ماهیانیم و تو دریای حیات

زنده‌ایم از لطفت ای نیکو صفات


بخش ۴۹ - اختلاف کردن در چگونگی و شکل پیل

تو نگنجی در کنار فکرتی

نی به معلولی قرین چون علتی


پیش ازین طوفان و بعد این مرا

تو مخاطب بوده‌ای در ماجرا


با تو می‌گفتم نه با ایشان سخن

ای سخن‌بخش نو و آن کهن


نه که عاشق روز و شب گوید سخن

گاه با اطلال و گاهی با دمن


روی با اطلال کرده ظاهرا

او کرا می‌گوید آن مدحت کرا


شکر طوفان را کنون بگماشتی

واسطه‌ی اطلال را بر داشتی


زانک اطلال لئیم و بد بدند

نه ندایی نه صدایی می‌زدند


من چنان اطلال خواهم در خطاب

کز صدا چون کوه واگوید جواب


تا مثنّا بشنوم من نام تو

عاشقم بر نام جان‌آرام تو


هر نبی زان دوست دارد کوه را

تا مثنّا بشنود نام تو را


آن کُهِ پَستِ مثالِ سنگ‌لاخ

موش را شاید نه ما را در مُناخ


من بگویم او نگردد یار من

بی‌صدا ماند دم گفتار من


با زمین آن به که هموارش کنی

نیست همدم با قدم یارش کنی


گفت ای نوح ار تو خواهی جمله را

حشر گردانم بر آرم از ثری


بهر کنعانی دل تو نشکنم

لیکت از احوال آگه می‌کنم


گفت نه نه راضیم که تو مرا

هم کنی غرقه اگر باید تو را


هر زمانم غرقه می‌کن من خوشم

حکم تو جانست چون جان می‌کشم


ننگرم کس را و گر هم بنگرم

او بهانه باشد و تو منظرم


عاشق صُنع توَم در شُکر و صبر

عاشق مصنوع کی باشم چو گبر


عاشق صنع خدا با فر بود

عاشق مصنوع او کافر بود


بخش ۵۰ - توفیق میان این دو حدیث کی الرضا بالکفر کفر و حدیث دیگر من لم یرض بقضایی  فلیطلب ربا سوای

دی سؤالی کرد سایل مر مرا

زانک عاشق بود او بر ماجرا


گفت نکتهٔ الرضا بالکفر کفر

این پیمبر گفت و گفت اوست مهر


باز فرمود او که اندر هر قضا

مر مسلمان را رضا باید رضا


نه قضای حق بود کفر و نفاق

گر بدین راضی شوم باشد شقاق


ور نیم راضی بود آن هم زیان

پس چه چاره باشدم اندر میان


گفتمش این کفر مقضی نه قضاست

هست آثار قضا این کفر راست


پس قضا را خواجه از مقضی بدان

تا شکالت دفع گردد در زمان


راضیم در کفر زان رو که قضاست

نه ازین رو که نزاع و خبث ماست


کفر از روی قضا خود کفر نیست

حق را کافر مخوان اینجا مه‌ایست


کفر جهلست و قضای کفر علم

هر دو کی یک باشد آخر حلم و خلم


زشتی خط زشتی نقاش نیست

بلک از وی زشت را بنمودنیست


قوت نقاش باشد آنک او

هم تواند زشت کردن هم نکو


گر کشانم بحث این را من بساز

تا سؤال و تا جواب آید دراز


ذوق نکتهٔ عشق از من می‌رود

نقش خدمت نقش دیگر می‌شود


بخش ۵۱ - مثل در بیان آنک حیرت مانع بحث و فکرتست

آن یکی مرد دومو آمد شتاب

پیش یک آیینه دار مستطاب


گفت از ریشم سپیدی کن جدا

که عروس نو گزیدم ای فتی


ریش او ببرید و کل پیشش نهاد

گفت تو بگزین مرا کاری فتاد


این سؤال و آن جوابست آن گزین

که سر اینها ندارد درد دین


آن یکی زد سیلیی مر زید را

حمله کرد او هم برای کید را


گفت سیلی‌زن سؤالت می‌کنم

پس جوابم گوی وانگه می‌زنم


بر قفای تو زدم آمد طراق

یک سؤالی دارم اینجا در وفاق


این طراق از دست من بودست یا

از قفاگاه تو ای فخر کیا


گفت از درد این فراغت نیستم

که درین فکر و تفکر بیستم


تو که بی‌دردی همی اندیش این

نیست صاحب‌درد را این فکر هین


بخش ۵۲ - حکایت

در صحابه کم بدی حافظ کسی

گرچه شوقی بود جانشان را بسی


بخش ۵۲ - حکایت

زانک چون مغزش در آگند و رسید

پوستها شد بس رقیق و واکفید


بخش ۵۲ - حکایت

قشر جوز و فستق و بادام هم

مغز چون آگندشان شد پوست کم


بخش ۵۲ - حکایت

مغز علم افزود کم شد پوستش

زانک عاشق را بسوزد دوستش


بخش ۵۲ - حکایت

وصف مطلوبی چو ضد طالبیست

وحی و برق نور سوزندهٔ نبیست


بخش ۵۲ - حکایت

چون تجلی کرد اوصاف قدیم

پس بسوزد وصف حادث را گلیم


بخش ۵۲ - حکایت

ربع قرآن هر که را محفوظ بود

جل فینا از صحابه می‌شنود


بخش ۵۲ - حکایت

جمع صورت با چنین معنی ژرف

نیست ممکن جز ز سلطانی شگرف


بخش ۵۲ - حکایت

در چنین مستی مراعات ادب

خود نباشد ور بود باشد عجب


بخش ۵۲ - حکایت

اندر استغنا مراعات نیاز

جمع ضدینست چون گرد و دراز


بخش ۵۲ - حکایت

خود عصا معشوق عمیان می‌بود

کور خود صندوق قرآن می‌بود


بخش ۵۲ - حکایت

گفت کوران خود صنادیقند پر

از حروف مصحف و ذکر و نذر


بخش ۵۲ - حکایت

باز صندوقی پر از قرآن به است

زانک صندوقی بود خالی بدست


بخش ۵۲ - حکایت

باز صندوقی که خالی شد ز بار

به ز صندوقی که پر موشست و مار


بخش ۵۲ - حکایت

حاصل اندر وصل چون افتاد مرد

گشت دلاله به پیش مرد سرد


بخش ۵۲ - حکایت

چون به مطلوبت رسیدی ای ملیح

شد طلب کاری علم اکنون قبیح


بخش ۵۲ - حکایت

چون شدی بر بامهای آسمان

سرد باشد جست وجوی نردبان


بخش ۵۲ - حکایت

جز برای یاری و تعلیم غیر

سرد باشد راه خیر از بعد خیر


بخش ۵۲ - حکایت

آینهٔ روشن که شد صاف و ملی

جهل باشد بر نهادن صیقلی


بخش ۵۲ - حکایت

پیش سلطان خوش نشسته در قبول

زشت باشد جستن نامه و رسول


بخش ۵۳ - داستان مشغول شدن عاشقی به عشق‌نامه خواندن  و مطالعه کردن عشق‌نامه در حضور معشوق خویش و معشوق آن را ناپسند داشتن کی طلب الدلیل عند حضور المدلول  قبیح والاشتغال بالعلم بعد الوصول الی المعلوم مذموم

آن یکی را یار پیش خود نشاند

نامه بیرون کرد و پیش یار خواند


بیت‌ها در نامه و مدح و ثنا

زاری و مسکینی و بس لابه‌ها


گفت معشوق «این اگر بهر من‌ست

گاه وصل این عمر ضایع کردن‌ست


من به پیشت حاضر و تو نامه‌خوان؟

نیست این باری نشان عاشقان»


گفت اینجا حاضری اما ولیک

من نمی‌یایم نصیب خویش نیک


آنچ می‌دیدم ز تو پارینه سال

نیست این دم گرچه می‌بینم وصال


من ازین چشمه زلالی خورده‌ام

دیده و دل ز آب تازه کرده‌ام


چشمه می‌بینم ولیکن آب نی

راه آبم را مگر زد ره‌زنی


گفت پس من نیستم معشوق تو

من به بلغار و مرادت در قتو


عاشقی تو بر من و بر حالتی

حالت اندر دست نبود یا فتی!


پس نیم کلی مطلوب تو من

جزو مقصودم تو را اندر زمن


خانهٔ معشوقه‌ام، معشوق نی

عشق بر نقدست، بر صندوق نی


هست معشوق آنک او یکتو بود

مبتدا و منتهاات او بود


چون بیابی‌اش نمانی منتظر

هم هویدا او بوَد هم نیز سِرّ


میر احوالست نه موقوف حال

بندهٔ آن ماه باشد ماه و سال


چون بگوید حال را فرمان کند

چون بخواهد جسم‌ها را جان کند


منتها نبود که موقوف‌ست او

منتظر بنشسته باشد حال‌جو


کیمیای حال باشد دست او

دست جنباند شود مس مست او


گر بخواهد مرگ هم شیرین شود

خار و نشتر نرگس و نسرین شود


آنکه او موقوف حالست آدمی‌ست

کاو به‌حال افزون و گاهی در کمی‌ست


صوفی ابن الوقت باشد در منال

لیک صافی فارغ‌ست از وقت و حال


حال‌ها موقوف عزم و رای او

زنده از نفخ مسیح‌آسای او


عاشق‌ِ حالی، نه عاشق بر منی

بر امید حال بر من می‌تنی


آنک یک دم کم دمی کامل بوَد

نیست معبود‌ِ خلیل، آفل بوَد


وانک آفل باشد و گه آن و این

نیست دلبر لا احب الافلین


آنک او گاهی خوش و گه ناخوش‌ست

یک زمانی آب و یک دم آتش‌ست


برج مه باشد ولیکن ماه نه

نقش بت باشد ولی آگاه نه


هست صوفی‌ِ صفاجو ابن‌ِ وقت

وقت را همچون پدر بگرفته سخت


هست صافی غرق عشق ذوالجلال

ابن‌ِ کس نه، فارغ از اوقات و حال


غرقهٔ نوری که او لم یولدست

لم یلد لم یولد آن ایزدست


رو چنین عشقی بجو گر زنده‌ای

ورنه وقت مختلف را بنده‌ای


منگر اندر نقش زشت و خوب خویش

بنگر اندر عشق و در مطلوب خویش


منگر آنک تو حقیری یا ضعیف

بنگر اندر همّت خود ای شریف


تو به هر حالی که باشی می‌طلب

آب می‌جو دایما ای خشک‌لب


کان لب خشکت گواهی می‌دهد

کاو بآخر بر سر منبع رسد


خشکی لب هست پیغامی ز آب

که بمات آرد یقین این اضطراب


کاین طلب‌کاری مبارک جنبشی‌ست

این طلب در راهِ حق مانع کُشی‌ست


این طلب مفتاح مطلوبات تست

این سپاه و نصرت رایات تست


این طلب همچون خروسی در صیاح

می‌زند نعره که می‌آید صباح


گرچه آلت نیستت تو می‌طلب

نیست آلت حاجت اندر راه رب


هر که را بینی طلب‌کار ای پسر

یار او شو پیش او انداز سر


کز جوار طالبان طالب شوی

وز ظلال غالبان غالب شوی


گر یکی موری سلیمانی بجست

منگر اندر جستن او سست سست


هرچه داری تو ز مال و پیشه‌ای

نه طلب بود اول و اندیشه‌ای؟


بخش ۵۴ - حکایت آن شخص کی در عهد داود شب و روز دعا می‌کرد کی مرا روزی حلال ده بی رنج

