیش من

هست پیدا همچو بت پیش شمن


یک به یک وا می‌شناسم خلق را

همچو گندم من ز جو در آسیا


که بهشتی کیست و بیگانه کیست

پیش من پیدا چو مار و ماهیست


این زمان پیدا شده بر این گروه

یوم تبیض و تسودالوجوه


پیش ازین هرچند جان پر عیب بود

در رحم بود و ز خلقان غیب بود


الشقی من شقی فی بطن الام

من سمات الجسم یعرف حالهم


تن چو مادر طفل جان را حامله

مرگ درد زادنست و زلزله


جمله جانهای گذشته منتظر

تا چگونه زاید آن جان بطر


زنگیان گویند خود از ماست او

رومیان گویند بس زیباست او


چون بزاید در جهان جان و جود

پس نماند اختلاف بیض و سود


گر بود زنگی برندش زنگیان

روم را رومی برد هم از میان


تا نزاد او مشکلات عالمست

آنک نازاده شناسد او کمست


او مگر ینظر بنور الله بود

کاندرون پوست او را ره بود


اصل آب نطفه اسپیدست و خوش

لیک عکس جان رومی و حبش


می‌دهد رنگ احسن التقویم را

تا به اسفل می‌برد این نیم را


این سخن پایان ندارد باز ران

تا نمانیم از قطار کاروان


یوم تبیض و تسود وجوه

ترک و هندو شهره گردد زان گروه


در رحم پیدا نباشد هند و ترک

چونک زاید بیندش زار و سترگ


جمله را چون روز رستاخیز من

فاش می‌بینم عیان از مرد و زن


هین بگویم یا فرو بندم نفس

لب گزیدش مصطفی یعنی که بس


یا رسول الله بگویم سر حشر

در جهان پیدا کنم امروز نشر


هل مرا تا پرده‌ها را بر درم

تا چو خورشیدی بتابد گوهرم


تا کسوف آید ز من خورشید را

تا نمایم نخل را و بید را


وا نمایم راز رستاخیز را

نقد را و نقد قلب‌آمیز را


دستها ببریده اصحاب شمال

وا نمایم رنگ کفر و رنگ آل


وا گشایم هفت سوراخ نفاق

در ضیای ماه بی خسف و محاق


وا نمایم من پلاس اشقیا

بشنوانم طبل و کوس انبیا


دوزخ و جنات و برزخ در میان

پیش چشم کافران آرم عیان


وا نمایم حوض کوثر را به جوش

کاب بر روشان زند بانگش به گوش


وان کسان که تشنه بر گردش دوان

گشته‌اند این دم نمایم من عیان


می‌بساید دوششان بر دوش من

نعره‌هاشان می‌رسد در گوش من


اهل جنت پیش چشمم ز اختیار

در کشیده یک‌دگر را در کنار


دست همدیگر زیارت می‌کنند

از لبان هم بوسه غارت می‌کنند


کر شد این گوشم ز بانگ آه آه

از خسان و نعرهٔ واحسرتاه


این اشارتهاست گویم از نغول

لیک می‌ترسم ز آزار رسول


همچنین می‌گفت سرمست و خراب

داد پیغامبر گریبانش بتاب


گفت هین در کش که اسبت گرم شد

عکس حق لا یستحی زد شرم شد


آینهٔ تو جست بیرون از غلاف

آینه و میزان کجا گوید خلاف


آینه و میزان کجا بندد نفس

بهر آزار و حیاء هیچ‌کس


آینه و میزان محکهای سنی

گر دو صد سالش تو خدمتها کنی


کز برای من بپوشان راستی

بر فزون بنما و منما کاستی


اوت گوید ریش و سبلت بر مخند

آینه و میزان و آنگه ریو و پند


چون خدا ما را برای آن فراخت

که بما بتوان حقیقت را شناخت


این نباشد، ما چه اَرزیم ای جوان؟

کی شویم آیین روی نیکوان


لیک در کش در نمد آیینه را

کز تجلی کرد سینا سینه را


گفت آخر هیچ گنجد در بغل

آفتاب حق و خورشید ازل


هم دغل را هم بغل را بر درد

نه جنون ماند به پیشش نه خرد


گفت یک اصبع چو بر چشمی نهی

بیند از خورشید عالم را تهی


یک سر انگشت پردهٔ ماه شد

وین نشان ساتری شاه شد


تا بپوشاند جهان را نقطه‌ای

مهر گردد منکسف از سقطه‌ای


لب ببند و غور دریایی نگر

بحر را حق کرد محکوم بشر


همچو چشمهٔ سلسبیل و زنجبیل

هست در حکم بهشتی جلیل


چار جوی جنت اندر حکم ماست

این نه زور ما ز فرمان خداست


هر کجا خواهیم داریمش روان

همچو سحر اندر مراد ساحران


همچو این دو چشمهٔ چشم روان

هست در حکم دل و فرمان جان


گر بخواهد رفت سوی زهر و مار

ور بخواهد رفت سوی اعتبار


گر بخواهد سوی محسوسات رفت

ور بخواهد سوی ملبوسات رفت


گر بخواهد سوی کلیات راند

ور بخواهد حبس جزویات ماند


همچنین هر پنج حس چون نایزه

بر مراد و امر دل شد جایزه


هر طرف که دل اشارت کردشان

می‌رود هر پنج حس دامن‌کشان


دست و پا در امر دل اندر ملا

همچو اندر دست موسی آن عصا


دل بخواهد پا در آید زو به رقص

یا گریزد سوی افزونی ز نقص


دل بخواهد دست آید در حساب

با اصابع تا نویسد او کتاب


دست در دست نهانی مانده است

او درون تن را برون بنشانده است


گر بخواهد بر عدو ماری شود

ور بخواهد بر ولی یاری شود


ور بخواهد کفچه‌ای در خوردنی

ور بخواهد همچو گرز ده‌منی


دل چه می‌گوید بدیشان ای عجب

طرفه وصلت طرفه پنهانی سبب


دل مگر مهر سلیمان یافتست

که مهار پنج حس بر تافتست


پنج حسی از برون میسور او

پنج حسی از درون مامور او


ده حس است و هفت اندام و دگر

آنچ اندر گفت ناید می‌شمر


چون سلیمانی دلا در مهتری

بر پری و دیو زن انگشتری


گر درین ملکت بری باشی ز ریو

خاتم از دست تو نستاند سه دیو


بعد از آن عالم بگیرد اسم تو

دو جهان محکوم تو چون جسم تو


ور ز دستت دیو خاتم را ببرد

پادشاهی فوت شد بختت بمرد


بعد از آن یا حسرتا شد یا عباد

بر شما محتوم تا یوم التناد


مکر خود را گر تو انکار آوری

از ترازو و آینه کی جان بری


بخش ۱۵۹ - متهم کردن غلامان و خواجه‌تاشان مر لقمان را کی آن میوه‌های ترونده را که می‌آوردیم او خورده است

بود لقمان پیش خواجهٔ خویشتن

در میان بندگانش خوارتن


می‌فرستاد او غلامان را به باغ

تا که میوه آیدش بهر فراغ


بود لقمان در غلامان چون طفیل

پر معانی تیره‌صورت همچو لیل


آن غلامان میوه‌های جمع را

خوش بخوردند از نهیب طمع را


خواجه را گفتند لقمان خورد آن

خواجه بر لقمان ترش گشت و گران


چون تفحص کرد لقمان از سبب

در عتاب خواجه‌اش بگشاد لب


گفت لقمان سیدا پیش خدا

بندهٔ خاین نباشد مرتضی


امتحان کن جمله‌مان را ای کریم

سیرمان در ده تو از آب حمیم


بعد از آن ما را به صحرایی کلان

تو سواره ما پیاده می‌دوان


آنگهان بنگر تو بدکردار را

صنعهای کاشف الاسرار را


گشت ساقی خواجه از آب حمیم

مر غلامان را و خوردند آن ز بیم


بعد از آن می‌راندشان در دشتها

می‌دویدند آن نفر تحت و علا


قی در افتادند ایشان از عنا

آب می‌آورد زیشان میوه‌ها


چون که لقمان را در آمد قی ز ناف

می بر آمد از درونش آب صاف


حکمت لقمان چو داند این نمود

پس چه باشد حکمت رب الوجود


یوم تبلی والسرائر کلها

بان منکم کامن لا یشتهی


چون سقوا ماء حمیما قطعت

جملة الاستار مما افضعت


نار زان آمد عذاب کافران

که حجر را نار باشد امتحان


آن دل چون سنگ را ما چند چند

نرم گفتیم و نمی‌پذرفت پند


ریش بد را داروی بد یافت رگ

مر سر خر را سر دندان سگ


الخبیثات الخبیثین حکمتست

زشت را هم زشت جفت و بابتست


پس تو هر جفتی که می‌خواهی برو

محو و هم‌شکل و صفات او بشو


نور خواهی مستعد نور شو

دور خواهی خویش بین و دور شو


ور رهی خواهی ازین سجن خرب

سر مکش از دوست و اسجد واقترب


بخش ۱۶۰ - بقیهٔ قصه زید در جواب رسول صلی الله علیه و سلم

این سخن پایان ندارد خیز زید

بر براق ناطقه بربند قید


ناطقه چون فاضح آمد عیب را

می‌دراند پرده‌های غیب را


غیب مطلوب حق آمد چند گاه

این دهل‌زن را بران، بربند راه


تگ مران درکش عنان مستور به

هر کس از پندار خود مسرور به


حق همی‌خواهد که نومیدان او

زین عبادت هم نگردانند رو


هم باومیدی مشرف می‌شوند

چند روزی در رکابش می‌دوند


خواهد آن رحمت بتابد بر همه

بر بد و نیک از عموم مرحمه


حق همی‌خواهد که هر میر و اسیر

با رجا و خوف باشند و حذیر


این رجا و خوف در پرده بود

تا پس این پرده پرورده شود


چون دریدی پرده کو خوف و رجا

غیب را شد کر و فری بر ملا


بر لب جو برد ظنّی یک فتی

که سلیمانست ماهی‌گیر ما


گر ویست این از چه فردست و خفیست

ورنه سیمای سلیمانیش چیست


اندرین اندیشه می‌بود او دودل

تا سلیمان گشت شاه و مستقل


دیو رفت از ملک و تخت او گریخت

تیغ بختش خون آن شیطان بریخت


کرد در انگشتِ خود انگشتری

جمع آمد لشکر دیو و پری


آمدند از بهر نظاره رجال

در میانشان آنک بُد صاحب‌خیال


چون در انگشتش بدید انگشتری

رفت اندیشه و گمانش یکسری


وهم آنگاهست کان پوشیده است

این تحرّی از پی نادیده است


شد خیال غایب اندر سینه زفت

چونک حاضر شد خیال او برفت


گر سمای نور بی باریده نیست

هم زمین تار بی بالیده نیست


یؤمنون بالغیب می‌باید مرا

زان ببستم روزن فانی سرا


چون شکافم آسمان را در ظهور

چون بگویم هل تری فیها فطور


تا درین ظلمت تحرّی گسترند

هر کسی رو جانبی می‌آورند


مدتی معکوس باشد کارها

شحنه را دزد آورد بر دارها


تا که بس سلطان و عالی‌همّتی

بندهٔ بندهٔ خود آید مدتی


بندگی در غیب آید خوب و گش

حفظ غیب آید در استعباد خوش


کو که مدح شاه گوید پیش او

تا که در غیبت بود او شرم‌رو


قلعه‌داری کز کنار مملکت

دور از سلطان و سایهٔ سلطنت


پاس دارد قلعه را از دشمنان

قلعه نفروشد به مالی بی‌کران


غایب از شه در کنار ثغرها

همچو حاضر او نگه دارد وفا


پیش شه او به بود از دیگران

که به خدمت حاضرند و جان‌فشان


پس به غیبت نیم ذره حفظ کار

به که اندر حاضری زان صد هزار


طاعت و ایمان کنون محمود شد

بعد مرگ اندر عیان مردود شد


چونک غیب و غایب و روپوش به

پس لبان بر بند و لب خاموش به


ای برادر دست وادار از سخن

خود خدا پیدا کند علم لدن


بس بود خورشید را رویش گواه

ای شیء اعظم الشاهد اله


نه بگویم چون قرین شد در بیان

هم خدا و هم مَلَک هم عالمان


یشهد الله و المَلَک و اهل العلوم

اِنَّهُ لا رَبَّ الّا مَن یَدوم


چون گواهی داد حق، کی بُد مَلَک؟

تا شود اندر گواهی مشترک


زانک شعشاع و حضور آفتاب

بر نتابد چشم و دلهای خراب


چون خفاشی کو تفِ خورشید را

بر نتابد بسکلد اومید را


پس ملایک را چو ما هم یار دان

جلوه‌گر خورشید را بر آسمان


کین ضیا ما ز آفتابی یافتیم

چون خلیفه بر ضعیفان تافتیم


چون مه نو یا سه روزه یا که بدر

هر ملک دارد کمال و نور و قدر


ز اجنحهٔ نور ثلاث او رباع

بر مراتب هر ملک را آن شعاع


همچو پرهای عقول انسیان

که بسی فرقستشان اندر میان


پس قرین هر بشر در نیک و بد

آن ملک باشد که مانندش بود


چشم اعمش چونک خور را بر نتافت

اختر او را شمع شد تا ره بیافت


بخش ۱۶۱ - گفتن پیغامبر صلی الله علیه و سلم مر زید را کی این سر را فاش‌تر ازین مگو و متابعت نگهدار

گفت پیغامبر که اصحابی نجوم

ره‌روان را شمع و شیطان را رجوم


هر کسی را گر بدی آن چشم و زور

کو گرفتی ز آفتابِ چرخْ نور


کی ستاره حاجتستی ای ذلیل

که بدی بر نور خورشید او دلیل


ماه می‌گوید به خاک و ابر و فی

من بشر بودم ولی یوحی الی


چون شما تاریک بودم در نهاد

وحی خورشیدم چنین نوری بداد


ظلمتی دارم به نسبت با شموس

نور دارم بهر ظلمات نفوس


زان ضعیفم تا تو تابی آوری

که نه مرد آفتاب انوری


همچو شهد و سرکه در هم بافتم

تا سوی رنج جگر ره یافتم


چون ز علت وا رهیدی ای رهین

سرکه را بگذار و می‌خور انگبین


تخت دل معمور شد پاک از هوا

بین که الرحمن علی العرش استوی


حکم بر دل بعد ازین بی واسطه

حق کند چون یافت دل این رابطه


این سخن پایان ندارد زید کو

تا دهم پندش که رسوایی مجو


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

زید را اکنون نیابی کو گریخت

جست از صفّ نعال و نعل ریخت


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

تو که باشی زید هم خود را نیافت

همچو اختر که برو خورشید تافت


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

نه ازو نقشی بیابی نه نشان

نه کهی یابی به راه کهکشان


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

شد حواس و نطقِ باپایان ما

محو نور دانش سلطان ما


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

حسها و عقلهاشان در درون

موج در موج لدینا محضرون


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

چون بیاید صبح وقت بار شد

انجم پنهان شده بر کار شد


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

بیهشان را وادهد حق هوشها

حلقه حلقه، حلقه‌ها در گوشها


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

پای‌کوبان دست‌افشان در ثنا

ناز نازان ربَّنا اَحیَیتَنا


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

آن جُلود و آن عِظامِ ریخته

فارسان گشته غبار انگیخته


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

حمله آرند از عدم سوی وجود

در قیامت هم شکور و هم کنود


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

سر چه می‌پیچی کنی نادیده‌ای

در عدم ز اول نه سر پیچیده‌ای


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

در عدم افشرده بودی پای خویش

که مرا کی برکند از جای خویش


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

می‌نبینی صُنع ربّانیت را

که کشید او موی پیشانیت را


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

تا کشیدت اندرین انواع حال

که نبودت در گمان و در خیال


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

آن عدم او را هماره بنده است

کار کن دیوا سلیمان زنده است


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

دیو می‌سازد جفان کالجواب

زهره نه تا دفع گوید یا جواب


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

خویش را بین چون همی‌لرزی ز بیم

مر عدم را نیز لرزان دان مقیم


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

ور تو دست اندر مناصب می‌زنی

هم ز ترس است آن که جانی می‌کنی


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

هرچه جز عشق خدای احسنست

گر شکرخواریست آن جان کندنست


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

چیست جان کندن سوی مرگ آمدن

دست در آب حیاتی نازدن


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

خلق را دو دیده در خاک و ممات

صد گمان دارند در آب حیات


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

جهد کن تا صد گمان گردد نود

شب برو ور تو بخسپی شب رود


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

در شب تاریک جوی آن روز را

پیش کن آن عقل ظلمت‌سوز را


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

در شب بدرنگ بس نیکی بود

آب حیوان جفت تاریکی بود


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

سر ز خفتن کی توان برداشتن

با چنین صد تخم غفلت کاشتن


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

خوابْ‌مرده لقمه مرده یار شد

خواجه خفت و دزد شب بر کار شد


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

تو نمی‌دانی که خصمانت کیند

ناریان خصمِ وجود خاکیند


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

نار خصم آب و فرزندان اوست

همچنانک آب خصم جان اوست


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

آب آتش را کشد زیرا که او

خصم فرزندان آبست و عدو


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

بعد از آن این نار نار شهوتست

کاندرو اصل گناه و زلتست


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

نار بیرونی به آبی بفسرد

نار شهوت تا به دوزخ می‌برد


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

نار شهوت می‌نیارامد به آب

زانک دارد طبع دوزخ در عذاب


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

نار شهوت را چه چاره نور دین

نورکم اطفاء نار الکافرین


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

چه کشد این نار را نور خدا

نور ابراهیم را ساز اوستا


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

تا ز نار نفس چون نمرود تو

وا رهد این جسم همچون عود تو


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

شهوت ناری به راندن کم نشد

او بماندن کم شود بی هیچ بد


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

تا که هیزم می‌نهی بر آتشی

کی بمیرد آتش از هیزم‌کِشی


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

چونک هیزم باز گیری نار مرد

زانک تقوی آب سوی نار برد


بخش ۱۶۲ - رجوع به حکایت زید

کی سیه گردد ز آتش روی خوب

کو نهد گلگونه از تقوی القلوب


بخش ۱۶۳ - آتش افتادن در شهر به ایام عمر رضی الله عنه

آتشی افتاد در عهد عمر

همچو چوب خشک می‌خورد او حجر


در فتاد اندر بنا و خانه‌ها

تا زد اندر پر مرغ و لانه‌ها


نیم شهر از شعله‌ها آتش گرفت

آب می‌ترسید از آن و می‌شکفت


مشکهای آب و سرکه می‌زدند

بر سر آتش کسان هوشمند


آتش از استیزه افزون می‌شدی

می‌رسید او را مدد از بی حدی


خلق آمد جانب عمر شتاب

کآتش ما می‌نمیرد هیچ از آب


گفت آن آتش ز آیات خداست

شعله‌ای از آتش بخل شماست


آب و سرکه چیست نان قسمت کنید

بخل بگذارید اگر آل منید


خلق گفتندش که در بگشوده‌ایم

ما سخی و اهل فتوت بوده‌ایم


گفت نان در رسم و عادت داده‌اید

دست از بهر خدا نگشاده‌اید


بهر فخر و بهر بوش و بهر ناز

نه از برای ترس و تقوی و نیاز


مال تخمست و به هر شوره منه

تیغ را در دست هر ره‌زن مده


اهل دین را باز دان از اهل کین

همنشین حق بجو با او نشین


هر کسی بر قوم خود ایثار کرد

کاغَه پندارد که او خود کار کرد


بخش ۱۶۴ - خدو انداختن خصم در روی امیر المؤمنین علی کرم الله وجهه و انداختن امیرالمؤمنین علی شمشیر از دست

از علی آموز اخلاص عمل

شیر حق را دان مُطهَّر از دغل


در غَزا بر پهلوانی دست یافت

زود شمشیری بر آورد و شتافت


او خَدو انداخت در روی علی

افتخار هر نبیّ و هر ولی


آن خدو زد بر رخی که روی ماه

سجده آرد پیش او در سجده‌گاه


در زمان انداخت شمشیرْ آن علی

کرد او اندر غزااَش کاهلی


گشت حیران آن مبارز، زین عمل

وز نمودن عفو و رحمتْ بی‌محل


گفت بر من تیغِ تیز افراشتی

از چه افکندی مرا بگذاشتی؟


آن چه دیدی بهتر از پیکار من؟

تا شدی تو سست در اشکار من


آن چه دیدی که چنین خشمت نشست

تا چنان برقی نمود و باز جست


آن چه دیدی که مرا زان عکس دید

در دل و جان شعله‌ای آمد پدید


آن چه دیدی برتر از کون و مکان

که بِهْ از جان بود و بخشیدیم جان


در شجاعت شیر رَبّانیستی

در مُروَّت خود که داند کیستی؟


در مُرُوَّت، اَبْر موسیّی به تیه

کآمد از وی خوان و نانِ بی‌شبیه


ابرها گندم دهد کان را بجهد

پخته و شیرین کند مردم چو شهد


ابر موسی پَرّ رحمت برگشاد

پخته و شیرین بی زحمت بداد


از برای پخته‌خواران کرم

رحمتش افراخت در عالم علم


تا چهل سال آن وظیفه و آن عطا

کم نشد یک روز زان اهل رجا


تا هم ایشان از خسیسی خاستند

گندنا و ترّه و خس خواستند


امت احمد که هستید از کرام

تا قیامت هست باقی آن طعام


چون اَبِیتُ عند ربّی فاش شد

یطعم و یسقی کنایت ز آش شد


هیچ بی‌تأویل این را درپذیر

تا درآید در گلو چون شهد و شیر


زانک تأویلست وا داد عطا

چونک بیند آن حقیقت را خطا


آن خطا دیدن ز ضعف عقل اوست

عقلِ کُل مغزست و عقل جزو پوست


خویش را تأویل کن نه اخبار را

مغز را بد گوی نه گلزار را


ای علی که جمله عقل و دیده‌ای

شمّه‌ای واگو از آنچ دیده‌ای


تیغ حلمت جان ما را چاک کرد

آب علمت خاک ما را پاک کرد


بازگو دانم که این اسرار هوست

زانک بی شمشیر کشتن کار اوست


صانع بی آلت و بی جارحه

واهب این هدیه‌های رابحه


صد هزاران می چشاند هوش را

که خبر نبود دو چشم و گوش را


باز گو ای بازِ عرش خوش‌شکار

تا چه دیدی این زمان از کردگار


چشم تو ادراک غیب آموخته

چشمهای حاضران بردوخته


آن یکی ماهی همی‌بیند عیان

وان یکی تاریک می‌بیند جهان


وان یکی سه ماه می‌بیند بهم

این سه کس بنشسته یک موضع نعم


چشم هر سه باز و گوش هر سه تیز

در تو آویزان و از من در گریز


سحر عین است این عجب لطف خفیست

بر تو نقش گرگ و بر من یوسفیست


عالم ار هجده هزارست و فزون

هر نظر را نیست این هجده زبون


راز بگشا ای علی مرتضی

ای پس سؤ القضا حسن القضا


یا تو واگو آنچ عقلت یافتست

یا بگویم آنچ برمن تافتست


از تو بر من تافت چون داری نهان

می‌فشانی نور چون مه بی زبان


لیک اگر در گفت آید قرص ماه

شب روان را زودتر آرد به راه


از غلط ایمن شوند و از ذهول

بانگ مه غالب شود بر بانگ غول


ماه بی گفتن چو باشد رهنما

چون بگوید شد ضیا اندر ضیا


چون تو بابی آن مدینهٔ علم را

چون شعاعی آفتاب حلم را


باز باش ای باب بر جویای باب

تا رسد از تو قشور اندر لباب


باز باش ای باب رحمت تا ابد

بارگاه ما له کفوا احد


هر هوا و ذره‌ای خود منظریست

نا گشاده کی گود کانجا دریست


تا بنگشاید دری را دیدبان

در درون هرگز نجنبد این گمان


چون گشاده شد دری حیران شود

مرغ اومید و طمع پران شود


غافلی ناگه به ویران گنج یافت

سوی هر ویران از آن پس می‌شتافت


تا ز درویشی نیابی تو گهر

کی گهر جویی ز درویشی دگر


سالها گر ظن دَوَد با پای خویش

نگذرد ز اشکاف بینیهای خویش


تا ببینی نایدت از غیب بو

غیر بینی هیچ می‌بینی بگو


بخش ۱۶۵ - سؤال کردن آن کافر از علی کرم الله وجهه کی بر چون منی مظفر شدی شمشیر از دست چون انداختی

پس بگفت آن نو مسلمان ولی

از سر مستی و لذت با علی


که بفرما یا امیر المؤمنین

تا بجنبد جان بتن در چون جنین


هفت اختر هر جنین را مدتی

می‌کنند ای جان به نوبت خدمتی


چونک وقت آید که جان گیرد جنین

آفتابش آن زمان گردد معین


این جنین در جنبش آید ز آفتاب

کآفتابش جان همی‌بخشد شتاب


از دگر انجم به جز نقشی نیافت

این جنین تا آفتابش بر نتافت


از کدامین ره تعلق یافت او

در رحم با آفتاب خوب‌رو


از ره پنهان که دور از حس ماست

آفتاب چرخ را بس راههاست


آن رهی که زر بیابد قوت ازو

و آن رهی که سنگ شد یاقوت ازو


آن رهی که سرخ سازد لعل را

وان رهی که برق بخشد نعل را


آن رهی که پخته سازد میوه را

و آن رهی که دل دهد کالیوه را


بازگو ای باز پر افروخته

با شه و با ساعدش آموخته


باز گو ای باز عنقاگیر شاه

ای سپاه‌اشکن بخود نه با سپاه


امت وحدی یکی و صد هزار

بازگو ای بنده بازت را شکار


در محل قهر این رحمت ز چیست

اژدها را دست دادن راه کیست


بخش ۱۶۶ - جواب گفتن امیر المؤمنین کی سبب افکندن شمشیر از دست چه بوده است  در آن حالت