آن یکی در عهد داوود نبی

نزد هر دانا و پیش هر غبی


این دعا می‌کرد دایم کای خدا

ثروتی بی رنج روزی کن مرا


چون مرا تو آفریدی کاهلی

زخم‌خواری سست‌جنبی منبلی


بر خران پشت‌ریش بی‌مراد

بار اسپان و استران نتوان نهاد


کاهلم چون آفریدی ای ملی

روزیم ده هم ز راه کاهلی


کاهلم من سایه خسپم در وجود

خفتم اندر سایهٔ این فضل و جود


کاهلان و سایه‌خسپان را مگر

روزیی بنوشته‌ای نوعی دگر


هر که را پایست جوید روزیی

هر که را پا نیست کن دلسوزیی


رزق را می‌ران به سوی آن حزین

ابر را باران به سوی هر زمین


چون زمین را پا نباشد جود تو

ابر را راند به سوی او دوتو


طفل را چون پا نباشد مادرش

آید و ریزد وظیفه بر سرش


روزیی خواهم به‌ناگه بی تعب

که ندارم من ز کوشش جز طلب


مدت بسیار می‌کرد این دعا

روز تا شب، شب همه شب تا ضحی


خلق می‌خندید بر گفتار او

بر طمع‌خامی و بر بیگار او


که چه می‌گوید عجب این سست‌ریش

یا کسی دادست بنگ بیهشیش


راهِ روزی کسب و رنجست و تعب

هر کسی را پیشه‌ای داد و طلب


اطلبوا الارزاق فی اسبابها

ادخلو الاوطان من ابوابها


شاه و سلطان و رسول حق کنون

هست داود نبی ذو فنون


با چنان عزی و نازی کاندروست

که گزیدستش عنایتهای دوست


معجزاتش بی شمار و بی عدد

موج بخشایش مدد اندر مدد


هیچ کس را خود ز آدم تا کنون

کی بدست آواز صد چون ارغنون


که بهر وعظی بمیراند دویست

آدمی را صوت خوبش کرد نیست


شیر و آهو جمع گردد آن زمان

سوی تذکیرش مغفل این از آن


کوه و مرغان هم‌رسایل با دمش

هردو اندر وقت دعوت محرمش


این و صد چندین مرورا معجزات

نور رویش بی‌جهات و در جهات


با همه تمکین خدا روزی او

کرده باشد بسته اندر جست و جو


بی زره‌بافی و رنجی روزیش

می‌نیاید با همه پیروزیش


این چنین مخذول واپس مانده‌ای

خانه کندهٔ دون و گردون‌رانده‌ای


این چنین مدبر همی خواهد که زود

بی تجارت پر کند دامن ز سود


این چنین گیجی بیامد در میان

که بر آیم بر فلک بی نردبان


این همی‌گفتش بتسخر رو بگیر

که رسیدت روزی و آمد بشیر


و آن همی خندید ما را هم بده

زانچ یابی هدیه‌ای سالار ده


او ازین تشنیع مردم وین فسوس

کم نمی‌کرد از دعا و چاپلوس


تا که شد در شهر معروف و شهیر

کو ز انبان تهی جوید پنیر


شد مثل در خام‌طبعی آن گدا

او ازین خواهش نمی‌آمد جدا


بخش ۵۵ - دویدن گاو در خانهٔ آن دعا کننده بالحاح قال النبی صلی الله علیه وسلم ان الله یحب الملحین فی الدعا زیرا عین خواست از حق تعالی و الحاح خواهنده را به است از آنچ  می‌خواهد آن را ازو

تا که روزی ناگهان در چاشتگاه

این دعا می‌کرد با زاری و آه


ناگهان در خانه‌اش گاوی دوید

شاخ زد بشکست دربند و کلید


گاو گستاخ اندر آن خانه بجست

مرد در جست و قوائمهاش بست


پس گلوی گاو ببرید آن زمان

بی توقف بی تامل بی امان


چون سرش ببرید شد سوی قصاب

تا اهابش بر کند در دم شتاب


بخش ۵۶ - عذر گفتن نظم کننده و مدد خواستن

ای تقاضاگر درون همچون جنین

چون تقاضا می‌کنی اتمام این


سهل گردان ره نما توفیق ده

یا تقاضا را بهل بر ما منه


چون ز مفلس زر تقاضا می‌کنی

زر ببخشش در سِرْ ای شاه غنی


بی تو نظم و قافیه شام و سحر

زهره کی دارد که آید در نظر


نظم و تجنیس و قوافی ای علیم

بندهٔ امر توند از ترس و بیم


چون مسبح کرده‌ای هر چیز را

ذات بی تمییز و با تمییز را


هر یکی تسبیح بر نوعی دگر

گوید و از حال آن این بی‌خبر


آدمی منکر ز تسبیح جماد

و آن جماد اندر عبادت اوستاد


بلک هفتاد و دو ملت هر یکی

بی‌خبر از یکدگر واندر شکی


چون دو ناطق را ز حال همدگر

نیست آگه چون بود دیوار و در


چون من از تسبیح ناطق غافلم

چون بداند سبحهٔ صامت دلم


هست سُنّی را یکی تسبیح خاص

هست جبری را ضد آن در مناص


سنّی از تسبیح جبری بی‌خبر

جبری از تسبیح سنّی بی اثر


این همی‌گوید که آن ضالست و گم

بی‌خبر از حال او وز امر قم


و آن همی گوید که این را چه خبر

جنگشان افکند یزدان از قدر


گوهر هر یک هویدا می‌کند

جنس از ناجنس پیدا می‌کند


قهر را از لطف داند هر کسی

خواه دانا خواه نادان یا خسی


لیک لطفی قهر در پنهان شده

یا که قهری در دل لطف آمده


کم کسی داند مگر ربانیی

کش بود در دل محک جانیی


باقیان زین دو گمانی می‌برند

سوی لانهٔ خود به یک پر می‌پرند


بخش ۵۷ - بیان آنک علم را دو پرست و گمان را یک پرست ناقص آمد ظن به پرواز  ابترست مثال ظن و یقین در علم

علم را دو پَر، گمان را یک پرست

ناقص آمد ظنْ به پرواز ابترست


مرغِ یک‌پر زود افتد سرنگون

باز بر پرد دو گامی یا فزون


افت خیزان می‌رود مرغ گمان

با یکی پر بر امید آشیان


چون ز ظن وا رست علمش رو نمود

شد دو پر آن مرغ یک‌پر پر گشود


بعد از آن یمشی سویا مستقیم

نه علی وجهه مکبا او سقیم


با دو پر بر می‌پرد چون جبرئیل

بی گمان و بی مگر بی قال و قیل


گر همه عالم بگویندش توی

بر ره یزدان و دین مستوی


او نگردد گرم‌تر از گفتشان

جان طاق او نگردد جفتشان


ور همه گویند او را گم‌رهی

کوه پنداری و تو برگ کهی


او نیفتد در گمان از طعنشان

او نگردد دردمند از ظعنشان


بلک گر دریا و کوه آید به‌گفت

گویدش با گم‌رهی گشتی تو جفت


هیچ یک ذره نیفتد در خیال

یا به طعن طاعنان رنجورحال


بخش ۵۸ - مثال رنجور شدن آدمی به‌وَهم تعظیم خلق  و رغبت مشتریان به‌وی و حکایت معلم

کودکان مکتبی از اوستاد

رنج دیدند از ملال و اجتهاد


مشورت کردند در تعویق کار

تا معلم در فتد در اضطرار


چون نمی‌آید ورا رنجوریی

که بگیرد چند روز او دوریی


تا رهیم از حبس و تنگی و ز کار

هست او چون سنگ خارا بر قرار


آن یکی زیرکتر این تدبیر کرد

که بگوید اوستا چونی تو زرد


خیر باشد رنگ تو بر جای نیست

این اثر یا از هوا یا از تبیست


اندکی اندر خیال افتد ازین

تو برادر هم مدد کن این‌چنین


چون درآیی از در مکتب بگو

خیر باشد اوستا احوال تو


آن خیالش اندکی افزون شود

کز خیالی عاقلی مجنون شود


آن سوم و آن چارم و پنجم چنین

در پی ما غم نمایند و حنین


تا چو سی کودک تواتر این خبر

متفق گویند یابد مستقر


هر یکی گفتش که شاباش ای ذکی

باد بختت بر عنایت متکی


متفق گشتند در عهد وثیق

که نگرداند سخن را یک رفیق


بعد از آن سوگند داد او جمله را

تا که غمازی نگوید ماجرا


رای آن کودک به‌چربید از همه

عقل او در پیش می‌رفت از رمه


آن تفاوت هست در عقل بشر

که میان شاهدان اندر صور


زین قبل فرمود احمد در مقال

در زبان پنهان بود حسن رجال


بخش ۵۹ - عقول خلق متفاوتست در اصل فطرت و نزد  معتزله متساویست تفاوت عقول از تحصیل  علم است