گفت من تیغ از پی حق می‌زنم

بندهٔ حقم نه مامور تنم


شیر حقم نیستم شیر هوا

فعل من بر دین من باشد گوا


ما رمیت اذ رمیتم در حراب

من چو تیغم وان زننده آفتاب


رخت خود را من ز ره بر داشتم

غیر حق را من عدم انگاشتم


سایه‌ای‌ام کدخداام آفتاب

حاجبم من نیستم او را حجاب


من چو تیغم پر گهرهای وصال

زنده گردانم نه کشته در قتال


خون نپوشد گوهر تیغ مرا

باد از جا کی برد میغ مرا


که نیم کوهم ز حلم و صبر و داد

کوه را کی در رباید تند باد


آنک از بادی رود از جا خسیست

زانک باد ناموافق خود بسیست


باد خشم و باد شهوت باد آز

برد او را که نبود اهل نماز


کوهم و هستی من بنیاد اوست

ور شوم چون کاه بادم یاد اوست


جز به باد او نجنبد میل من

نیست جز عشق احد سرخیل من


خشم بر شاهان شه و ما را غلام

خشم را هم بسته‌ام زیر لگام


تیغ حلمم گردن خشمم زدست

خشم حق بر من چو رحمت آمدست


غرق نورم گرچه سقفم شد خراب

روضه گشتم گرچه هستم بوتراب


چون در آمد علتی اندر غزا

تیغ را دیدم نهان کردن سزا


تا احب لله آید نام من

تا که ابغض لله آید کام من


تا که اعطا لله آید جود من

تا که امسک لله آید بود من


بخل من لله عطا لله و بس

جمله لله‌ام نیم من آن کس


وانچ لله می‌کنم تقلید نیست

نیست تخییل و گمان جز دید نیست


ز اجتهاد و از تحری رسته‌ام

آستین بر دامن حق بسته‌ام


گر همی‌پرم همی‌بینم مطار

ور همی‌گردم همی‌بینم مدار


ور کشم باری بدانم تا کجا

ماهم و خورشید پیشم پیشوا


بیش ازین با خلق گفتن روی نیست

بحر را گنجایی اندر جوی نیست


پست می‌گویم به اندازهٔ عقول

عیب نبود این بود کار رسول


از غرض حرم گواهی حر شنو

که گواهی بندگان نه ارزد دو جو


در شریعت مر گواهی بنده را

نیست قدری وقت دعوی و قضا


گر هزاران بنده باشندت گواه

بر نسنجد شرع ایشان را به کاه


بندهٔ شهوت بتر نزدیک حق

از غلام و بندگان مسترق


کین بیک لفظی شود از خواجه حر

وان زید شیرین میرد سخت مر


بندهٔ شهوت ندارد خود خلاص

جز به فضل ایزد و انعام خاص


در چهی افتاد کان را غور نیست

وان گناه اوست جبر و جور نیست


در چهی انداخت او خود را که من

درخور قعرش نمی‌یابم رسن


بس کنم گر این سخن افزون شود

خود جگر چه بود که خارا خون شود


این جگرها خون نشد نه از سختی است

غفلت و مشغولی و بدبختی است


خون شود روزی که خونش سود نیست

خون شو آن وقتی که خون مردود نیست


چون گواهی بندگان مقبول نیست

عدل او باشد که بندهٔ غول نیست


گشت ارسلناک شاهد در نذر

زانک بود از کون او حر بن حر


چونک حرم خشم کی بندد مرا

نیست اینجا جز صفات حق در آ


اندر آ کآزاد کردت فضل حق

زانک رحمت داشت بر خشمش سبق


اندر آ اکنون که رستی از خطر

سنگ بودی کیمیا کردت گهر


رسته‌ای از کفر و خارستان او

چون گلی بشکف به سروستان هو


تو منی و من توم ای محتشم

تو علی بودی علی را چون کشم


معصیت کردی به از هر طاعتی

آسمان پیموده‌ای در ساعتی


بس خجسته معصیت کان کرد مرد

نه ز خاری بر دمد اوراق ورد


نه گناه عمر و قصد رسول

می‌کشیدش تا بدرگاه قبول


نه بسحر ساحران فرعونشان

می‌کشید و گشت دولت عونشان


گر نبودی سحرشان و آن جحود

کی کشیدیشان به فرعون عنود


کی بدیدندی عصا و معجزات

معصیت طاعت شد ای قوم عصات


ناامیدی را خدا گردن زدست

چون گنه مانند طاعت آمدست


چون مبدل می‌کند او سیئات

طاعتی‌اش می‌کند رغم وشات


زین شود مرجوم شیطان رجیم

وز حسد او بطرقد گردد دو نیم


او بکوشد تا گناهی پرورد

زان گنه ما را به چاهی آورد


چون ببیند کان گنه شد طاعتی

گردد او را نامبارک ساعتی


اندر آ من در گشادم مر ترا

تف زدی و تحفه دادم مر ترا


مر جفاگر را چنینها می‌دهم

پیش پای چپ چه سان سر می‌نهم


پس وفاگر را چه بخشم تو بدان

گنجها و ملکهای جاودان


بخش ۱۶۷ - گفتن پیغامبر صلی الله علیه و سلم به گوش رکابدار امیرالمؤمنین علی کرم الله  وجهه کی کشتن علی بر دست تو خواهد بودن خبرت کردم

من چنان مردم که بر خونی خویش

نوش لطف من نشد در قهر نیش


گفت پیغامبر به گوش چاکرم

کو برد روزی ز گردن این سرم


کرد آگه آن رسول از وحی دوست

که هلاکم عاقبت بر دست اوست


او همی‌گوید بکش پیشین مرا

تا نیاید از من این منکر خطا


من همی‌گویم چو مرگ من ز تست

با قضا من چون توانم حیله جست


او همی‌افتد به پیشم کای کریم

مر مرا کن از برای حق دو نیم


تا نه آید بر من این انجام بد

تا نسوزد جان من بر جان خود


من همی گویم برو جف القلم

زان قلم بس سرنگون گردد علم


هیچ بغضی نیست در جانم ز تو

زانک این را من نمی‌دانم ز تو


آلت حقی تو فاعل دست حق

چون زنم بر آلت حق طعن و دق


گفت او پس آن قصاص از بهر چیست

گفت هم از حق و آن سر خفیست


گر کند بر فعل خود او اعتراض

ز اعتراض خود برویاند ریاض


اعتراض او را رسد بر فعل خود

زانک در قهرست و در لطف او احد


اندرین شهر حوادث میر اوست

در ممالک مالک تدبیر اوست


آلت خود را اگر او بشکند

آن شکسته گشته را نیکو کند


رمز ننسخ آیة او ننسها

نات خیرا در عقب می‌دان مها


هر شریعت را که حق منسوخ کرد

او گیا برد و عوض آورد ورد


شب کند منسوخ شغل روز را

بین جمادی خرد افروز را


باز شب منسوخ شد از نور روز

تا جمادی سوخت زان آتش‌فروز


گرچه ظلمت آمد آن نوم و سبات

نه درون ظلمتست آب حیات


نه در آن ظلمت خردها تازه شد

سکته‌ای سرمایهٔ آوازه شد


که ز ضدها ضدها آمد پدید

در سویدا روشنایی آفرید


جنگ پیغامبر مدار صلح شد

صلح این آخر زمان زان جنگ بد


صد هزاران سر برید آن دلستان

تا امان یابد سر اهل جهان


باغبان زان می‌برد شاخ مضر

تا بیابد نخل قامتها و بر


می‌کند از باغ دانا آن حشیش

تا نماید باغ و میوه خرمیش


می‌کند دندان بد را آن طبیب

تا رهد از درد و بیماری حبیب


پس زیادتها درون نقصهاست

مر شهیدان را حیات اندر فناست


چون بریده گشت حلق رزق‌خوار

یرزقون فرحین شد گوار


حلق حیوان چون بریده شد بعدل

حلق انسان رست و افزونید فضل


حلق انسان چون ببرد هین ببین

تا چه زاید کن قیاس آن برین


حلق ثالث زاید و تیمار او

شربت حق باشد و انوار او


حلق ببریده خورد شربت ولی

حلق از لا رسته مرده در بلی


بس کن ای دون‌همت کوته‌بنان

تا کیت باشد حیات جان به نان


زان نداری میوه‌ای مانند بید

کآبرو بردی پی نان سپید


گر ندارد صبر زین نان جان حس

کیمیا را گیر و زر گردان تو مس


جامه‌شویی کرد خواهی ای فلان

رو مگردان از محلهٔ گازران


گرچه نان بشکست مر روزهٔ ترا

در شکسته‌بند پیچ و برتر آ


چون شکسته‌بند آمد دست او

پس رفو باشد یقین اشکست او


گر تو آن را بشکنی گوید بیا

تو درستش کن نداری دست و پا


پس شکستن حق او باشد که او

مر شکسته گشته را داند رفو


آنک داند دوخت او داند درید

هر چه را بفروخت نیکوتر خرید


خانه را ویران کند زیر و زبر

پس بیک ساعت کند معمورتر


گر یکی سر را ببرد از بدن

صد هزاران سر بر آرد در زمن


گر نفرمودی قصاصی بر جنات

یا نگفتی فی القصاص آمد حیات


خود که را زهره بدی تا او ز خود

بر اسیر حکم حق تیغی زند


زانک داند هر که چشمش را گشود

کان کشنده سخرهٔ تقدیر بود


هر که را آن حکم بر سر آمدی

بر سر فرزند هم تیغی زدی


رو بترس و طعنه کم زن بر بدان

پیش دام حکم عجز خود بدان


بخش ۱۶۸ - تعجب کردن آدم علیه‌السلام از ضلالت  ابلیس لعین و عجب آوردن

چشم آدم بر بلیسی کو شقی‌ست

از حقارت وز زیافت بنگریست


خویش‌بینی کرد و آمد خودگزین

خنده زد بر کار ابلیس لعین


بانگ بر زد غیرت حق کای صفی

تو نمی‌دانی ز اسرار خفی


پوستین را بازگونه گر کند

کوه را از بیخ و از بن برکند


پردهٔ صد آدم آن دم بر درد

صد بلیس نو مسلمان آورد


گفت آدم توبه کردم زین نظر

این چنین گستاخ نندیشم دگر


یا غیاث المستغیثین اهدنا

لا افتخار بالعلوم و الغنی


لا تزغ قلبا هدیت بالکرم

واصرف السؤ الذی خط القلم


بگذران از جان ما سؤ القضا

وامبر ما را ز اخوان صفا


تلخ‌تر از فرقت تو هیچ نیست

بی پناهت غیر پیچاپیچ نیست


رخت ما هم رخت ما را راه‌زن

جسم ما مر جان ما را جامه کن


دست ما چون پای ما را می‌خورد

بی امان تو کسی جان چون برد


ور برد جان زین خطرهای عظیم

برده باشد مایهٔ ادبار و بیم


زانک جان چون واصل جانان نبود

تا ابد با خویش کورست و کبود


چون تو ندهی راه جان خود برده گیر

جان که بی تو زنده باشد مرده گیر


گر تو طعنه می‌زنی بر بندگان

مر ترا آن می‌رسد ای کامران


ور تو ماه و مهر را گویی جفا

ور تو قد سرو را گویی دوتا


ور تو چرخ و عرش را خوانی حقیر

ور تو کان و بحر را گویی فقیر


آن به نسبت با کمال تو رواست

ملک اکمال فناها مر تراست


که تو پاکی از خطر وز نیستی

نیستان را موجد و مغنیستی


آنک رویانید داند سوختن

زانک چون بدرید داند دوختن


می‌بسوزد هر خزان مر باغ را

باز رویاند گل صباغ را


کای بسوزیده برون آ تازه شو

بار دیگر خوب و خوب‌آوازه شو


چشم نرگس کور شد بازش بساخت

حلق نی ببرید و بازش خود نواخت


ما چو مصنوعیم و صانع نیستیم

جز زبون و جز که قانع نیستیم


ما همه نفسی و نفسی می‌زنیم

گر نخواهی ما همه آهرمنیم


زان ز آهرمن رهیدستیم ما

که خریدی جان ما را از عمی


تو عصاکش هر کرا که زندگیست

بی عصا و بی عصاکش کور چیست


غیر تو هر چه خوشست و ناخوشست

آدمی سوزست و عین آتشست


هر که را آتش پناه و پشت شد

هم مجوسی گشت و هم زردشت شد


کل شیء ما خلا الله باطل

ان فضل الله غیم هاطل


بخش ۱۶۹ - بازگشتن به حکایت علی کرم الله وجهه و مسامحت کردن او با خونی خویش

باز رو سوی علی و خونیش

وان کرم با خونی و افزونیش


گفت دشمن را همی‌بینم به چشم

روز و شب بر وی ندارم هیچ خشم


زانک مرگم همچو من خوش آمدست

مرگ من در بعث چنگ اندر زدست


مرگ بی مرگی بود ما را حلال

برگ بی برگی بود ما را نوال


ظاهرش مرگ و به باطن زندگی

ظاهرش ابتر نهان پایندگی


در رحم زادن جنین را رفتنست

در جهان او را ز نو بشکفتنست


چون مرا سوی اجل عشق و هواست

نهی لا تلقوا بایدیکم مراست


زانک نهی از دانهٔ شیرین بود

تلخ را خود نهی حاجت کی شود


دانه‌ای کش تلخ باشد مغز و پوست

تلخی و مکروهیش خود نهی اوست


دانهٔ مردن مرا شیرین شدست

بل هم احیاء پی من آمدست


اقتلونی یا ثقاتی لائما

ان فی قتلی حیاتی دائما


ان فی موتی حیاتی یا فتی

کم افارق موطنی حتی متی


فرقتی لو لم تکن فی ذا السکون

لم یقل انا الیه راجعون


راجع آن باشد که باز آید به شهر

سوی وحدت آید از تفریق دهر


بخش ۱۷۰ - افتادن رکابدار هر باری پیش امیر المؤمنین علی کرم الله وجهه کی ای امیر المؤمنین مرا بکش و ازین قضا برهان