اختلاف عقلها در اصل بود

بر وفاق سُنیان باید شنود


بر خلاف قول اهل اعتزال

که عقول از اصل دارند اعتدال


تجربه و تعلیم بیش و کم کند

تا یکی را از یکی اعلم کند


باطلست این زانک رای کودکی

که ندارد تجربه در مسلکی


بر دمید اندیشه‌ای زان طفل خرد

پیر با صد تجربه بویی نبرد


خود فزون آن بِهْ کِه آن از فطرتست

تا ز افزونی که جهد و فکرتست


تو بگو دادهٔ خدا بهتر بود

یاکه لنگی راهوارانه رود


بخش ۶۰ - در وهم افکندن کودکان اوستاد را

روز گشت و آمدند آن کودکان

بر همین فکرت ز خانه تا دکان


بخش ۶۰ - در وهم افکندن کودکان اوستاد را

جمله اِستادند بیرون منتظر

تا درآید اول آن یار مصر


بخش ۶۰ - در وهم افکندن کودکان اوستاد را

زانک منبع او بُدست این رای را

سَر امام آید همیشه پای را


بخش ۶۰ - در وهم افکندن کودکان اوستاد را

ای مقلد تو مجو بیشی بر آن

کو بود منبع ز نور آسمان


بخش ۶۰ - در وهم افکندن کودکان اوستاد را

او در آمد گفت اُستا را سلام

خیر باشد رنگ رویت زردفام


بخش ۶۰ - در وهم افکندن کودکان اوستاد را

گفت استا نیست رنجی مر مرا

تو برو بنشین مگو یاوه هلا


بخش ۶۰ - در وهم افکندن کودکان اوستاد را

نفی کرد اما غبارِ وهمِ بَد

اندکی اندر دلش ناگاه زد


بخش ۶۰ - در وهم افکندن کودکان اوستاد را

اندر آمد دیگری گفت این چنین

اندکی آن وهم افزون شد بدین


بخش ۶۰ - در وهم افکندن کودکان اوستاد را

همچنین تا وهم او قوت گرفت

ماند اندر حال خود بس در شگفت


بخش ۶۱ - بیمار شدن فرعون هم به وهم از تعظیم خلقان

سجدهٔ خلق از زن و از طفل و مرد

زد دل فرعون را رنجور کرد


گفتن هریک خداوند و ملک

آنچنان کردش ز وهمی منهتک


که به دعوی الهی شد دلیر

اژدها گشت و نمی‌شد هیچ سیر


عقل جزوی آفتش وهمست و ظن

زانک در ظلمات شد او را وطن


بر زمین گر نیم گز راهی بود

آدمی بی وهم آمن می‌رود


بر سر دیوار عالی گر روی

گر دو گز عرضش بود کژ می‌شوی


بلک می‌افتی ز لرزهٔ دل به وهم

ترس وهمی را نکو بنگر بفهم


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

گشت اُستا سست از وهم و ز بیم

بر جهید و می‌کشانید او گلیم


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

خشمگین با زن که مهر اوست سست

من بدین حالم نپرسید و نجست


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

خود مرا آگه نکرد از رنگ من

قصد دارد تا رهد از ننگ من


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

او به حسن و جلوهٔ خود مست گشت

بی‌خبر کز بام افتادم چو طشت


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

آمد و در را به‌تندی وا گشاد

کودکان اندر پی آن اوستاد


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

گفت زن خیرست چون زود آمدی

که مبادا ذات نیکت را بدی


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

گفت کوری رنگ و حال من ببین

از غمم بیگانگان اندر حنین


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

تو درون خانه از بغض و نفاق

می‌نبینی حال من در احتراق


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

گفت زن ای خواجه عیبی نیستت

وهم و ظن لاش بی معنیستت


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

گفتش ای غر تو هنوزی در لجاج

می‌نبینی این تغیر و ارتجاج


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

گر تو کور و کر شدی ما را چه جرم

ما درین رنجیم و در اندوه و گرم


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

گفت ای خواجه بیارم آینه

تا بدانی که ندارم من گنه


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

گفت رو مه تو رهی مه آینت

دایما در بغض و کینی و عنت


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

جامهٔ خواب مرا زو گستران

تا بخسپم که سر من شد گران


بخش ۶۲ - رنجور شدن اوستاد به وهم

زن توقف کرد مردش بانگ زد

کای عدو زوتر تو را این می‌سزد


بخش ۶۳ - در جامهٔ خواب افتادن استاد و نالیدن او  از وهم رنجوری

جامه خواب آورد و گسترد آن عجوز

گفت امکان نه و باطن پر ز سوز


گر بگویم متهم دارد مرا

ور نگویم جد شود این ماجرا


فال بد رنجور گرداند همی

آدمی را که نبودستش غمی


قول پیغامبر قبوله یفرض

ان تمارضتم لدینا تمرضوا


گر بگویم او خیالی بر زند

فعل دارد زن که خلوت می‌کند


مر مرا از خانه بیرون می‌کند

بهر فسقی فعل و افسون می‌کند


جامه خوابش کرد و استاد اوفتاد

آه آه و ناله از وی می‌بزاد


کودکان آنجا نشستند و نهان

درس می‌خواندند با صد اندهان


کین همه کردیم و ما زندانییم

بد بنایی بود ما بد بانییم


بخش ۶۴ - دوم بار وهم افکندن کودکان استاد را کی او را از قرآن خواندن ما درد سر افزاید

گفت آن زیرک که ای قوم پسند

درس خوانید و کنید آوا بلند


چون همی‌خواندند گفت ای کودکان

بانگ ما استاد را دارد زیان


درد سر افزاید استا را ز بانگ

ارزد این کو درد یابد بهر دانگ


گفت استا راست می‌گوید روید

درد سر افزون شدم بیرون شوید


بخش ۶۵ - خلاص یافتن کودکان از مکتب بدین مکر

سجده کردند و بگفتند ای کریم

دور بادا از تو رنجوری و بیم


پس برون جستند سوی خانه‌ها

همچو مرغان در هوای دانه‌ها


مادرانشان خشمگین گشتند و گفت

روز کتاب و شما با لهو جفت


عذر آوردند کای مادر تو بیست

این گناه از ما و از تقصیر نیست


از قضای آسمان استاد ما

گشت رنجور و سقیم و مبتلا


مادران گفتند مکرست و دروغ

صد دروغ آرید بهر طمع دوغ


ما صباح آییم پیش اوستا

تا ببینیم اصل این مکر شما


کودکان گفتند بسم الله روید

بر دروغ و صدق ما واقف شوید


بخش ۶۶ - رفتن مادران کودکان به عیادت اوستاد

بامدادان آمدند آن مادران

خفته استا همچو بیمار گران


هم عرق کرده ز بسیاری لحاف

سر ببسته رو کشیده در سجاف


آه آهی می‌کند آهسته او

جملگان گشتند هم لا حول‌گو


خیر باشد اوستاد این درد سر

جان تو ما را نبودست زین خبر


گفت من هم بی‌خبر بودم ازین

آگهم مادر غران کردند هین


من بُدم غافل به‌شغلِ قال و قیل

بود در باطن چنین رنجی ثقیل


چون به‌جِد مشغول باشد آدمی

او ز دید رنج خود باشد عمی


از زنان مصر یوسف شد سمر

که ز مشغولی بشد زیشان خبر


پاره پاره کرده ساعدهای خویش

روح واله که نه پس بیند نه پیش


ای بسا مرد شجاع اندر حراب

که ببرد دست یا پایش ضراب


او همان دست آورد در گیر و دار

بر گمان آنک هست او بر قرار


خود ببیند دست رفته در ضرر

خون ازو بسیار رفته بی‌خبر


بخش ۶۷ - در بیان آنک تن روح را چون لباسی است و این دست آستین دست روحست واین پای  موزهٔ پای روحست

تا بدانی که تن آمد چون لباس

رو بجو لابِس، لباسی را ملیس


روح را توحید الله خوشترست

غیر ظاهر دست و پای دیگرست


دست و پا در خواب بینی و ایتلاف

آن حقیقت دان مدانش از گزاف


آن توی که بی بدن داری بدن

پس مترس از جسم و جان بیرون شدن


بخش ۶۸ - حکایت آن درویش کی در کوه خلوت کرده بود و بیان حلاوت انقطاع و خلوت و داخل شدن درین منقبت کی أَنا جَلیسُ مَنْ ذَکَرَني وَ أَنیسُ مَنِ اسْتَأنَسَ بي گر با همه‌ای چو بی منی بی همه‌ای ور بی همه‌ای چو با منی با همه‌ای

بود درویشی به کُهساری مقیم

خلوت او را بود هم خواب و ندیم


چون ز خالق می‌رسید او را شمول

بود از انفاس مرد و زن ملول


همچنانک سهل شد ما را حضر

سهل شد هم قوم دیگر را سفر


آنچنانک عاشقی بر سروری

عاشقست آن خواجه بر آهنگری


هر کسی را بهر کاری ساختند

میل آن را در دلش انداختند


دست و پا بی میل جنبان کی شود

خار و خس بی آب و بادی کی رود


گر ببینی میل خود سوی سما

پرِّ دولت برگشا، همچون هما


ور ببینی میل خود سوی زمین

نوحه می‌کن هیچ منشین از حنین


عاقلان خود نوحه‌ها پیشین کنند

جاهلان آخر به سَر بر می‌زنند


ز ابتدای کار آخر را ببین

تا نباشی تو پشیمان یوم دین


بخش ۶۹ - دیدن زرگر عاقبت کار را و سخن بر وفق عاقبت گفتن با مستعیر ترازو

آن یکی آمد به پیش زرگری

که ترازو ده که بر سنجم زری


گفت خواجه رو مرا غربال نیست

گفت میزان ده برین تسخر مه‌ایست


گفت جاروبی ندارم در دکان

گفت بس بس این مضاحک را بمان


من ترازویی که می‌خواهم بده

خویشتن را کر مکن هر سو مجه


گفت بشنیدم سخن کر نیستم

تا نپنداری که بی معنیستم


این شنیدم لیک پیری مرتعش

دست لرزان جسم تو نامنتعش


وان زر تو هم قراضهٔ خرد مرد

دست لرزد پس بریزد زر خرد


پس بگویی خواجه جاروبی بیار

تا بجویم زر خود را در غبار


چون بروبی خاک را جمع آوری

گوییم غلبیر خواهم ای جری


من ز اول دیدم آخر را تمام

جای دیگر رو ازینجا والسلام


بخش ۷۰ - بقیهٔ قصهٔ آن زاهد کوهی کی نذر کرده بود کی میوهٔ کوهی از درخت باز نکنم و درخت نفشانم و کسی را نگویم صریح و کنایت کی بیفشان آن خورم کی باد افکنده باشد  از درخت