باز آمد کای علی زودم بکش

تا نبینم آن دم و وقت ترش


من حلالت می‌کنم خونم بریز

تا نبیند چشم من آن رستخیز


گفتم ار هر ذره‌ای خونی شود

خنجر اندر کف به قصد تو رود


یک سر مو از تو نتواند برید

چون قلم بر تو چنان خطی کشید


لیک بی غم شو شفیع تو منم

خواجهٔ روحم نه مملوک تنم


پیش من این تن ندارد قیمتی

بی تن خویشم فتی ابن الفتی


خنجر و شمشیر شد ریحان من

مرگ من شد بزم و نرگسدان من


آنک او تن را بدین سان پی کند

حرص میری و خلافت کی کند


زان به ظاهر کو شد اندر جاه و حکم

تا امیران را نماید راه و حکم


تا امیری را دهد جانی دگر

تا دهد نخل خلافت را ثمر


بخش ۱۷۱ - بیان آنک فتح طلبیدن مصطفی صلی الله علیه و سلم مکه را و غیر مکه را جهت دوستی ملک دنیا نبود چون فرموده است الدنیا جیفة بلک بامر بود

جهد پیغامبر به فتح مکه هم

کی بود در حب دنیا متهم


آنک او از مخزن هفت آسمان

چشم و دل بر بست روز امتحان


از پی نظارهٔ او حور و جان

پر شده آفاق هر هفت آسمان


خویشتن آراسته از بهر او

خود ورا پروای غیر دوست کو


آنچنان پر گشته از اجلال حق

که درو هم ره نیابد آل حق


لا یسع فینا نبی مرسل

والملک و الروح ایضا فاعقلوا


گفت مازاغیم همچون زاغ نه

مست صباغیم مست باغ نه


چونک مخزن‌های افلاک و عقول

چون خسی آمد بر چشم رسول


پس چه باشد مکه و شام و عراق

که نماید او نَبَرد و اشتیاق


آن گمان بر وی ضمیر بد کند

کو قیاس از جهل و حرص خود کند


آبگینهٔ زرد چون سازی نقاب

زرد بینی جمله نور آفتاب


بشکن آن شیشهٔ کبود و زرد را

تا شناسی گرد را و مرد را


گَرد فارِس گِرد سر افراشته

گَرد را تو مرد حق پنداشته


گرد دید ابلیس و گفت این فرع طین

چون فزاید بر من آتش‌جبین


تا تو می‌بینی عزیزان را بشر

دانک میراث بلیس‌ست آن نظر


گر نه فرزندی، بلیسی ای عنید

پس به تو میراث آن سگ چون رسید


من نیم سگ، شیر حقم حق‌پرست

شیر حق آنست کز صورت برست


شیر دنیا جوید اشکاری و برگ

شیر مولی جوید آزادی و مرگ


چونک اندر مرگ بیند صد وجود

همچو پروانه بسوزاند وجود


شد هوای مرگ طوق صادقان

که جهودان را بد این دم امتحان


در نبی فرمود کای قوم یهود

صادقان را مرگ باشد گنج و سود


همچنانک آرزوی سود هست

آرزوی مرگ بردن زان بهست


ای جهودان بهر ناموس کسان

بگذرانید این تمنا بر زبان


یک جهودی این قدر زهره نداشت

چون محمد این علم را بر فراشت


گفت اگر رانید این را بر زبان

یک یهودی خود نماند در جهان


پس یهودان مال بردند و خراج

که مکن رسوا تو ما را ای سراج


این سخن را نیست پایانی پدید

دست با من ده چو چشمت دوست دید


بخش ۱۷۲ - گفتن امیر المؤمنین علی کرم الله وجهه با قرین خود کی چون خدو انداختی در روی من نفس من جنبید و اخلاص عمل نماند مانع کشتن تو آن شد