اندر آن کُه بود اشجار و ثمار

بس مُرودی کوهی آنجا بی‌شمار


گفت آن درویش یا رب با تو من

عهد کردم زین نچینم در زمن


جز از آن میوه که باد انداختش

من نچینم از درخت منتعش


مدتی بر نذر خود بودش وفا

تا در آمد امتحانات قضا


زین سبب فرمود استثنا کنید

گر خدا خواهد به پیمان بر زنید


هر زمان دل را دگر میلی دهم

هرنفس بر دل دگر داغی نهم


کل اصباح لنا شان جدید

کل شیء عن مرادی لا یحید


در حدیث آمد که دل همچون پریست

در بیابانی اسیر صرصریست


باد پَر را هر طرف راند گزاف

گه چپ و گه راست با صد اختلاف


در حدیث دیگر این دل دان چنان

کآب جوشان ز آتش اندر قازغان


هر زمان دل را دگر رایی بود

آن نه از وی لیک از جایی بود


پس چرا آمن شوی بر رای دل

عهد بندی تا شوی آخر خجل


این هم از تاثیر حکمست و قدر

چاه می‌بیینی و نتوانی حذر


نیست خود از مرغ پران این عجب

که نبیند دام و افتد در عطب


این عجب که دام بیند هم وتد

گر بخواهد ور نخواهد می‌فتد


چشم باز و گوش باز و دام پیش

سوی دامی می‌پرد با پر خویش


بخش ۷۱ - تشبیه بند و دام قضا به صورت  پنهان به اثر پیدا

بینی اندر دلق مهتر زاده‌ای

سر برهنه در بلا افتاده‌ای


در هوای نابکاری سوخته

اقمشه و املاک خود بفروخته


خان و مان رفته شده بدنام و خوار

کام دشمن می‌رود ادبیروار


زاهدی بیند بگوید ای کیا

همتی می‌دار از بهر خدا


کاندرین ادبار زشت افتاده‌ام

مال و زر و نعمت از کف داده‌ام


همتی تا بوک من زین وا رهم

زین گل تیره بود که بر جهم


این دعا می‌خواهد او از عام و خاص

کالخلاص و الخلاص و الخلاص


دست باز و پای باز و بند نی

نه موکل بر سرش نه آهنی


از کدامین بند می‌جویی خلاص

وز کدامین حبس می‌جویی مناص


بند تقدیر و قضای مختفی

کی نبیند آن به جز جان صفی


گرچه پیدا نیست آن در مکمنست

بتر از زندان و بند آهنست


زانک آهنگر مر آن را بشکند

حفره گر هم خشت زندان بر کند


ای عجب این بند پنهان گران

عاجز از تکسیر آن آهنگران


دیدن آن بند احمد را رسد

بر گلوی بسته حبل من مسد


دید بر پشت عیال بولهب

تنگ هیزم گفت حمالهٔ حطب


حبل و هیزم را جز او چشمی ندید

که پدید آید برو هر ناپدید


باقیانش جمله تاویلی کنند

کین ز بیهوشیست و ایشان هوشمند


لیک از تاثیر آن پشتش دوتو

گشته و نالان شده او پیش تو


که دعایی همتی تا وا رهم

تا ازین بند نهان بیرون جهم


آنک بیند این علامتها پدید

چون نداند او شقی را از سعید


داند و پوشد بامر ذوالجلال

که نباشد کشف راز حق حلال


این سخن پایان ندارد آن فقیر

از مجاعت شد زبون و تن اسیر


بخش ۷۲ - مضطرب شدن فقیر نذر کرده به‌کندن امرود از درخت و گوشمال حق رسیدن بی مهلت

پنج روز آن باد امرودی نریخت

ز آتش جوعش صبوری می‌گریخت


بر سر شاخی مرودی چند دید

باز صبری کرد و خود را وا کشید


باد آمد شاخ را سر زیر کرد

طبع را بر خوردن آن چیر کرد


جوع و ضعف و قوت جذب و قضا

کرد زاهد را ز نذرش بی‌وفا


چونک از امرودبن میوه سکست

گشت اندر نذر و عهد خویش سست


هم در آن دم گوشمال حق رسید

چشم او بگشاد و گوش او کشید


بخش ۷۳ - متهم کردن آن شیخ را با دزدان وبریدن دستش را

بیست از دزدان بدند آنجا و بیش

بخش می‌کردند مسروقات خویش


شحنه را غماز آگه کرده بود

مردم شحنه بر افتادند زود


هم بدان‌جا پای چپ و دست راست

جمله را ببرید و غوغایی بخاست


دست زاهد هم بریده شد غلط

پاش را می‌خواست هم کردن سقط


در زمان آمد سواری بس گزین

بانگ بر زد بر عوان کای سگ ببین


این فلان شیخست از ابدال خدا

دست او را تو چرا کردی جدا


آن عوان بدرید جامه تیز رفت

پیش شحنه داد آگاهیش تفت


شحنه آمد پا برهنه عذرخواه

که ندانستم خدا بر من گواه


هین بحل کن مر مرا زین کار زشت

ای کریم و سرور اهل بهشت


گفت می‌دانم سبب این نیش را

می‌شناسم من گناه خویش را


من شکستم حرمت ایمان او

پس یمینم برد دادستان او


من شکستم عهد و دانستم بَدست

تا رسید آن شومی جرات بِه‌دَست


دست ما و پای ما و مغز و پوست

باد ای والی فدای حکم دوست


قسم من بود این تو را کردم حلال

تو ندانستی تو را نبود وبال


و آنک او دانست او فرمان‌رواست

با خدا سامانِ پیچیدن کجاست


ای بسا مرغی پریده دانه‌جو

که بریده حلق او هم حلق او


ای بسا مرغی ز معده وز مغص

بر کنار بام محبوس قفس


ای بسا ماهی در آب دوردست

گشته از حرص گلو ماخوذ شست


ای بسا مستور در پرده بده

شومی فرج و گلو رسوا شده


ای بسا قاضی حبر نیک‌خو

از گلو و رشوتی او زردرو


بلک در هاروت و ماروت آن شراب

از عروج چرخشان شد سد باب


بایزید از بهر این کرد احتراز

دید در خود کاهلی اندر نماز


از سبب اندیشه کرد آن ذو لباب

دید علت خوردن بسیار از آب


گفت تا سالی نخواهم خورد آب

آنچنان کرد و خدایش داد تاب


این کمینه جهد او بد بهر دین

گشت او سلطان و قطب العارفین


چون بریده شد برای حلق دست

مرد زاهد را دَرِ شکوی ببست


شیخ اقطع گشت نامش پیش خلق

کرد معروفش بدین آفات حلق


بخش ۷۴ - کرامات شیخ اقطع و زنبیل بافتن او به دو دست

در عریش او را یکی زایر بیافت

کو به‌هر دو دست می زنبیل بافت


گفت او را ای عدو جان خویش

در عریشم آمده سر کرده پیش


این چراکردی شتاب اندر سباق

گفت از افراط مهر و اشتیاق


پس تبسم کرد و گفت اکنون بیا

لیک مخفی دار این را ای کیا


تا نمیرم من مگو این با کسی

نه قرینی نه حبیبی نه خسی


بعد از آن قومی دگر از روزنش

مطلع گشتند بر بافیدنش


گفت حکمت را تو دانی کردگار

من کنم پنهان تو کردی آشکار


آمد الهامش که یک چَندی بُدند

که درین غم بر تو منکر می‌شدند


که مگر سالوس بود او در طریق

که خدا رسواش کرد اندر فریق


من نخواهم کان رمه کافر شوند

در ضلالت در گمان بد روند


این کرامت را بکردیم آشکار

که دهیمت دست اندر وقت کار


تا که آن بیچارگانِ بد گمان

رد نگردند از جناب آسمان


من تورا بی این کرامتها ز پیش

خود تسلی دادمی از ذات خویش


این کرامت بهر ایشان دادمت

وین چراغ از بهر آن بنهادمت


تو از آن بگذشته‌ای کز مرگ تن

ترسی وز تفریق اجزای بدن


وهم تفریق سر و پا از تو رفت

دفع وهم اسپر رسیدت نیک زفت


بخش ۷۵ - سبب جرأت ساحران فرعون بر قطع دست و پا

ساحران را نه که فرعون لعین

کرد تهدیدِ سیاست بر زمین


که بِبُرم دست و پاتان از خلاف

پس در آویزم، ندارمتان معاف


او همی‌پنداشت کایشان در همان

وهم و تخویفند و وسواس و گمان


که بودشان لرزه و تخویف و ترس

از توهمها و تهدیدات نفس


او نمی‌دانست کایشان رسته‌اند

بر دریچهٔ نور دل بنشسته‌اند


این جهان خوابست اندر ظن مه‌ایست

گر رود درخواب دستی باک نیست


گر بخواب اندر سرت ببرید گاز

هم سرت بر جاست و هم عمرت دراز


گر ببینی خواب در خود را دو نیم

تن‌درستی چون بخیزی، نی سقیم


حاصل اندر خواب نقصان بدن

نیست باک و نه دوصد پاره شدن


این جهان را که به‌صورت قایمست

گفت پیغامبر که حلم نایمست


از ره تقلید تو کردی قبول

سالکان این دیده پیدا بی رسول


روز در خوابی مگو کین خواب نیست

سایه فرعست اصل جز مهتاب نیست


خواب و بیداریت آن دان ای عضد

که ببیند خفته کو در خواب شد


او گمان برده که این دم خفته‌ام

بی‌خبر زان کوست درخواب دوم


هاون گردون اگر صد بارشان

خُرد کوبد اندرین گلزارشان


اصل این ترکیب را چون دیده‌اند

از فروع وهم کم ترسیده‌اند


سایهٔ خود را ز خود دانسته‌اند

چابک و چُست و گش و بر جسته‌اند


کوزه‌گر گر کوزه‌ای را بشکند

چون بخواهد باز خود قایم کند


کور را هر گام باشد ترسِ چاه