گفت امیر المؤمنین با آن جوان

که به هنگام نبرد ای پهلوان


چون خدو انداختی در روی من

نفس جنبید و تبه شد خوی من


نیم بهر حق شد و نیمی هوا

شرکت اندر کار حق نبود روا


تو نگاریدهٔ کف مولیستی

آنِ حقی کردهٔ من نیستی


نقش حق را هم به امر حق شکن

بر زجاجهٔ دوست سنگ دوست زن


گبر این بشنید و نوری شد پدید

در دل او تا که زناری برید


گفت من تخم جفا می‌کاشتم

من ترا نوعی دگر پنداشتم


تو ترازوی احدخو بوده‌ای

بل زبانهٔ هر ترازو بوده‌ای


تو تبار و اصل و خویشم بوده‌ای

تو فروغ شمع کیشم بوده‌ای


من غلام آن چراغ چشم‌جو

که چراغت روشنی پذرفت ازو


من غلام موج آن دریای نور

که چنین گوهر بر آرد در ظهور


عرضه کن بر من شهادت را که من

مر ترا دیدم سرافراز زمن


قرب پنجه کس ز خویش و قوم او

عاشقانه سوی دین کردند رو


او به تیغ حلم چندین حلق را

وا خرید از تیغ و چندین خلق را


تیغ حلم از تیغ آهن تیزتر

بل ز صد لشکر ظفر انگیزتر


ای دریغا لقمه‌ای دو خورده شد

جوشش فکرت از آن افسرده شد


گندمی خورشید آدم را کسوف

چون ذنب شعشاع بدری را خسوف


اینت لطف دل که از یک مشت گل

ماه او چون می‌شود پروین‌گسل


نان چو معنی بود خوردش سود بود

چونک صورت گشت انگیزد جحود


همچو خار سبز کاشتر می‌خورد

زان خورش صد نفع و لذت می‌برد


چونک آن سبزیش رفت و خشک گشت

چون همان را می‌خورد اشتر ز دشت


می‌دراند کام و لنجش ای دریغ

کانچنان ورد مربی گشت تیغ


نان چو معنی بود، بود آن خار سبز

چونک صورت شد کنون خشکست و گبز


تو بدان عادت که او را پیش ازین

خورده بودی ای وجود نازنین


بر همان بو می‌خوری این خشک را

بعد از آن کامیخت معنی با ثری


گشت خاک‌آمیز و خشک و گوشت‌بر

زان گیاه اکنون بپرهیز ای شتر


سخت خاک‌آلود می‌آید سخن

آب تیره شد سر چه بند کن


تا خدایش باز صاف و خوش کند

او که تیره کرد هم صافش کند


صبر آرد آرزو را نه شتاب

صبر کن والله اعلم بالصواب


بخش ۱ - سر آغاز

مدتی این مثنوی تأخیر شد

مهلتی بایست تا خون شیر شد


بخش ۱ - سر آغاز

تا نزاید بخت تو فرزند نو

خون نگردد شیر‌ِ شیرین، خوش شنو


بخش ۱ - سر آغاز

چون ضیاء‌الحق حسام‌الدین عنان

باز گردانید ز اوج آسمان


بخش ۱ - سر آغاز

چون به معراج حقایق رفته بود

بی‌بهارش غنچه‌ها ناکَفته بود


بخش ۱ - سر آغاز

چون ز دریا سوی ساحل بازگشت

چنگ شعر مثنوی با‌ساز گشت


بخش ۱ - سر آغاز

مثنوی که صیقل ارواح بود

بازگشتش روز استفتاح بود


بخش ۱ - سر آغاز

مطلع تاریخ این سودا و سود

سال اندر ششصد و شصت و دو بود


بخش ۱ - سر آغاز

بلبلی زینجا برفت و بازگشت

بهر صید این معانی باز گشت


بخش ۱ - سر آغاز

ساعد شَه مسکن این باز باد

تا ابد بر خلق این در باز باد


بخش ۱ - سر آغاز

آفت این در هوا و شهوت است

ورنه اینجا شربت اندر شربت است


بخش ۱ - سر آغاز

این دهان بربند تا بینی عیان

چشم‌بند آن جهان حلق و دهان


بخش ۱ - سر آغاز

ای دهان تو خود دهانهٔ دوزخی

وی جهان تو بر مثال برزخی


بخش ۱ - سر آغاز

نور باقی پهلوی دنیای دون

شیر صافی پهلوی جوهای خون


بخش ۱ - سر آغاز

چون درو گامی زنی بی احتیاط

شیر تو خون می‌شود از اختلاط


بخش ۱ - سر آغاز

یک قدم زد آدم اندر ذوق نفس

شد فراق صدر جنّت طوق نفس


بخش ۱ - سر آغاز

همچو دیو از وی فرشته می‌گریخت

بهر نانی چند آب چشم ریخت


بخش ۱ - سر آغاز

گرچه یک مو بُد گنه کو جسته بود

لیک آن مو در دو دیده رسته بود


بخش ۱ - سر آغاز

بود آدم دیدهٔ نور قدیم

موی در دیده بود کوه عظیم


بخش ۱ - سر آغاز

گر در آن آدم بکردی مشورت

در پشیمانی نگفتی معذرت


بخش ۱ - سر آغاز

زانک با عقلی چو عقلی جفت شد

مانع بد فعلی و بد گفت شد


بخش ۱ - سر آغاز

نفس با نفس دگر چون یار شد

عقل جزوی عاطل و بی‌کار شد


بخش ۱ - سر آغاز

چون ز تنهایی تو نومیدی شوی

زیر سایهٔ یار خورشیدی شوی


بخش ۱ - سر آغاز

رو بجو یار خدایی را تو زود

چون چنان کردی خدا یار تو بود


بخش ۱ - سر آغاز

آنک در خلوت نظر بر دوخته‌ست

آخر آن را هم ز یار آموخته‌ست


بخش ۱ - سر آغاز

خلوت از اغیار باید نه ز یار

پوستین بهر دی آمد نه بهار


بخش ۱ - سر آغاز

عقل با عقل دگر دوتا شود

نور افزون گشت و ره پیدا شود


بخش ۱ - سر آغاز

نفس با نفس دگر خندان شود

ظلمت افزون گشت و ره پنهان شود


بخش ۱ - سر آغاز

یار چشم تست ای مرد شکار

از خس و خاشاک او را پاک دار


بخش ۱ - سر آغاز

هین به جاروبِ زبان گردی مکن

چشم را از خس ره‌آوردی مکن


بخش ۱ - سر آغاز

چون که مؤمن آینهٔ مؤمن بود

روی او ز آلودگی ایمن بود


بخش ۱ - سر آغاز

یار آیینه‌ست جان را در حزن

در رخ آیینه ای جان دم مزن


بخش ۱ - سر آغاز

تا نپوشد روی خود را در دمت

دم فرو خوردن بباید هر دمت


بخش ۱ - سر آغاز

کم ز خاکی چونک خاکی یار یافت

از بهاری صد هزار انوار یافت


بخش ۱ - سر آغاز

آن درختی کو شود با یار جفت

از هوای خوش ز سر تا پا شکفت


بخش ۱ - سر آغاز

در خزان چون دید او یار خلاف

در کشید او رو و سر زیر لحاف


بخش ۱ - سر آغاز

گفت یار بد بلا آشفتن است

چونک او آمد طریقم خفتن است


بخش ۱ - سر آغاز

پس بخسپم باشم از اصحاب کهف

به ز دقیانوس آن محبوس لهف


بخش ۱ - سر آغاز

یقظه‌شان مصروف دقیانوس بود

خوابشان سرمایهٔ ناموس بود


بخش ۱ - سر آغاز

خواب بیداری‌ست چون با دانش‌است

وای بیداری که با نادان نشست


بخش ۱ - سر آغاز

چونک زاغان خیمه بر بهمن زدند

بلبلان پنهان شدند و تن زدند


بخش ۱ - سر آغاز

زانک بی‌گلزار بلبل خامش است

غیبت خورشید بیداری‌کش است


بخش ۱ - سر آغاز

آفتابا ترک این گلشن کنی

تا که تحت‌الارض را روشن کنی


بخش ۱ - سر آغاز

آفتاب معرفت را نقل نیست

مشرق او غیر جان و عقل نیست


بخش ۱ - سر آغاز

خاصه خورشید ِ‌کمالی کان سری‌ست

روز و شب کردار او روشن‌گری‌ست


بخش ۱ - سر آغاز

مطلع شمس آی گر اسکندری

بعد از آن هرجا روی نیکو فری


بخش ۱ - سر آغاز

بعد از آن هر‌جا روی مشرق شود

شرق‌ها بر مغربت عاشق شود


بخش ۱ - سر آغاز

حس خفاشت سوی مغرب دوان

حس درپاشت سوی مشرق روان


بخش ۱ - سر آغاز

راه حس راه خرانست ای سوار

ای خران را تو مزاحم، شرم دار


بخش ۱ - سر آغاز

پنج حسی هست جز این پنج حس

آن چو زر سرخ و این حسها چو مس


بخش ۱ - سر آغاز

اندر آن بازار که‌اهل محشرند

حس مس را چون حس زر کی خرند؟


بخش ۱ - سر آغاز

حس ابدان قوُت ظلمت می‌خورد

حس جان از آفتابی می‌چرد


بخش ۱ - سر آغاز

ای ببرده رخت حسها سوی غیب

دست چون موسی برون آور ز جیب


بخش ۱ - سر آغاز

ای صفاتت آفتاب معرفت

و آفتاب چرخ بند یک صفت


بخش ۱ - سر آغاز

گاه خورشیدی و گه دریا شوی

گاه کوه قاف و گه عنقا شوی


بخش ۱ - سر آغاز

تو نه این باشی نه آن در ذات خویش

ای فزون از وهم‌ها وز بیش بیش


بخش ۱ - سر آغاز

روح با علمست و با عقلست یار

روح را با تازی و ترکی چه کار؟


بخش ۱ - سر آغاز

از تو ای بی‌نقش با چندین صور

هم مشبه هم موحد خیره‌سر


بخش ۱ - سر آغاز

گه مشبه را موحد می‌کند

گه موحد را صور ره می‌زند


بخش ۱ - سر آغاز

گه ترا گوید ز مستی بوالحسن

یا صغیر السن یا رطب البدن


بخش ۱ - سر آغاز

گاه نقش خویش ویران می‌کند

آن پی تنزیه جانان می‌کند


بخش ۱ - سر آغاز

چشم حس را هست مذهب اعتزال

دیدهٔ عقلست سنی در وصال


بخش ۱ - سر آغاز

سخرهٔ حس‌اند اهل اعتزال

خویش را سنی نمایند از ضلال


بخش ۱ - سر آغاز

هر که بیرون شد ز حس سنی وی‌است

اهل بینش چشم عقل خوش‌پی‌است


بخش ۱ - سر آغاز

گر بدیدی حس حیوان شاه را

پس بدیدی گاو و خر الله را


بخش ۱ - سر آغاز

گر نبودی حس دیگر مر ترا

جز حس حیوان ز بیرون هوا


بخش ۱ - سر آغاز

پس بنی‌آدم مکرم کی بدی؟

کی به حس مشترک محرم شدی؟


بخش ۱ - سر آغاز

نامصور یا مصور گفتنت

باطل آمد بی ز صورت رَستنت


بخش ۱ - سر آغاز

نامصور یا مصور پیش اوست

کو همه مغزست و بیرون شد ز پوست


بخش ۱ - سر آغاز

گر تو کوری، نیست بر اعمی حرج

ورنه رو کالصبر مفتاح الفرج


بخش ۱ - سر آغاز

پرده‌های دیده را داروی صبر

هم بسوزد هم بسازد شرح صدر


بخش ۱ - سر آغاز

آینهٔ دل چون شود صافی و پاک

نقش‌ها بینی برون از آب و خاک


بخش ۱ - سر آغاز

هم ببینی نقش و هم نقاش را

فرش دولت را و هم فراش را


بخش ۱ - سر آغاز

چون خلیل آمد خیال یار من

صورتش بت، معنی او بت‌شکن


بخش ۱ - سر آغاز

شکر یزدان را که چون او شد پدید

در خیالش جان خیال خود بدید


بخش ۱ - سر آغاز

خاک درگاهت دلم را می‌فریفت

خاک بر وی کو ز خاکت می‌شکیفت


بخش ۱ - سر آغاز

گفتم ار خوبم پذیرم این ازو

ورنه خود خندید بر من زشت‌رو


بخش ۱ - سر آغاز

چاره آن باشد که خود را بنگرم

ورنه او خندد مرا من کی خرم


بخش ۱ - سر آغاز

او جمیلست و محب للجمال

کی جوان نو گزیند پیر زال


بخش ۱ - سر آغاز

خوب خوبی را کند جذب این بدان

طیبات و طیبین بر وی بخوان


بخش ۱ - سر آغاز

در جهان هر چیز چیزی جذب کرد

گرم گرمی را کشید و سرد سرد


بخش ۱ - سر آغاز

قسم باطل باطلان را می‌کشند

باقیان از باقیان هم سرخوشند


بخش ۱ - سر آغاز

ناریان مر ناریان را جاذب‌اند

نوریان مر نوریان را طالب‌اند


بخش ۱ - سر آغاز

چشم چون بستی ترا جان کندنیست

چشم را از نور روزن صبر نیست


بخش ۱ - سر آغاز

چشم چون بستی تو را تاسه گرفت

نور چشم از نور روزن کی شکفت؟


بخش ۱ - سر آغاز

تاسهٔ تو جذب نور چشم بود

تا بپیوندد به نور روز زود


بخش ۱ - سر آغاز

چشم باز ار تاسه گیرد مر تو را

دان‌که چشم دل ببستی، بر گشا


بخش ۱ - سر آغاز

آن تقاضای دو چشم دل شناس

کو همی‌جوید ضیای بی‌قیاس


بخش ۱ - سر آغاز

چون فراق آن دو نور بی‌ثبات

تاسه آوردت گشادی چشمهات


بخش ۱ - سر آغاز

پس فراق آن دو نور پایدار

تاسه می‌آرد مر آن را پاس دار


بخش ۱ - سر آغاز

او چو می‌خواند مرا من بنگرم

لایق جذبم و یا بد پیکرم


بخش ۱ - سر آغاز

گر لطیفی زشت را در پی کند

تسخری باشد که او بر وی کند


بخش ۱ - سر آغاز

کی ببینم روی خود را ای عجب؟

تا چه رنگم همچو روزم یا چو شب؟


بخش ۱ - سر آغاز

نقش جان خویش من جستم بسی

هیچ می‌ننمود نقشم از کسی


بخش ۱ - سر آغاز

گفتم آخر آینه از بهر چیست

تا بداند هر کسی کو چیست و کیست


بخش ۱ - سر آغاز

آینهٔ آهن برای پوست‌هاست

آینهٔ سیمای جان سنگی‌بهاست


بخش ۱ - سر آغاز

آینهٔ جان نیست الا روی یار

روی آن یاری که باشد زان دیار


بخش ۱ - سر آغاز

گفتم ای دل آینهٔ کلی بجو

رو به دریا، کار بر ناید به‌جو


بخش ۱ - سر آغاز

زین طلب بنده به کوی تو رسید

درد مریم را به خرمابن کشید


بخش ۱ - سر آغاز

دیدهٔ تو چون دلم را دیده شد

شد دل نادیده غرق دیده شد


بخش ۱ - سر آغاز

آینهٔ کلی ترا دیدم ابد

دیدم اندر چشم تو من نقش خود


بخش ۱ - سر آغاز

گفتم آخر خویش را من یافتم

در دو چشمش راه روشن یافتم


بخش ۱ - سر آغاز

گفت وهمم کان خیال تست هان

ذات خود را از خیال خود بدان


بخش ۱ - سر آغاز

نقش من از چشم تو آواز داد

که منم تو تو منی در اتحاد


بخش ۱ - سر آغاز

کاندرین چشم منیر بی زوال

از حقایق راه کی یابد خیال؟


بخش ۱ - سر آغاز

در دو چشم غیر من تو نقش خود

گر ببینی آن خیالی دان و رد


بخش ۱ - سر آغاز

زانک سرمهٔ نیستی در می‌کشد

باده از تصویر شیطان می‌چشد


بخش ۱ - سر آغاز

چشمشان خانهٔ خیالست و عدم

نیست‌ها را هست بیند لاجرم


بخش ۱ - سر آغاز

چشم من چون سرمه دید از ذوالجلال

خانهٔ هستی‌ست نه خانهٔ خیال


بخش ۱ - سر آغاز

تا یکی مو باشد از تو پیش چشم

در خیالت گوهری باشد چو یشم


بخش ۱ - سر آغاز

یشم را آنگه شناسی از گهر

کز خیال خود کنی کلی عبر


بخش ۱ - سر آغاز

یک حکایت بشنو ای گوهر‌شناس

تا بدانی تو عیان را از قیاس


بخش ۲ - هلال پنداشتن آن شخص خیال را در عهد عمر رضی الله عنه

ماه روزه گشت در عهد عمر

بر سر کوهی دویدند آن نفر


تا هلال روزه را گیرند فال

آن یکی گفت ای عمر اینک هلال


چون عمر بر آسمان مه را ندید

گفت کین مه از خیال تو دمید


ورنه من بیناترم افلاک را

چون نمی‌بینم هلال پاک را


گفت تر کن دست و بر ابرو بمال

آنگهان تو در نگر سوی هلال


چونکه او تر کرد ابرو، مه ندید

گفت ای شه نیست مه شد ناپدید


گفت آری موی ابرو شد کمان

سوی تو افکند تیری از گمان


چون یکی مو کژ شد، او را راه زد

تا به‌دعوی لاف‌ِ دید‌ِ ماه زد


موی کژ چون پردهٔ گردون بود

چون همه اجزات کژ شد، چون بوَد؟


راست کن اجزات را از راستان

سر مکش ای راست‌رو ز آن آستان


هم ترازو را ترازو راست کرد

هم ترازو را ترازو کاست کرد


هر که با ناراستان هم‌سنگ شد

در کمی افتاد و عقلش دنگ شد


رو اشداء علی‌الکفار باش

خاک بر دلداری اغیار پاش


بر سر اغیار چون شمشیر باش

هین مکن روباه‌بازی شیر باش


تا ز غیرت از تو یاران نسکلند

زانکه آن خاران عدو این گلند


آتش اندر زن به گرگان چون سپند

زانکه آن گرگان عدو یوسفند


«جان بابا» گویدت ابلیس هین

تا به دَم بفریبدت دیو لعین


این چنین تلبیس با بابات کرد

آدمی را این سیه‌رخ مات کرد


بر سر شطرنجْ چُست است این غراب

تو مبین بازی به چشم نیم‌خواب


زانکه فرزین‌بندها داند بسی

که بگیرد در گلویت چون خسی


در گلو ماند خس او سال‌ها

چیست آن خس، مِهر جاه و مال‌ها


مال خس باشد چو هست ای بی‌ثبات

در گلویت مانع آب حیات


گر برد مالت عدوی پر فنی

ره‌زنی را برده باشد ره‌زنی


بخش ۳ - دزدیدن مارگیر ماری را از مارگیری دیگر

دزدکی از مارگیری مار برد

ز ابلهی آن را غنیمت می‌شمرد


وا رهید آن مارگیر از زخم مار

مار کشت آن دزدِ او را زار زار


مارگیرش دید پس بشناختش

گفت از جان مار من پرداختش


در دعا می‌خواستی جانم ازو

کش بیابم مار بستانم ازو


شکر حق را کان دعا مردود شد

من زیان پنداشتم آن سود شد


بس دعاها کان زیانست و هلاک

وز کرم می‌نشنود یزدان پاک


بخش ۴ - التماس کردن همراه عیسی علیه السلام زنده کردن استخوانها از عیسی علیه السلام