با هزاران ترس می‌آید به‌راه


مردِ بینا دید عرضِ راه را

پس بداند او مغاک و چاه را


پا و زانواَش نلرزد هر دمی

رو تُرُش کی دارد او از هر غمی


خیز فرعونا که ما آن نیستیم

که به‌هر بانگی و غولی بیستیم


خرقهٔ ما را بِدَر، دوزنده هست

ورنه ما را خود برهنه‌تر به است


بی لباس این خوب را اندر کنار

خوش در آریم ای عدوِّ نابکار


خوشتر از تجرید از تن وز مزاج

نیست ای فرعون بی الهام گیج


بخش ۷۶ - حکایت استر پیش شتر کی من بسیار در رو می‌افتم و تو نمی‌افتی الا به نادر

گفت استر با شتر کای خوش رفیق

در فراز و شیب و در راه دقیق


تو نه آیی در سر و خوش می‌روی

من همی‌آیم بسر در چون غوی


من همی‌افتم به‌رو در هر دمی

خواه در خشکی و خواه اندر نمی


این سبب را باز گو با من که چیست

تا بدانم من که چون باید بزیست


گفت چشم من ز تو روشن‌ترست

بعد از آن هم از بلندی ناظرست


چون برآیم بر سرکوه بلند

آخر عقبه ببینم هوشمند


پس همه پستی و بالایی راه

دیده‌ام را وا نماید هم اله


هر قدم من از سر بینش نهم

از عثار و اوفتادن وا رهم


تو ببینی پیش خود یک دو سه گام

دانه بینی و نبینی رنج دام


یستوی الاعمی لدیکم و البصیر

فی المقام و النزول و المسیر


چون جنین را در شکم حق جان دهد

جذب اجزا در مزاج او نهد


از خورش او جذب اجزا می‌کند

تار و پود جسم خود را می‌تند


تا چهل سالش به‌جذب جزوها

حق حریصش کرده باشد در نما


جذب اجزا روح را تعلیم کرد

چون نداند جذب اجزا شاه فرد


جامع این ذره‌ها خورشید بود

بی غذا اجزات را داند ربود


آن زمانی که در آیی تو ز خواب

هوش و حس رفته را خواند شتاب


تا بدانی کان ازو غایب نشد

باز آید چون بفرماید که عد


بخش ۷۷ - اجتماع اجزای خر عزیر علیه السلام بعد از پوسیدن باذن الله و درهم مرکب شدن پیش چشم عزیر علیه السلام

هین عزیرا در نگر اندر خرت

که بپوسیدست و ریزیده برت


پیش تو گرد آوریم اجزاش را

آن سر و دم و دو گوش و پاش را


دست نه و جزو برهم می‌نهد

پاره‌ها را اجتماعی می‌دهد


در نگر در صنعت پاره‌زنی

کو همی‌دوزد کهن بی سوزنی


ریسمان و سوزنی نه وقت خرز

آنچنان دوزد که پیدا نیست درز


چشم بگشا حشر را پیدا ببین

تا نماند شبهه‌ات در یوم دین


تا ببینی جامعی‌ام را تمام

تا نلرزی وقت مردن ز اهتمام


همچنانک وقت خفتن آمنی

از فوات جمله حسهای تنی


بر حواس خود نلرزی وقت خواب

گرچه می‌گردد پریشان و خراب


بخش ۷۸ - جزع ناکردن شیخی بر مرگ فرزندان خود

بود شیخی رهنمایی پیش ازین

آسمانی شمع بر روی زمین


چون پیمبر درمیان امتان

در گشای روضهٔ دار الجنان


گفت پیغامبر که شیخ رفته پیش

چون نبی باشد میان قوم خویش


یک صباحی گفتش اهل بیت او

سخت‌دل چونی بگو ای نیک‌خو


ما ز مرگ و هجر فرزندان تو

نوحه می‌داریم با پشت دوتو


تو نمی‌گریی نمی‌زاری چرا

یا که رحمت نیست در دل ای کیا


چون تورا رحمی نباشد در درون

پس چه اومیدست‌مان از تو کنون


ما باومید تویم ای پیشوا

که بنگذاری تو ما را در فنا


چون بیارایند روز حشر تخت

خود شفیع ما توی آن روز سخت


در چنان روز و شب بی‌زینهار

ما به اکرام تویم اومیدوار


دست ما و دامن تست آن زمان

که نماند هیچ مجرم را امان


گفت پیغامبر که روز رستخیز

کی گذارم مجرمان را اشک‌ریز


من شفیع عاصیان باشم بجان

تا رهانمشان ز اشکنجهٔ گران


عاصیان واهل کبایر را بجهد

وا رهانم از عتاب نقض عهد


صالحان امتم خود فارغ‌اند

از شفاعتهای من روز گزند


بلک ایشان را شفاعتها بود

گفتشان چون حکم نافذ می‌رود


هیچ وازر وزر غیری بر نداشت

من نیم وازر خدایم بر فراشت


آنک بی وزرست شیخست ای جوان

در قبول حق چو اندر کف کمان


شیخ کی بُد پیر یعنی مو سپید

معنی این مو بدان ای کژ امید


هست آن موی سیه هستی او

تا ز هستی‌اش نماند تای مو


چونک هستی‌اش نماند پیر اوست

گر سیه‌مو باشد او یا خود دوموست


هست آن موی سیه وصف بشر

نیست آن مو موی ریش و موی سر


عیسی اندر مهد بر دارد نفیر

که جوان ناگشته ما شیخیم و پیر


گر رهید از بعض اوصاف بشر

شیخ نبود کهل باشد ای پسر


چون یکی موی سیه کان وصف ماست

نیست بر وی شیخ و مقبول خداست


چون بود مویش سپید ار با خودست

او نه پیرست و نه خاص ایزدست


ور سر مویی ز وصفش باقیست

او نه از عرش است او آفاقیست


بخش ۷۹ - عذر گفتن شیخ بهر ناگریستن بر فرزندان

شیخ گفت او را مپندار ای رفیق

که ندارم رحم و مهر و دل شفیق


بر همه کفار ما را رحمتست

گرچه جان جمله کافر نعمتست


بر سگانم رحمت و بخشایش است

که چرا از سنگهاشان مالش است


آن سگی که می‌گزد گویم دعا

که ازین خو وا رهانش ای خدا


این سگان را هم در آن اندیشه دار

که نباشند از خلایق سنگسار


زان بیاورد اولیا را بر زمین

تا کندشان رحمة للعالمین


خلق را خواند سوی درگاه خاص

حق را خواند که وافر کن خلاص


جهد بنماید ازین سو بهر پند

چون نشد گوید خدایا در مبند


رحمت جزوی بود مر عام را

رحمت کلی بود همام را


رحمت جزوش قرین گشته به‌کُل

رحمت دریا بود هادی سُبُل


رحمت جزوی به‌کُل پیوسته شو

رحمت کل را تو هادی بین و رو


تا که جزوست او نداند راه بحر

هر غدیری را کند ز اشباه بحر


چون نداند راه یم کی ره برد

سوی دریا خلق را چون آورد


متصل گردد به بحر آنگاه او

ره برد تا بحر همچون سیل و جو


ور کند دعوت به تقلیدی بود

نه از عیان و وحی تاییدی بود


گفت پس چون رحم داری بر همه

همچو چوپانی به گرد این رمه


چون نداری نوحه بر فرزند خویش

چونک فَصادِ اجلشان زد به‌نیش


چون گواه رحمْ اشکِ دیده‌هاست

دیدهٔ تو بی نم و گریه چراست


رو به زن کرد و بگفتش ای عجوز

خود نباشد فصل دی همچون تموز


جمله گر مُردند ایشان، گر حی‌اند

غایب و پنهان ز چشم دل کی‌اند


من چو بینمشان معین پیش خویش

از چه رو، رو را کنم همچون تو ریش


گرچه بیرون‌اند از دور زمان

با من‌اند و گِرد من بازی‌کنان


گریه از هجران بود یا از فراق

با عزیزانم وصالست و عِناق


خَلق اندر خواب می‌بینندشان

من به بیداری همی‌بینم عیان


زین جهان خود را دمی پنهان کنم

برگ حس را از درخت افشان کنم


حس اسیر عقل باشد ای فلان

عقل اسیر روح باشد هم بدان


دست بستهٔ عقل را جان باز کرد

کارهای بسته را هم ساز کرد


حسها و اندیشه بر آب صفا

همچو خَس بگرفته روی آب را


دست عقل، آن خَس به یکسو می‌بَرَد

آب پیدا می‌شود پیش خِرَد


خس بس انبُه بود بر جو چون حباب

خس چو یکسو رفت پیدا گشت آب


چونک دست عقل نگشاید خدا

خس فزاید از هوا بر آب ما


آب را هر دم کند پوشیده او

آن هوا خندان و گریان عقل تو


چونک تقوی بست دو دست هوا

حق گشاید هر دو دست عقل را


پس حواس چیره محکوم تو شد

چون خرد سالار و مخدوم تو شد


حس را بی‌خواب، خواب اندر کند

تا که غیبیها ز جان سر بر زند


هم به بیداری ببینی خوابها

هم ز گردون برگشاید بابها


بخش ۸۰ - قصهٔ خواندن شیخ ضریر مصحف را در رو و بینا شدن وقت قرائت

دید در ایام آن شیخ فقیر

مصحفی در خانهٔ پیری ضریر


پیش او مهمان شد او وقت تموز

هر دو زاهد جمع گشته چند روز


گفت اینجا ای عجب مصحف چراست

چونک نابیناست این درویش راست


اندرین اندیشه تشویشش فزود

که جز او را نیست اینجا باش و بود


اوست تنها مصحفی آویخته

من نیم گستاخ یا آمیخته


تا بپرسم نه خمش صبری کنم

تا به صبری بر مرادی بر زنم


صبر کرد و بود چندی در حرج

کشف شد کالصبر مفتاح الفرج


بخش ۸۱ - صبرکردن لقمان چون دید کی داود حلقه‌ها می‌ساخت از سوال کردن با این نیت کی صبر از سوال موجب فرج باشد