گشت با عیسی یکی ابله رفیق

استخوانها دید در حفرهٔ عمیق


گفت ای همراه آن نام سنی

که بدان مرده تو زنده می‌کنی


مر مرا آموز تا احسان کنم

استخوانها را بدان با جان کنم


گفت خامش کن که آن کار تو نیست

لایق انفاس و گفتار تو نیست


کان نَفَس خواهد ز باران پاک‌تر

وز فرشته در روش دراک‌تر


عمرها بایست تا دم پاک شد

تا امین مخزن افلاک شد


خود گرفتی این عصا در دست راست

دست را دستان موسی از کجاست


گفت اگر من نیستم اسرارخوان

هم تو بر خوان نام را بر استخوان


گفت عیسی یا رب این اسرار چیست

میل این ابله درین بیگار چیست


چون غم خود نیست این بیمار را

چون غم جان نیست این مردار را


مردهٔ خود را رها کردست او

مردهٔ بیگانه را جوید رفو


گفت حق ادبار اگر ادبارجوست

خار روییده جزای کشت اوست


آنک تخم خار کارد در جهان

هان و هان او را مجو در گلستان


گر گلی گیرد به کف خاری شود

ور سوی یاری رود ماری شود


کیمیای زهر و مارست آن شقی

بر خلاف کیمیای متقی


بخش ۵ - اندرز کردن صوفی خادم را در تیمار داشت بهیمه و لا حول خادم

صوفیی می‌گشت در دور افق

تا شبی در خانقاهی شد قنق


یک بهیمه داشت در آخُر ببست

او به صدر صفه با یاران نشست


پس مراقب گشت با یاران خویش

دفتری باشد حضور یار پیش


دفتر صوفی سواد حرف نیست

جز دل اسپیدِ همچون برف نیست


زاد دانشمند آثار قلم

زاد صوفی چیست آثار قَدَم


همچو صیادی سوی اشکار شد

گام آهو دید و بر آثار شد


چندگاهش گام آهو در خورست

بعد از آن خود ناف آهو رهبرست


چونک شکر گام کرد و ره برید

لاجرم زان گام در کامی رسید


رفتن یک منزلی بر بوی ناف

بهتر از صد منزلِ گام و طواف


آن دلی کو مطلع مهتاب‌هاست

بهر عارف فتحت ابواب‌هاست


با تو دیوارست و با ایشان درست

با تو سنگ و با عزیزان گوهرست


آنچ تو در آینه بینی عیان

پیر اندر خشت بیند بیش از آن


پیر ایشانند کین عالم نبود

جان ایشان بود در دریای جود


پیش ازین تن عمرها بگذاشتند

پیشتر از کشت بر برداشتند


پیشتر از نقش جان پذرفته‌اند

پیشتر از بحر درها سفته‌اند


بخش ۶ - حکایت مشورت کردن خدای تعالی  در ایجاد خلق

مشورت می‌رفت در ایجاد خلق

جانشان در بحر قدرت تا به حلق


چون ملایک مانع آن می‌شدند

بر ملایک خفیه خنبک می‌زدند


مطلع بر نقش هر که هست شد

پیش از آن کین نفس کل پابست شد


پیشتر ز افلاک کیوان دیده‌اند

پیشتر از دانه‌ها نان دیده‌اند


بی دماغ و دل پر از فکرت بدند

بی سپاه و جنگ بر نصرت زدند


آن عیان نسبت بایشان فکرتست

ورنه خود نسبت بدوران رؤیتست


فکرت از ماضی و مستقبل بود

چون ازین دو رست مشکل حل شود


دیده چون بی‌کیف هر باکیف را

دیده پیش از کان صحیح و زیف را


پیشتر از خلقت انگورها

خورده میها و نموده شورها


در تموز گرم می‌بینند دی

در شعاع شمس می‌بینند فی


در دل انگور می را دیده‌اند

در فنای محض شی را دیده‌اند


آسمان در دور ایشان جرعه‌نوش

آفتاب از جودشان زربفت‌پوش


چون ازیشان مجتمع بینی دو یار

هم یکی باشند و هم ششصد هزار


بر مثال موجها اعدادشان

در عدد آورده باشد بادشان


مفترق شد آفتاب جانها

در درون روزن ابدان ما


چون نظر در قرص داری خود یکیست

وانک شد محجوب ابدان در شکیست


تفرقه در روح حیوانی بود

نفس واحد روح انسانی بود


چونک حق رش علیهم نوره

مفترق هرگز نگردد نور او


یک زمان بگذار ای همره ملال

تا بگویم وصف خالی زان جمال


در بیان ناید جمال حال او

هر دو عالم چیست عکس خال او


چونک من از خال خوبش دم زنم

نطق می‌خواهد که بشکافد تنم


همچو موری اندرین خرمن خوشم

تا فزون از خویش باری می‌کشم


بخش ۷ - بسته شدن تقریر معنی حکایت به سبب میل مستمع به استماع ظاهر صورت حکایت

کی گذارد آنک رشک روشنیست

تا بگویم آنچ فرض و گفتنیست


بحر کف پیش آرد و سدی کند

جر کند وز بعد جر مدی کند


این زمان بشنو چه مانع شد مگر

مستمع را رفت دل جای دگر


خاطرش شد سوی صوفی قنق

اندر آن سودا فرو شد تا عنق


لازم آمد باز رفتن زین مقال

سوی آن افسانه بهر وصف حال


صوفی آن صورت مپندار ای عزیز

همچو طفلان تا کی از جوز و مویز


جسم ما جوز و مویزست ای پسر

گر تو مردی زین دو چیز اندر گذر


ور تو اندر نگذری اکرام حق

بگذراند مر ترا از نه طبق


بشنو اکنون صورت افسانه را

لیک هین از که جداکن دانه را


بخش ۸ - التزام کردن خادم تعهد بهیمه را و تخلف نمودن

حلقهٔ آن صوفیان مستفید

چونک در وجد و طرب آخر رسید


خوان بیاوردند بهر میهمان

از بهیمه یاد آورد آن زمان


گفت خادم را که در آخُر برو

راست کن بهر بهیمه کاه و جو


گفت لا حول این چه افزون گفتنست

از قدیم این کارها کار منست


گفت تر کن آن جوش را از نخست

کان خر پیرست و دندانهاش سست


گفت لا حول این چه می‌گویی مها

از من آموزند این ترتیبها


گفت پالانش فرو نه پیش پیش

داروی منبل بنه بر پشت ریش


گفت لا حول آخر ای حکمت‌گزار

جنس تو مهمانم آمد صد هزار


جمله راضی رفته‌اند از پیش ما

هست مهمان جان ما و خویش ما


گفت آبش ده ولیکن شیر گرم

گفت لا حول از توم بگرفت شرم


گفت اندر جو تو کمتر کاه‌کن

گفت لا حول این سخن کوتاه کن


گفت جایش را بروب از سنگ و پشک

ور بود تر ریز بر وی خاک خشک


گفت لا حول ای پدر لا حول کن

با رسول اهل کمتر گو سخن


گفت بستان شانه پشت خر بخار

گفت لا حول ای پدر شرمی بدار


خادم این گفت و میان را بست چست

گفت رفتم کاه و جو آرم نخست


رفت و از آخر نکرد او هیچ یاد

خواب خرگوشی بدان صوفی بداد


رفت خادم جانب اوباش چند

کرد بر اندرز صوفی ریش‌خند


صوفی از ره مانده بود و شد دراز

خوابها می‌دید با چشم فراز


کان خرش در چنگ گرگی مانده بود

پاره‌ها از پشت و رانش می‌ربود


گفت لا حول این چه مالیخولیاست

ای عجب آن خادم مشفق کجاست


باز می‌دید آن خرش در راه‌رو

گه به چاهی می‌فتاد و گه بگو


گونه‌گون می‌دید ناخوش واقعه

فاتحه می‌خواند او والقارعه


گفت چاره چیست یاران جسته‌اند

رفته‌اند و جمله درها بسته‌اند


باز می‌گفت ای عجب آن خادمک

نه که با ما گشت هم‌نان و نمک


من نکردم با وی الا لطف و لین

او چرا با من کند برعکس کین


هر عداوت را سبب باید سند

ورنه جنسیت وفا تلقین کند


باز می‌گفت آدم با لطف و جود

کی بر آن ابلیس جوری کرده بود


آدمی مر مار و کزدم را چه کرد

کو همی‌خواهد مرورا مرگ و درد


گرگ را خود خاصیت بدریدنست

این حسد در خلق آخر روشنست


باز می‌گفت این گمان بد خطاست

بر برادر این چنین ظنم چراست


باز گفتی حزم سؤ الظن تست

هر که بدظن نیست کی ماند درست


صوفی اندر وسوسه وان خر چنان

که چنین بادا جزای دشمنان


آن خر مسکین میان خاک و سنگ

کژ شده پالان دریده پالهنگ


کشته از ره جملهٔ شب بی علف

گاه در جان کندن و گه در تلف


خر همه شب ذکر می‌کرد ای اله

جو رها کردم کم از یک مشت کاه


با زبان حال می‌گفت ای شیوخ

رحمتی که سوختم زین خام شوخ


آنچ آن خر دید از رنج و عذاب

مرغ خاکی بیند اندر سیل آب


بس به پهلو گشت آن شب تا سحر

آن خر بیچاره از جوع البقر


روز شد خادم بیامد بامداد

زود پالان جست بر پشتش نهاد


خر فروشانه دو سه زخمش بزد

کرد با خر آنچ زان سگ می‌سزد


خر جهنده گشت از تیزی نیش

کو زبان تا خر بگوید حال خویش


بخش ۹ - گمان بردن کاروانیان که بهیمهٔ صوفی رنجورست

چونک صوفی بر نشست و شد روان

رو در افتادن گرفت او هر زمان


هر زمانش خلق بر می‌داشتند

جمله رنجورش همی‌پنداشتند


آن یکی گوشش همی‌پیچید سخت

وان دگر در زیر کامش جست لخت


وان دگر در نعل او می‌جست سنگ

وان دگر در چشم او می‌دید زنگ


باز می‌گفتند ای شیخ این ز چیست

دی نمی‌گفتی که شکر این خر قویست


گفت آن خر کو بشب لا حول خورد

جز بدین شیوه نداند راه کرد


چونک قوت خر به شب لا حول بود

شب مسبح بود و روز اندر سجود


آدمی خوارند اغلب مردمان

از سلام علیکشان کم جو امان


خانهٔ دیوست دلهای همه

کم پذیر از دیومردم دمدمه


از دم دیو آنک او لا حول خورد

همچو آن خر در سر آید در نبرد


هر که در دنیا خورد تلبیس دیو

وز عدو دوست‌رو تعظیم و ریو


در ره اسلام و بر پول صراط

در سر آید همچو آن خر از خباط


عشوه‌های یار بد منیوش هین

دام بین ایمن مرو تو بر زمین


صد هزار ابلیس لا حول آر بین

آدما ابلیس را در مار بین


دم دهد گوید ترا ای جان و دوست

تا چو قصابی کشد از دوست پوست


دم دهد تا پوستت بیرون کشد

وای او کز دشمنان افیون چشد


سر نهد بر پای تو قصاب‌وار

دم دهد تا خونت ریزد زار زار


همچو شیری صید خود را خویش کن

ترک عشوهٔ اجنبی و خویش کن


همچو خادم دان مراعات خسان

بی‌کسی بهتر ز عشوهٔ ناکسان


در زمین مردمان خانه مکن

کار خود کن کار بیگانه مکن


کیست بیگانه تن خاکی تو

کز برای اوست غمناکی تو


تا تو تن را چرب و شیرین می‌دهی

جوهر خود را نبینی فربهی


گر میان مُشک تن را جا شود

روز مردن گَند او پیدا شود


مُشک را بر تن مزن، بر دل بمال

مُشک چه‌بْوَد نام پاک ذوالجلال


آن منافق مُشک بر تن می‌نهد

روح را در قعر گُلخَن می‌نهد


بر زبان نام حق و، در جان او

گَندها از فکر بی ایمان او


ذکر با او همچو سبزهٔ گلخنست

بر سر مبرز گلست و سوسنست


آن نبات آنجا یقین عاریتست

جای آن گل مجلسست و عشرتست


طیبات آید به سوی طیبین

للخبیثین الخبیثات است هین


کین مدار؛ آنها که از کین گمرهند

گورشان پهلوی کین‌داران نهند


اصل کینه دوزخست و کین تو

جزو آن کلست و خصم دین تو


چون تو جزو دوزخی پس هوش دار

جزو سوی کل خود گیرد قرار


ور تو جزو جنتی ای نامدار

عیش تو باشد ز جنت پایدار


تلخ با تلخان یقین ملحق شود

کی دم باطل قرین حق شود


ای برادر تو همان اندیشه‌ای

ما بقی تو استخوان و ریشه‌ای


گر گُلَست اندیشهٔ تو، گلشنی

وَر بُوَد خاری، تو هیمهٔ گُلخَنی


گر گلابی، بر سر جیبت زنند

ور تو چون بولی، برونت افکنند


طبله‌ها در پیش عطاران ببین

جنس را با جنس خود کرده قرین


جنسها با جنسها آمیخته

زین تجانس زینتی انگیخته


گر در آمیزند عود و شِکّرش

برگزیند یک‌یک از یک‌دیگرش


طبله‌ها بشکست و جانها ریختند

نیک و بد درهمدگر آمیختند


حق فرستاد انبیا را با ورق

تا گزید این دانه‌ها را بر طبق


پیش از ایشان ما همه یکسان بُدیم

کَس ندانستی که ما نیک و بدیم


قلب و نیکو در جهان بودی روان

چون همه شب بود و ما چون شب‌روان


تا بر آمد آفتاب انبیا

گفت ای غش دور شو، صافی بیا


چشم داند فرق کردن رنگ را

چشم داند لعل را و سنگ را


چشم داند گوهر و خاشاک را

چشم را زان می‌خلد خاشاکها


دشمن روزند این قلابکان

عاشق روزند آن زرهای کان


زانک روزست آینهٔ تعریف او

تا ببیند اشرفی تشریف او


حق قیامت را لقب زان روز کرد

روز بنماید جمال سرخ و زرد


پس حقیقت روز سر اولیاست

روز پیش ماهشان چون سایه‌هاست


عکس راز مرد حق دانید روز

عکس ستاریش شام چشم‌دوز


زان سبب فرمود یزدان والضحی

والضحی نور ضمیر مصطفی


قول دیگر کین ضحی را خواست دوست

هم برای آنک این هم عکس اوست


ورنه بر فانی قسم گفتن خطاست

خود فنا چه لایق گفت خداست


از خلیلی لا احب الافلین

پس فنا چون خواست رب العالمین


لا احب افلین گفت آن خلیل

کی فنا خواهد ازین رب جلیل


باز واللیل است ستاری او

وان تن خاکی زنگاری او


آفتابش چون برآمد زان فلک

با شب تن گفت هین ما ودعک


وصل پیدا گشت از عین بلا

زان حلاوت شد عبارت ما قلی


هر عبارت خود نشان حالتیست

حال چون دست و عبارت آلتیست


آلت زرگر به دست کفشگر

همچو دانهٔ کشت کرده ریگ در


و آلت اِسکاف پیش برزگر

پیش سگ کَه، استخوان در پیش خر


بود انا الحق در لب منصور نور

بود انا الله در لب فرعون زور


شد عصا اندر کف موسی گوا

شد عصا اندر کف ساحر هبا


زین سبب عیسی بدان همراه خود

در نیاموزید آن اسم صمد


کو نداند نقص بر آلت نهد

سنگ بر گل زن تو آتش کی جهد


دست و آلت همچو سنگ و آهنست

جفت باید جفت شرط زادنست


آنک بی جفتست و بی آلت یکیست

در عدد شکست و آن یک بی‌شکیست


آنک دو گفت و سه گفت و بیش ازین

متفق باشند در واحد یقین


احولی چون دفع شد یکسان شوند

دو سه گویان هم یکی گویان شوند


گر یکی گویی تو در میدان او

گرد بر می‌گرد از چوگان او


گوی آنگه راست و بی نقصان شود

کو ز زخم دست شه رقصان شود


گوش دار ای احول اینها را بهوش

داروی دیده بکش از راه گوش


پس کلام پاک در دلهای کور

می‌نپاید می‌رود تا اصل نور


وان فسون دیو در دلهای کژ

می‌رود چون کفش کژ در پای کژ


گرچه حکمت را به تکرار آوری

چون تو نااهلی شود از تو بری


ورچه بنویسی نشانش می‌کنی

ورچه می‌لافی بیانش می‌کنی


او ز تو رو در کشد ای پر ستیز

بندها را بگسلد وز تو گریز


ور نخوانی و ببیند سوز تو

علم باشد مرغ دست‌آموز تو


او نپاید پیش هر نااوستا

همچو طاووسی به خانهٔ روستا


بخش ۱۰ - یافتن شاه باز را به خانهٔ کمپیر زن

دین نه آن بازیست کو از شه گریخت

سوی آن کمپیر کو می آرد بیخت


تا که تتماجی پزد اولاد را

دید آن باز خوش خوش‌زاد را


پایکش بست و پرش کوتاه کرد

ناخنش ببرید و قوتش کاه کرد


گفت نااهلان نکردندت بساز

پر فزود از حد و ناخن شد دراز


دست هر نااهل بیمارت کند

سوی مادر آ که تیمارت کند


مهر جاهل را چنین دان ای رفیق

کژ رود جاهل همیشه در طریق


روزِ شه در جست و جو بی‌گاه شد

سوی آن کمپیر و آن خرگاه شد


دید ناگه باز را در دود و گرد

شه برو بگریست زار و نوحه کرد


گفت هرچند این جزای کار تست

که نباشی در وفای ما درست


چون کنی از خلد زی دوزخ فرار؟

غافل از «لا‌یستوی اصحاب نار»