رفت لقمان سوی داود صفا

دید کو می‌کرد ز آهن حلقه‌ها


جمله را با همدگر در می‌فکند

ز آهن پولاد آن شاه بلند


صنعت زراد او کم دیده بود

درعجب می‌ماند وسواسش فزود


کین چه شاید بود وا پرسم ازو

که چه می‌سازی ز حلقه تو بتو


باز با خود گفت صبر اولیترست

صبر تا مقصود زوتر رهبرست


چون نپرسی زودتر کشفت شود

مرغ صبر از جمله پران‌تر بود


ور بپرسی دیرتر حاصل شود

سهل از بی صبریت مشکل شود


چونک لقمان تن بزد هم در زمان

شد تمام از صنعت داود آن


پس زره سازید و در پوشید او

پیش لقمان کریم صبرخو


گفت این نیکو لباسست ای فتی

در مصاف و جنگ دفع زخم را


گفت لقمان صبر هم نیکو دمیست

که پناه و دافع هر جا غمیست


صبر را با حق قرین کرد ای فلان

آخر والعصر را آگه بخوان


صد هزاران کیمیا حق آفرید

کیمیایی همچو صبر آدم ندید


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

مرد مهمان صبرکرد و ناگهان

کشف گشتش حال مشکل در زمان


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

نیم‌شب آواز قرآن را شنید

جست از خواب آن عجایب را بدید


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

که ز مصحف کور می‌خواندی درست

گشت بی‌صبر و ازو آن حال جست


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

گفت آیا ای عجب با چشم کور

چون همی‌خوانی همی‌بینی سطور


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

آنچ می‌خوانی بر آن افتاده‌ای

دست را بر حرف آن بنهاده‌ای


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

اصبعت در سیر پیدا می‌کند

که نظر بر حرف داری مستند


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

گفت ای گشته ز جهل تن جدا

این عجب می‌داری از صنع خدا


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

من ز حق در خواستم کای مستعان

بر قرائت من حریصم همچو جان


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

نیستم حافظ مرا نوری بده

در دو دیده وقت خواندن بی‌گره


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

باز دِه دو دیده‌ام را آن زمان

که بگیرم مصحف و خوانم عیان


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

آمد از حضرت ندا کای مرد کار

ای به‌هر رنجی به ما اومیدوار


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

حُسن ظنست و امیدی خوش تورا

که تورا گوید به‌هر دم برتر آ


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

هر زمان که قصد خواندن باشدت

یا ز مصحفها قرائت بایدت


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

من در آن دم وا دهم چشم تورا

تا فرو خوانی معظم جوهرا


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

همچنان کرد و هر آنگاهی که من

وا گشایم مصحف اندر خواندن


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

آن خبیری که نشد غافل ز کار

آن گرامی پادشاه و کردگار


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

باز بخشد بینشم آن شاه فرد

در زمان همچون چراغ شب‌نورد


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

زین سبب نبود ولی را اعتراض

هرچه بستاند فرستد اعتیاض


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

گر بسوزد باغت انگورت دهد

در میان ماتمی سورت دهد


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

آن شَلِ بی‌دست را دستی دهد

کان غمها را دل مستی دهد


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

لا نسلم و اعتراض از ما برفت

چون عوض می‌آید از مفقود زفت


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

چونک بی آتش مرا گرمی رسد

راضیم گر آتشش ما را کُشد


بخش ۸۲ - بقیهٔ حکایت نابینا و مصحف

بی چراغی چون دهد او روشنی

گر چراغت شد چه افغان می‌کنی


بخش ۸۳ - صفت بعضی اولیا کی راضی‌اند به‌احکام و لابه نکنند کی این حکم را بگردان

بشنو اکنون قصهٔ آن ره‌روان

که ندارند اعتراضی در جهان


ز اولیا اهل دعا خود دیگرند

که همی‌دوزند و گاهی می‌درند


قوم دیگر می‌شناسم ز اولیا

که دهانشان بسته باشد از دعا


از رضا که هست رام آن کرام

جُستن دفع قضاشان شد حرام


در قضا ذوقی همی‌بینند خاص

کفرشان آید طلب کردن خلاص


حُسن ظنی بر دل ایشان گشود

که نپوشند از عَمی جامهٔ کبود


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

گفت بهلول آن یکی درویش را

چونی ای درویش؟ واقف کن مرا


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

گفت «چون باشد کسی که جاودان

بر مراد او رود کار جهان


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

سیل و جوها بر مراد او روند

اختران زان سان که خواهد آن شوند


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

زندگی و مرگ، سرهنگان او

بر مراد او روانه کو به‌کو


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

هر کجا خواهد فرستد تعزیت

هر کجا خواهد ببخشد تهنیت


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

سالکان راه هم بر گام او

ماندگان از راه هم در دام او


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

هیچ دندانی نخندد در جهان

بی رضا و امر آن فرمان‌روان»


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

گفت «ای شه راست گفتی همچنین

در فر و سیمای تو پیداست این


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

این و صد چندینی ای صادق ولیک

شرح کن این را بیان کن نیک نیک


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

آنچنان‌که فاضل و مرد فضول

چون به گوش او رسد، آرد قبول


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

آنچنانش شرح کن اندر کلام

که از آن هم بهره یابد عقل عام


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

ناطق کامل چو خوان‌پاشی بود

خوانش بر هر گونهٔ آشی بود


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

که نماند هیچ مهمان بی‌نوا

هر کسی یابد غذای خود جدا


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

همچو قرآن که به‌معنی هفت توست

خاص را و عام را مَطعَم دروست»


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

گفت «این باری یقین شد پیش عام

که جهان در امر یزدان است رام


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

هیچ برگی در نیفتد از درخت

بی قضا و حکم آن سلطان بخت


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

از دهان لقمه نشد سوی گلو

تا نگوید لقمه را حق که اُدخُلوا


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

میل و رغبت کان زمام آدمی‌ست

جنبش آنْ رامِ امرِ آن غنی‌ست


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

در زمین‌ها و آسمان‌ها ذره‌ای

پر نجنباند نگردد پره‌ای


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

جز به فرمان قدیم نافذش

شرح نتوان کرد و جلدی نیست خوش


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

کی شمرد برگ درختان را تمام؟

بی‌نهایت کی شود در نطق رام؟


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

این قدر بشنو که چون کلی کار

می‌نگردد جز به‌امرِ کردگار


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

چون قضای حق رضای بنده شد

حکم او را بندهٔ خواهنده شد


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

بی تکلف، نه پی مزد و ثواب

بلک طبع او چنین شد مُستطاب


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

زندگیِ خود نخواهد بهر خوذ

نه پی ذوقی حیات مُسْتَلذ


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

هرکجا امر قدم را مسلکی‌ست

زندگی و مردگی پیشش یکی‌ست


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

بهر یزدان می‌زید نه بهر گنج

بهر یزدان می‌مُرد نه از خوف رنج


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

هست ایمانش برای خواست او

نه برای جنت و اشجار و جو


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

تَرک کفرش هم برای حق بود

نه ز بیم آنکه در آتش رود


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

این چنین آمد ز اصل، آن خوی او

نه ریاضت، نه به جست‌و‌جوی او


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

آنگهان خندد که او بیند رضا

همچو حلوای شکر او را قضا


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

بنده‌ای کِش خوی و خلقت این بود

نه جهان بر امر و فرمانش رود؟


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

پس چرا لابه کند او یا دعا؟

که بگردان ای خداوند این قضا


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

مرگ او و مرگ فرزندان او

بهر حق پیشش چو حلوا در گلو


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

نزع فرزندان بَرِ آن باوفا

چون قطایف پیش شیخ بی‌نوا


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

پس چرا گوید دعا الا مگر

در دعا بیند رضای دادگر


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

آن شفاعت و آن دعا نه از رَحْم خود

می‌کند آن بندهٔ صاحب رشد


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

رحم خود را او همان دم سوخته‌ست

که چراغ عشق حق افروخته‌ست


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

دوزخ اوصاف او عشقست و او

سوخت مر اوصاف خود را مو به‌مو


بخش ۸۴ - سؤال کردن بهلول آن درویش را

هر طروقی این فروقی کی شناخت؟

جز دقوقی تا درین دولت بتاخت


بخش ۸۵ - قصهٔ دقوقی رحمة الله علیه و کراماتش

آن دقوقی داشت خوش دیباجه‌ای

عاشق و صاحب کرامت خواجه‌ای


در زمین می‌شد چو مه بر آسمان

شب‌روان راگشته زو روشن روان


در مقامی مسکنی کم ساختی

کم دو روز اندر دهی انداختی


گفت در یک خانه گر باشم دو روز

عشق آن مسکن کند در من فروز


غرة المسکن احاذره انا

انقلی یا نفس سیری للغنا


لا اعود خلق قلبی بالمکان

کی یکون خالصا فی الامتحان


روز اندر سیر بد شب در نماز

چشم اندر شاه باز او همچو باز


منقطع از خلق، نه از بد خوی

منفرد از مرد و زن، نه از دوی


مشفقی بر خلق و نافع همچو آب

خوش شفعیی و دعااش مستجاب


نیک و بد را مهربان و مستقر

بهتر از مادر شهی‌تر از پدر


گفت پیغامبر شما را ای مهان

چون پدر هستم شفیق و مهربان


زان سبب که جمله اجزای منید

جزو را از کُل چرا بر می‌کنید


جزو از کُل قطع شد بی کار شد

عضو از تن قطع شد مردار شد


تا نپیوندد به‌کُل بارِ دگر

مُرده باشد نبودش از جان خبر


ور بجنبد نیست آن را خود سند

عضو نو ببریده هم جنبش کند


جزو ازین کُل گر بُرد یکسو رود

این نه آن کُلست کو ناقص شود


قطع و وصل او نیاید در مَقال

چیز ناقص گفته شد بهر مثال


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

مر علی را در مثالی شیر خواند

شیر مثل او نباشد گرچه راند


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

از مثال و مثل و فرق آن بران

جانب قصهٔ دقوقی ای جوان


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

آنک در فتوی امام خلق بود

گوی تقوی از فرشته می‌ربود


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

آنک اندر سیر مه را مات کرد

هم ز دین‌داری او دین رشک خورد


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

با چنین تقوی و اوراد و قیام

طالب خاصان حق بودی مدام


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

در سفر معظم مرادش آن بدی

که دمی بر بندهٔ خاصی زدی


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

این همی‌گفتی چو می‌رفتی به‌راه

کن قرین خاصگانم ای اله


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

یا رب آنها را که بشناسد دلم

بنده و بسته‌میان و مجملم


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

و آنک نشناسم تو ای یزدان جان

بر من محجوبشان کن مهربان


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

حضرتش گفتی که ای صدر مهین

این چه عشقست و چه استسقاست این


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

مهر من داری چه می‌جویی دگر

چون خدا با تُست چون جویی بشر


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

او بگفتی یا رب ای دانای راز

تو گشودی در دلم راه نیاز


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

درمیان بحر اگر بنشسته‌ام

طمع در آب سبو هم بسته‌ام


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

همچو داودم نود نعجه مراست

طمع در نعجهٔ حریفم هم بخاست


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

حرص اندر عشق تو فخرست و جاه

حرص اندر غیر تو ننگ و تباه


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

شهوت و حرص نران بیشی بود

و آن حیزان ننگ و بدکیشی بود


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

حرص مردان از ره پیشی بود

در مخنث حرص سوی پس رود


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

آن یکی حرص از کمال مردی است

و آن دگر حرص افتضاح و سردی است


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

آه سِرّی هست اینجا بس نهان

که سوی خضری شود موسی روان


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

همچو مستسقی کز آبش سیر نیست

بر هر آنچ یافتی بالله مه‌ایست


بخش ۸۶ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

بی نهایت حضرتست این بارگاه

صدر را بگذار صدر تُست راه


بخش ۸۷ - سِرِّ طلب کردن موسی خضر را علیهماالسلام با کمال نبوت و قربت

از کلیم حق بیاموز ای کریم

بین چه می‌گوید ز مشتاقی کلیم


با چنین جاه و چنین پیغامبری

طالب خضرم ز خودبینی بری


موسیا تو قوم خود را هشته‌ای

در پی نیکوپیی سرگشته‌ای


کیقبادی رسته از خوف و رجا

چند گردی چند جویی تا کجا


آن تو با تست و تو واقف برین

آسمانا چند پیمایی زمین


گفت موسی این ملامت کم کنید

آفتاب و ماه را کم ره زنید


می‌روم تا مجمع البحرین من

تا شوم مَصْحوبِ سلطان زمن


اجعل الخضر لامری سببا

ذاک او امضی و اسری حقبا


سال‌ها پَرم به‌پَر و بال‌ها

سال‌ها چه بود هزاران سال‌ها


می‌روم یعنی نمی‌ارزد بدان

عشق جانان کم مدان از عشق نان


این سخن پایان ندارد ای عمو

داستان آن دقوقی را بگو


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

آن دقوقی رحمة الله علیه

گفت سافرت مدی فی خافقیه


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

سال و مه رفتم سفر از عشق ماه

بی‌خبر از راه حیران در اله


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

پا برهنه می‌روی بر خار و سنگ

گفت من حیرانم و بی خویش و دنگ


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

تو مبین این پایها را بر زمین

زانک بر دل می‌رود عاشق یقین


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

از ره و منزل ز کوتاه و دراز

دل چه داند کوست مست دل‌نواز


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

آن دراز و کوته اوصاف تنست

رفتن ارواح دیگر رفتنست


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

تو سفر کردی ز نطفه تا به‌عقل

نه به‌گامی بود، نه منزل نه نقل


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

سیر جان بی چون بود در دور و دیر

جسم ما از جان بیاموزید سیر


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

سیر جسمانه رها کرد او کنون

می‌رود بی‌چون نهان در شکل چون


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

گفت روزی می‌شدم مشتاق‌وار

تا ببینم در بشر انوار یار


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

تا ببینم قلزمی در قطره‌ای

آفتابی درج اندر ذره‌ای


بخش ۸۸ - بازگشتن به قصهٔ دقوقی

چون رسیدم سوی یک ساحل به‌گام

بود بیگه گشته روز و وقت شام


بخش ۸۹ - نمودن مثال هفت شمع سوی ساحل

هفت شمع از دور دیدم ناگهان

اندر آن ساحل شتابیدم بدان


بخش ۸۹ - نمودن مثال هفت شمع سوی ساحل

نور شعلهٔ هر یکی شمعی از آن

بر شده خوش تا عنان آسمان


بخش ۸۹ - نمودن مثال هفت شمع سوی ساحل

خیره گشتم خیرگی هم خیره گشت

موج حیرت عقل را از سر گذشت


بخش ۸۹ - نمودن مثال هفت شمع سوی ساحل

این چگونه شمعها افروخته‌ست

کین دو دیدهٔ خلق ازینها دوخته‌ست


بخش ۸۹ - نمودن مثال هفت شمع سوی ساحل

خلق جویانِ چراغی گشته بود

پیش آن شمعی که بر مَه می‌فزود


بخش ۸۹ - نمودن مثال هفت شمع سوی ساحل

چشم‌بندی بُد عجب بر دیده‌ها

بندشان می‌کرد یهدی من یشا


بخش ۹۰ - شدن آن هفت شمع بر مثال یک شمع

باز می‌دیدم که می‌شد هفت، یک

می‌شکافد نور او جیب فلک


بخش ۹۰ - شدن آن هفت شمع بر مثال یک شمع

باز آن یک، بار دیگر هفت شد

مستی و حیرانی من زفت شد


بخش ۹۰ - شدن آن هفت شمع بر مثال یک شمع

اتصالاتی میان شمعها

که نیاید بر زبان و گفت ما


بخش ۹۰ - شدن آن هفت شمع بر مثال یک شمع

آنک یک دیدن کند ادراک آن

سالها نتوان نمودن از زبان


بخش ۹۰ - شدن آن هفت شمع بر مثال یک شمع

آنک یک دم بیندش ادراک هوش

سالها نتوان شنودن آن بگوش


بخش ۹۰ - شدن آن هفت شمع بر مثال یک شمع

چونک پایانی ندارد رو الیک

زانک لا احصی ثناء ما علیک


بخش ۹۰ - شدن آن هفت شمع بر مثال یک شمع

پیشتر رفتم دوان کان شمعها

تا چه چیزست از نشان کبریا


بخش ۹۰ - شدن آن هفت شمع بر مثال یک شمع

می‌شدم بی خویش و مدهوش و خراب

تا بیفتادم ز تعجیل و شتاب


بخش ۹۰ - شدن آن هفت شمع بر مثال یک شمع

ساعتی بی‌هوش و بی‌عقل اندرین

اوفتادم بر سر خاک زمین


بخش ۹۰ - شدن آن هفت شمع بر مثال یک شمع

باز با هوش آمدم برخاستم

در روش گویی نه سر نه پاستم


بخش ۹۱ - نمودن آن شمعها در نظر هفت مرد

هفت شمع اندر نظر شد هفت مَرد

نورشان می‌شد به سقف لاژورد


بخش ۹۱ - نمودن آن شمعها در نظر هفت مرد

پیش آن انوار نور روز، دُرد

از صلابت نورها را می‌ستُرد


بخش ۹۲ - باز شدن آن شمعها هفت درخت

باز هر یک مرد شد شکل درخت

چشمم از سبزی ایشان نیکبخت


بخش ۹۲ - باز شدن آن شمعها هفت درخت

زانبُهی برگ پیدا نیست شاخ

برگ هم گم گشته از میوهٔ فراخ


بخش ۹۲ - باز شدن آن شمعها هفت درخت

هر درختی شاخ بر سدره زده

سدره چه بود از خلا بیرون شده


بخش ۹۲ - باز شدن آن شمعها هفت درخت

بیخ هر یک رفته در قعر زمین

زیرتر از گاو و ماهی بُد یقین


بخش ۹۲ - باز شدن آن شمعها هفت درخت

بیخشان از شاخ خندان‌روی‌تر

عقل از آن اَشکالشان زیر و زبر


بخش ۹۲ - باز شدن آن شمعها هفت درخت

میوه‌ای که بر شکافیدی ز زور

همچو آب از میوه جستی برق نور


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

این عجب‌تر که بریشان می‌گذشت

صد هزاران خلق از صحرا و دشت


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

ز آرزوی سایه جان می‌باختند

از گلیمی سایه‌بان می‌ساختند


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

سایهٔ آن را نمی‌دیدند هیچ

صد تفو بر دیده‌های پیچ پیچ


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

ختم کرده قهر حق بر دیده‌ها

که نبیند ماه را بیند سها


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

ذره‌ای را بیند و خورشید نه

لیک از لطف و کرم نومید نه


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

کاروانها بی نوا وین میوه‌ها

پخته می‌ریزد چه سحرست ای خدا


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