این سزای آنک از شاه خبیر

خیره بگریزد به خانهٔ گنده‌پیر


باز می‌مالید پر بر دست شاه

بی‌زبان می‌گفت من کردم گناه


پس کجا زارد کجا نالد لئیم؟

گر تو نپذیری به جز نیک ای کریم


لطف شه جان را جنایت‌جو کند

زانک شه هر زشت را نیکو کند


رو مکن زشتی که نیکی‌های ما

زشت آمد پیش آن زیبای ما


خدمت خود را سزا پنداشتی

تو لوای جرم از آن افراشتی


چون ترا ذکر و دعا دستور شد

زان دعا کردن دلت مغرور شد


هم‌سخن دیدی تو خود را با خدا

ای بسا کو زین گمان افتد جدا


گرچه با تو شه نشیند بر زمین

خویشتن بشناس و نیکوتر نشین


باز گفت ای شه پشیمان می‌شوم

توبه کردم نومسلمان می‌شوم


آنک تو مستش کنی و شیرگیر

گر ز مستی کژ رود عذرش پذیر


گرچه ناخن رفت چون باشی مرا

بر‌کنم من پرچم خورشید را


ورچه پرم رفت چون بنوازی‌ام

چرخ بازی گم کند در بازی‌ام


گر کمر بخشیم کُه را برکنم

گر دهی کلکی علمها بشکنم


آخر از پشه نه کم باشد تنم

مُلک نمرودی به پر برهم زنم


در ضعیفی تو مرا بابیل گیر

هر یکی خصم مرا چون پیل گیر


قدر فندق افکنم بندق حریق

بندقم در فعل صد چون منجنیق


گرچه سنگم هست مقدار نخود

لیک در هیجا نه سر ماند نه خود


موسی آمد در وغا با یک عصاش

زد بر آن فرعون و بر شمشیرهاش


هر رسولی یک‌تنه کان در زدست

بر همه آفاق تنها بر زدست


نوح چون شمشیر در خواهید ازو

موج طوفان گشت ازو شمشیرخو


احمدا خود کیست اسپاه زمین؟

ماه بین بر چرخ و بشکافش جبین


تا بداند سعد و نحس بی‌خبر

دور تست این دور نه دور قمر


دور تست ایرا که موسی کلیم

آرزو می‌برد زین دورت مقیم


چونک موسی رونق دور تو دید

کاندرو صبح تجلی می‌دمید


گفت یارب آن چه دور رحمتست

آن گذشت از رحمت آنجا رؤیتست


غوطه ده موسی خود را در بحار

از میان دورهٔ احمد بر آر


گفت یا موسی بدان بنمودمت

راه آن خلوت بدان بگشودمت


که تو زان دوری درین دور ای کلیم

پا بکش زیرا درازست این گلیم


من کریمم نان نمایم بنده را

تا بگریاند طمع آن زنده را


بینی طفلی بمالد مادری

تا شود بیدار و وا جوید خوری


کو گرسنه خفته باشد بی‌خبر

وان دو پستان می‌خلد زو مهر در


کنت کنزا رحمة مخفیة

فابتعثت امة مهدیة


هر کراماتی که می‌جویی بجان

او نمودت تا طمع کردی در آن


چند بت بشکست احمد در جهان

تا که یا رب گوی گشتند امتان


گر نبودی کوشش احمد تو هم

می‌پرستیدی چو اجدادت صنم


این سرت وا رَست از سجدهٔ صنم

تا بدانی حق او را بر امم


گر بگویی شکرِ این رَستن بگو

کز بُتِ باطن هَمَت برهاند او


مر سرت را چون رهانید از بتان

هم بدان قوّت تو دل را وا رهان


سر ز شکر دین از آن برتافتی

کز پدر میراث مفتش یافتی


مرد میراثی چه داند قدر مال؟

رستمی جان کند و مجان یافت زال


چون بگریانم، بجوشد رحمتم

آن خروشنده بنوشد نعمتم


گر نخواهم داد، خود ننمایمش

چونش کردم بسته دل بگشایمش


رحمتم موقوفِ آن خوش‌گریه‌هاست

چون گریست، از بحرِ رحمت موج خاست


بخش ۱۱ - حلوا خریدن شیخ احمد خضرویه جهت غریمان به الهام حق تعالی

بود شیخی دایما او وامدار

از جوانمردی که بود آن نامدار


ده هزاران وام کردی از مهان

خرج کردی بر فقیران جهان


هم به وام او خانقاهی ساخته

جان و مال و خانقه در باخته


وام او را حق ز هر جا می‌گزارد

کرد حق بهر خلیل از ریگ آرد


گفت پیغامبر که در بازارها

دو فرشته می‌کنند ایدر دعا


کای خدا تو منفقان را ده خلف

ای خدا تو ممسکان را ده تلف


خاصه آن منفق که جان انفاق کرد

حلق خود قربانی خلاق کرد


حلق پیش آورد اسمعیل‌وار

کارد بر حلقش نیارد کرد کار


پس شهیدان زنده زین رویند و خوش

تو بدان قالب بمنگر گبروش


چون خلف دادستشان جان بقا

جان ایمن از غم و رنج و شقا


شیخ وامی سالها این کار کرد

می‌ستد می‌داد همچون پای‌مرد


تخمها می‌کاشت تا روز اجل

تا بود روز اجل میر اجل


چونک عمر شیخ در آخر رسید

در وجود خود نشان مرگ دید


وام‌داران گرد او بنشسته جمع

شیخ بر خود خوش گدازان همچو شمع


وام‌داران گشته نومید و ترش

درد دلها یار شد با درد شش


شیخ گفت این بدگمانان را نگر

نیست حق را چارصد دینار زر!؟


کودکی حلوا ز بیرون بانگ زد

لاف حلوا بر امید دانگ زد


شیخ اشارت کرد خادم را به سَر

که برو آن جمله حلوا را بخر


تا غریمان چونک آن حلوا خورند

یک زمانی تلخ در من ننگرند


در زمان خادم برون آمد به دَر

تا خرد او جمله حلوا را به زَر


گفت او را کوترو حلوا به چَند

گفت کودک نیم دینار و ادند


گفت نه از صوفیان افزون مجو

نیم دینارت دهم دیگر مگو


او طبق بنهاد اندر پیش شیخ

تو ببین اسرار سِرّ اندیش شیخ


کرد اشارت با غریمان کین نوال

نک تبرک خوش خورید این را حلال


چون طبق خالی شد آن کودک ستَد

گفت دینارم بده ای با خرَد


شیخ گفتا از کجا آرم درم

وامدارم می‌روم سوی عدم


کودک از غم زد طبق را بر زمین

ناله و گریه بر آورد و حنین


می‌گریست از غبن کودک های های

کای مرا بشکسته بودی هر دو پای


کاشکی من گرد گلخن گشتمی

بر در این خانقه نگذشتمی


صوفیان طبل‌خوار لقمه‌جو

سگ‌دلان و همچو گربه روی‌شو


از غریو کودک آنجا خیر و شر

گرد آمد گشت بر کودک حشر


پیش شیخ آمد که ای شیخ درشت

تو یقین دان که مرا استاد کشت


گر روم من پیش او دست تهی

او مرا بُکْشَد، اجازت می‌دهی؟


وان غریمان هم به انکار و جحود

رو به شیخ آورده کین باری چه بود؟


مال ما خوردی مظالم می‌بری

از چه بود این ظلم ِ دیگر بر سری؟


تا نماز دیگر آن کودک گریست

شیخ دیده بست و در وی ننگریست


شیخ فارغ از جفا و از خلاف

در کشیده روی چون مه در لحاف


با ازل خوش با اجل خوش شادکام

فارغ از تشنیع و گفتِ خاص و عام


آنک جان در روی او خندد چو قند

از ترش‌روییِ خَلقش چه گزند؟


آنک جان بوسه دهد بر چشم او

کی خورد غم از فلک وز خشم او؟


در شب مهتاب مه را بر سماک

از سگان و وعوعِ ایشان چه باک؟


سگ وظیفهٔ خود بجا می‌آورد

مه وظیفهٔ خود به رخ می‌گسترد


کارک خود می‌گزارد هر کسی

آب نگذارد صفا بهرِ خسی


خس، خسانه می‌رود بر روی آب

آب صافی می‌رود بی اضطراب


مصطفی مه می‌شکافد نیم‌شب

ژاژ می‌خاید ز کینه بولهب


آن مسیحا مرده زنده می‌کند

وان جهود از خشم سبلت می‌کند


بانگ سگ هرگز رسد در گوش ماه؟

خاصه ماهی کو بود خاص اله؟


مَی خورد شه بر لب جو تا سحر

در سماع از بانگ چغزان بی خبر


هم شدی توزیع کودک دانگ چند

همت شیخ آن سخا را کرد بند


تا کسی ندهد به کودک هیچ چیز

قوت پیران ازین بیش است نیز


شد نماز دیگر آمد خادمی

یک طبق بر کف ز پیش حاتمی


صاحب مالی و حالی پیشِ پیر

هدیه بفرستاد کز وی بُد خبیر


چارصد دینار بر گوشهٔ طبق

نیم دینار دگر اندر ورق


خادم آمد شیخ را اکرام کرد

وان طبق بنهاد پیش شیخ فرد


چون طبق را از غطا وا کرد رو

خلق دیدند آن کرامت را ازو


آه و افغان از همه برخاست زود

کای سر شیخان و شاهان این چه بود


این چه سرست این چه سلطانیست باز

ای خداوند خداوندانِ راز


ما ندانستیم ما را عفو کن

بس پراکنده که رفت از ما سخن


ما که کورانه عصاها می‌زنیم

لاجرم قندیلها را بشکنیم


ما چو کران ناشنیده یک خطاب

هرزه گویان از قیاس خود جواب


ما ز موسی پند نگرفتیم کاو

گشت از انکار خضری زردرو


با چنان چشمی که بالا می‌شتافت

نور چشمش آسمان را می‌شکافت


کرده با چشمت تعصب موسیا

از حماقت چشم موش آسیا


شیخ فرمود آن همه گفتار و قال

من بحل کردم شما را آن حلال


سِر این آن بود کز حق خواستم

لاجرم بنمود راه راستم


گفت آن دینار اگر چه اندکست

لیک موقوف غریو کودکست


تا نگرید کودک حلوا فروش

بحر رحمت در نمی‌آید به جوش


ای برادر طفل، طفلِ چشم تست

کام خود موقوف زاری دان درست


گر همی‌خواهی که آن خلعت رسد

پس بگریان طفل دیده بر جسد


بخش ۱۲ - ترسانیدن شخصی زاهدی را کی کم گری تا کور نشوی

زاهدی را گفت یاری در عمل

کم گری تا چشم را ناید خلل


گفت زاهد از دو بیرون نیست حال

چشم بیند یا نبیند آن جمال


گر ببیند نور حق خود چه غمست

در وصال حق دو دیده چه کمست


ور نخواهد دید حق را گو برو

این چنین چشم شقی گو کور شو


غم مخور از دیده، کان عیسی تراست

چپ مرو تا بخشدت دو چشم راست


عیسی روح تو با تو حاضرست

نصرت از وی خواه کو خوش ناصرست


لیک بیگار تن پر استخوان

بر دل عیسی منه تو هر زمان


همچو آن ابله که اندر داستان

ذکر او کردیم بهر راستان


زندگی تن مجو از عیسی‌ات

کام فرعونی مخواه از موسی‌ات


بر دل خود کم نه اندیشهٔ معاش

عیش کم ناید تو بر درگاه باش


این بدن خرگاه آمد روح را

یا مثال کشتیی مر نوح را


تُرک چون باشد بیابد خرگهی

خاصه چون باشد عزیز درگهی


بخش ۱۳ - تمامی قصهٔ زنده شدن استخوانها به دعای عیسی علیه السلام

خواند عیسی نام حق بر استخوان

از برای التماس آن جوان


حکم یزدان از پی آن خام مرد

صورت آن استخوان را زنده کرد


از میان بر جست یک شیر سیاه

پنجه‌ای زد کرد نقشش را تباه


کله‌اش بر کند مغزش ریخت زود

مغز جوزی کاندرو مغزی نبود


گر ورا مغزی بدی اشکستنش

خود نبودی نقص الا بر تنش


گفت عیسی چون شتابش کوفتی

گفت زان رو که تو زو آشوفتی


گفت عیسی چون نخوردی خون مرد

گفت در قسمت نبودم رزق خورد


ای بسا کس همچو آن شیر ژیان

صید خود ناخورده رفته از جهان


قسمتش کاهی نه و حرصش چو کوه

وجه نه و کرده تحصیل وجوه


ای میسر کرده بر ما در جهان

سخره و بیگار ما را وا رهان


طعمه بنموده بما وان بوده شست

آنچنان بنما بما آن را که هست


گفت آن شیر ای مسیحا این شکار

بود خالص از برای اعتبار


گر مرا روزی بدی اندر جهان

خود چه کارستی مرا با مردگان


این سزای آنک یابد آب صاف

همچو خر در جو بمیزد از گزاف


گر بداند قیمت آن جوی خر

او به جای پا نهد در جوی سر


او بیابد آنچنان پیغامبری

میر آبی زندگانی‌پروری


چون نمیرد پیش او کز امر کن

ای امیر آب ما را زنده کن


هین سگ نفس ترا زنده مخواه

کو عدو جان تست از دیرگاه


خاک بر سر استخوانی را که آن

مانع این سگ بود از صید جان


سگ نه‌ای بر استخوان چون عاشقی

دیوچه‌وار از چه بر خون عاشقی


آن چه چشمست آن که بیناییش نیست

ز امتحانها جز که رسواییش نیست


سهو باشد ظنها را گاه گاه

این چه ظنست این که کور آمد ز راه


دیده آ بر دیگران نوحه‌گری

مدتی بنشین و بر خود می‌گری


ز ابر گریان شاخ سبز و تر شود

زانک شمع از گریه روشن‌تر شود


هر کجا نوحه کنند آنجا نشین

زانک تو اولیتری اندر حنین


زانک ایشان در فراق فانی‌اند

غافل از لعل بقای کانی‌اند


زانک بر دل نقش تقلیدست بند

رو به آب چشم بندش را برند


زانک تقلید آفت هر نیکویست

کَه بود تقلید اگر کوه قویست


گر ضریری لمترست و تیز خشم

گوشت‌پاره‌ش دان چو او را نیست چشم


گر سخن گوید ز مو باریکتر

آن سرش را زان سخن نبود خبر


مستیی دارد ز گفت خود ولیک

از بَرِ وی تا به مَی راهیست نیک


همچو جویست او نه او آبی خورد

آب ازو بر آب‌خوران بگذرد


آب در جو زان نمی‌گیرد قرار

زانک آن جو نیست تشنه و آب‌خوار


همچو نایی نالهٔ زاری کند

لیک بیگار خریداری کند


نوحه‌گر باشد مقلد در حدیث

جز طمع نبود مراد آن خبیث


نوحه‌گر گوید حدیث سوزناک

لیک کو سوز دل و دامان چاک


از محقق تا مقلد فرقهاست

کین چو داوودست و آن دیگر صداست


منبع گفتار این سوزی بود

وان مقلد کهنه‌آموزی بود


هین مشو غره بدان گفت حزین

بار بر گاوست و بر گردون حنین


هم مقلد نیست محروم از ثواب

نوحه‌گر را مزد باشد در حساب


کافر و مؤمن خدا گویند لیک

درمیان هر دو فرقی هست نیک


آن گدا گوید خدا از بهر نان

متقی گوید خدا از عین جان


گر بدانستی گدا از گفت خویش

پیش چشم او نه کم ماندی نه بیش


سالها گوید خدا آن نان‌خواه

همچو خر مصحف کشد از بهر کاه


گر به دل در تافتی گفت لبش

ذره ذره گشته بودی قالبش


نام دیوی ره برد در ساحری

تو به نام حق پشیزی می‌بری


بخش ۱۴ - خاریدن روستایی در تاریکی شیر را به ظن آنک گاو اوست

روستایی گاو در آخر ببست

شیر گاوش خورد و بر جایش نشست


روستایی شد در آخر سوی گاو

گاو را می‌جست شب آن کنج‌کاو


دست می‌مالید بر اعضای شیر

پشت و پهلو گاه بالا گاه زیر


گفت شیر ار روشنی افزون شدی

زهره‌اش بدریدی و دل خون شدی


این چنین گستاخ زان می‌خاردم

کو درین شب گاو می‌پنداردم


حق همی‌گوید که ای مغرور کور

نه ز نامم پاره پاره گشت طور


که لو انزلنا کتابا للجبل

لانصدع ثم انقطع ثم ارتحل


از من ار کوه احد واقف بدی

پاره گشتیّ و دلش پرخون شدی


از پدر وز مادر این بشنیده‌ای

لاجرم غافل درین پیچیده‌ای


گر تو بی‌تقلید ازین واقف شوی

بی نشان از لطف چون هاتف شوی


بشنو این قصه پی تهدید را

تا بدانی آفت تقلید را


بخش ۱۵ - فروختن صوفیان بهیمهٔ مسافر را جهت سماع

صوفیی در خانقاه از ره رسید

مرکب خود برد و در آخُر کشید


آبکش داد و علف از دست خویش

نه چنان صوفی که ما گفتیم پیش


احتیاطش کرد از سهو و خباط

چون قضا آید چه سودست احتیاط


صوفیان تقصیر بودند و فقیر

کاد فقراً ان یکن کفراً یبیر


ای توانگر که تو سیری هین مخند

بر کژی آن فقیر دردمند


از سر تقصیر آن صوفی رمه

خرفروشی در گرفتند آن همه


کز ضرورت هست مرداری مباح

بس فسادی کز ضرورت شد صلاح


هم در آن دم آن خرک بفروختند

لوت آوردند و شمع افروختند


ولوله افتاد اندر خانقه

کامشبان لوت و سماعست و وله


چند ازین صبر و ازین سه روزه چند

چند ازین زنبیل و این دریوزه چند


ما هم از خلقیم و جان داریم ما

دولت امشب میهمان داریم ما


تخم باطل را از آن می‌کاشتند

کانک آن جان نیست جان پنداشتند


وان مسافر نیز از راه دراز

خسته بود و دید آن اقبال و ناز


صوفیانش یک به یک بنواختند

نرد خدمتهای خوش می‌باختند


گفت چون می‌دید میلانش به وی

گر طرب امشب نخواهم کرد کی


لوت خوردند و سماع آغاز کرد

خانقه تا سقف شد پر دود و گرد


دود مطبخ گرد آن پا کوفتن

ز اشتیاق و وجد جان آشوفتن


گاه دست‌افشان قدم می‌کوفتند

گه به سجده صفه را می‌روفتند


دیر یابد صوفی آز از روزگار

زان سبب صوفی بود بسیارخوار


جز مگر آن صوفیی کز نور حق

سیر خورد او فارغست از ننگ دق


از هزاران اندکی زین صوفیند

باقیان در دولت او می‌زیند


چون سماع آمد ز اول تا کران

مطرب آغازید یک ضرب گران


خر برفت و خر برفت آغاز کرد

زین حرارت جمله را انباز کرد


زین حرارت پای‌کوبان تا سحر

کف‌زنان خر رفت و خر رفت ای پسر


از ره تقلید آن صوفی همین

خر برفت آغاز کرد اندر حنین


چون گذشت آن نوش و جوش و آن سماع

روز گشت و جمله گفتند الوداع


خانقه خالی شد و صوفی بماند

گرد از رخت آن مسافر می‌فشاند


رخت از حجره برون آورد او

تا به خر بر بندد آن همراه‌جو


تا رسد در همرهان او می‌شتافت

رفت در آخُر خر خود را نیافت


گفت آن خادم به آبش برده است

زانک خر دوش آب کمتر خورده است


خادم آمد گفت صوفی خر کجاست

گفت خادم ریش بین، جنگی بخاست


گفت من خر را به تو بسپرده‌ام

من تو را بر خر موکل کرده‌ام


از تو خواهم آنچ من دادم به تو

باز ده آنچ فرستادم به تو


بحث با توجیه کن حجت میار

آنچ من بسپردمت وا پس سپار


گفت پیغمبر که دستت هر چه برد

بایدش در عاقبت وا پس سپرد


ور نه‌ای از سرکشی راضی بدین

نک من و تو خانهٔ قاضی دین


گفت من مغلوب بودم صوفیان

حمله آوردند و بودم بیم جان


تو جگربندی میان گربگان

اندر اندازی و جویی زان نشان


در میان صد گرسنه گرده‌ای

پیش صد سگ گربهٔ پژمرده‌ای