سیب پوسیده همی‌چیدند خلق

درهم افتاده به‌یغما خشک‌حلق


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

گفته هر برگ و شکوفه آن غصون

دم بدم یا لیت قوم یعلمون


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

بانگ می‌آمد ز سوی هر درخت

سوی ما آیید خلق شوربخت


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

بانگ می‌آمد ز غیرت بر شجر

چشمشان بستیم کلا لا وزر


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

گر کسی می‌گفتشان کین سو روید

تا ازین اشجار مستسعد شوید


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

جمله می‌گفتند کین مسکین مست

از قضاء الله دیوانه شدست


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

مغز این مسکین ز سودای دراز

وز ریاضت گشت فاسد چون پیاز


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

او عجب می‌ماند یا رب حال چیست

خلق را این پرده و اضلال چیست


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

خلق گوناگون با صد رای و عقل

یک قدم آن سو نمی‌آرند نقل


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

عاقلان و زیرکانشان ز اتفاق

گشته منکر زین چنین باغی و عاق


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

یا منم دیوانه و خیره شده

دیو چیزی مر مرا بر سر زده


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

چشم می‌مالم به‌هر لحظه که من

خواب می‌بینم خیال اندر زمن


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

خواب چه بود بر درختان می‌روم

میوه‌هاشان می‌خورم چون نگروم


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

باز چون من بنگرم در منکران

که همی‌گیرند زین بستان کران


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

با کمال احتیاج و افتقار

ز آرزوی نیم غوره جانسپار


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

ز اشتیاق و حرص یک برگ درخت

می‌زنند این بی‌نوایان آه سخت


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

در هزیمت زین درخت و زین ثمار

این خلایق صد هزار اندر هزار


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

باز می‌گویم عجب من بی‌خودم

دست در شاخ خیالی در زدم


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

حتی اذا ما استیاس الرسل بگو

تا بظنوا انهم قد کذبوا


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

این قرائت خوان که تخفیف کذب

این بود که خویش بیند محتجب


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

در گمان افتاد جان انبیا

ز اتفاق منکری اشقیا


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

جائهم بعد التشکک نصرنا

ترکشان گو بر درخت جان بر آ


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

می‌خور و می‌ده بدان کش روزیست

هر دم و هر لحظه سحرآموزیست


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

خلق‌گویان ای عجب این بانگ چیست

چونک صحرا از درخت و بر تُهیست


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

گیج گشتیم از دم سوداییان

که به نزدیک شما باغست و خوان


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

چشم می‌مالیم اینجا باغ نیست

یا بیابانیست یا مشکل رهیست


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

ای عجب چندین دراز این گفت و گو

چون بود بیهوده ور خود هست کو


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

من همی‌گویم چو ایشان ای عجب

این چنین مُهری چرا زد صنع رب


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

زین تنازعها محمد در عجب

در تعجب نیز مانده بولهب


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

زین عجب تا آن عجب فرقیست ژرف

تا چه خواهد کرد سلطان شگرف


بخش ۹۳ - مخفی بودن آن درختان از چشم خلق

ای دقوقی تیزتر ران هین خموش

چند گویی چند چون قحطست گوش


بخش ۹۴ - یک درخت شدن آن هفت درخت

گفت راندم پیشتر من نیکبخت

باز شد آن هفت جمله یک درخت


بخش ۹۴ - یک درخت شدن آن هفت درخت

هفت می‌شد فرد می‌شد هر دمی

من چه سان می‌گشتم از حیرت همی


بخش ۹۴ - یک درخت شدن آن هفت درخت

بعد از آن دیدم درختان در نماز

صف کشیده چون جماعت کرده ساز


بخش ۹۴ - یک درخت شدن آن هفت درخت

یک درخت از پیش مانند امام

دیگران اندر پس او در قیام


بخش ۹۴ - یک درخت شدن آن هفت درخت

آن قیام و آن رکوع و آن سجود

از درختان بس شگفتم می‌نمود


بخش ۹۴ - یک درخت شدن آن هفت درخت

یاد کردم قول حق را آن زمان

گفت النجم و شجر را یسجدان


بخش ۹۴ - یک درخت شدن آن هفت درخت

این درختان را نه زانو نه میان

این چه ترتیب نمازست آنچنان


بخش ۹۴ - یک درخت شدن آن هفت درخت

آمد الهام خدا کای بافروز

می عجب داری ز کار ما هنوز


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

بعد دیری گشت آنها هفت مرد

جمله در قعده پی یزدانِ فرد


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

چشم می‌مالم که آن هفت ارسلان

تا کیانند و چه دارند از جهان


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

چون به نزدیکی رسیدم من ز راه

کردم ایشان را سلام از انتباه


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

قوم گفتندم جواب آن سلام

ای دقوقی مفخر و تاج کرام


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

گفتم آخر چون مرا بشناختند

پیش ازین بر من نظر ننداختند


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

از ضمیر من بدانستند زود

یکدگر را بنگریدند از فرود


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

پاسخم دادند خندان کای عزیز

این بپوشیدست اکنون بر تو نیز


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

بر دلی کو در تحیر با خداست

کی شود پوشیده راز چپ و راست


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

گفتم ار سوی حقایق بشگفند

چون ز اسم حرف رسمی واقفند


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

گفت اگر اسمی شود غیب از ولی

آن ز استغراق دان نه از جاهلی


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

بعد از آن گفتند ما را آرزوست

اقتدا کردن به تو ای پاک دوست


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

گفتم آری لیک یک ساعت که من

مشکلاتی دارم از دور زمن


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

تا شود آن حل به صحبتهای پاک

که به صحبت روید انگوری ز خاک


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

دانهٔ پرمغز با خاک دژم

خلوتی و صحبتی کرد از کرم


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

خویشتن در خاک کلی محو کرد

تا نماندش رنگ و بو و سرخ و زرد


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

از پس آن محو قبض او نماند

پرگشاد و بسط شد مرکب براند


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

پیش اصل خویش چون بی‌خویش شد

رفت صورت جلوهٔ معنیش شد


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

سر چنین کردند هین فرمان توراست

تف دل از سر چنین کردن بخاست


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

ساعتی با آن گروه مجتبی

چون مراقب گشتم و از خود جدا


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

هم در آن ساعت ز ساعت رست جان

زانک ساعت پیر گرداند جوان


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

جمله تلوینها ز ساعت خاستست

رست از تلوین که از ساعت برست


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

چون ز ساعت ساعتی بیرون شوی

چون نماند محرم بی‌چون شوی


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

ساعت از بی‌ساعتی آگاه نیست

زانکش آن سو جز تحیر راه نیست


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

هر نفر را بر طویله خاص او

بسته‌اند اندر جهان جست و جو


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

منتصب بر هر طویله رایضی

جز بدستوری نیاید رافضی


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

از هوس گر از طویله بسکلد

در طویله دیگران سر در کند


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

در زمان آخرجیان چست خوش

گوشهٔ افسار او گیرند و کش


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

حافظان را گر نبینی ای عیار

اختیارت را ببین بی اختیار


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

اختیاری می‌کنی و دست و پا

برگشا دستت، چرا حبسی چرا


بخش ۹۵ - هفت مرد شدن آن هفت درخت

روی در انکار حافظ برده‌ای

نامْ تهدیداتِ نفسش کرده‌ای


بخش ۹۶ - پیش رفتن دقوقی رحمة الله علیه به امامت

این سخن پایان ندارد تیز دو

هین نماز آمد دقوقی پیش رو


ای یگانه هین دوگانه بر گزار

تا مزین گردد از تو روزگار


ای امام چشم‌روشن در صلا

چشم روشن باید ایدر پیشوا


در شریعت هست مکروه ای کیا

در امامت پیش کردن کور را


گرچه حافظ باشد و چست و فقیه

چشم‌روشن به وگر باشد سفیه


کور را پرهیز نبود از قذر

چشم باشد اصل پرهیز و حذر


او پلیدی را نبیند در عبور

هیچ مؤمن را مبادا چشم کور


کور ظاهر در نجاسهٔ ظاهرست

کور باطن در نجاسات سِرست


این نجاسهٔ ظاهر از آبی رود

آن نجاسهٔ باطن افزون می‌شود


جز به آب چشم نتوان شستن آن

چون نجاسات بواطن شد عیان


چون نجس خواندست کافر را خدا

آن نجاست نیست بر ظاهر ورا


ظاهر کافر مُلَوَث نیست زین

آن نجاست هست در اخلاق و دین


این نجاست بویش آید بیست گام

و آن نجاست بویش از ری تا به‌شام


بلک بویش آسمانها بر رود

بر دماغ حور و رضوان بر شود


اینچ می‌گویم به قدر فهم تست

مُردم اندر حسرت فهم درست


فهم آبست و وجود تن سبو

چون سبو بشکست ریزد آب ازو


این سبو را پنج سوراخست ژرف

اندرو نه آب ماند خود نه برف


امر غضوا غضة ابصارکم

هم شنیدی راست ننهادی تو سم


از دهانت نطق فهمت را برد

گوش چون ریگست فهمت را خورد


همچنین سوراخهای دیگرت

می‌کشاند آب فهم مضمرت


گر ز دریا آب را بیرون کنی

بی عوض آن بحر را هامون کنی


بیگهست ار نه بگویم حال را

مدخل اعواض را و ابدال را


کان عوضها و آن بدلها بحر را

از کجا آید ز بعد خرجها


صد هزاران جانور زو می‌خورند

ابرها هم از برونش می‌برند


باز دریا آن عوضها می‌کشد

از کجا دانند اصحاب رشد


قصه‌ها آغاز کردیم از شتاب

ماند بی مخلص درون این کتاب


ای ضیاء الحق حسام الدین راد

که فلک و ارکان چو تو شاهی نزاد


تو به‌نادر آمدی در جان و دل

ای دل و جان از قدوم تو خجل


چند کردم مدح قوم ما مضی

قصد من زانها تو بودی ز اقتضا


خانهٔ خود را شناسد خود دعا

تو بنام هر که خواهی کن ثنا


بهر کتمان مدیح از نا محل

حق نهادست این حکایات و مثل


گرچه آن مدح از تو هم آمد خجل

لیک بپذیرد خدا جهد المقل


حق پذیرد کسره‌ای دارد معاف

کز دو دیدهٔ کور دو قطره کفاف


مرغ و ماهی داند آن ابهام را

که ستودم مجمل این خوش‌نام را


تا برو آه حسودان کم وزد

تا خیالش را به دندان کم گزد


خود خیالش را کجا یابد حسود

در وثاق موش طوطی کی غنود


آن خیال او بود از احتیال

موی ابروی ویست آن نه هلال


مدح تو گویم برون از پنج و هفت

بر نویس اکنون دقوقی پیش رفت


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

در تحیات و سلام الصالحین

مدح جملهٔ انبیا آمد عجین


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

مدحها شد جملگی آمیخته

کوزه‌ها در یک لگن در ریخته


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

زانک خود ممدوح، جز یک بیش نیست

کیشها زین روی، جز یک کیش نیست


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

دان که هر مدحی به‌نور حق رود

بر صور و اشخاص عاریت بود


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

مدحها جز مستحق را کی کنند

لیک بر پنداشت گم‌ره می‌شوند


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

همچو نوری تافته بر حایطی

حایط آن انوار را چون رابطی


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

لاجرم چون سایه سوی اصل راند

ضال مه گم کرد و ز استایش بماند


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

یا ز چاهی عکس ماهی وا نمود

سر به‌چَه در کرد و آن را می‌ستود


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

در حقیقت مادح ماهست او

گرچه جهل او بعکسش کرد رو


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

مدح او مه‌راست نه آن عکس را

کفر شد آن چون غلط شد ماجرا


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

کز شقاوت گشت گم‌ره آن دلیر

مه به بالا بود و او پنداشت زیر


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

زین بتان خلقان پریشان می‌شوند

شهوت رانده پشیمان می‌شوند


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

زآنک شهوت با خیالی رانده است

وز حقیقت دورتر وا مانده است


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

با خیالی میل تو چون پَر بود

تا بدان پَر بر حقیقت بر شود


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

چون براندی شهوتی پَرّت بریخت

لنگ گشتی و آن خیال از تو گریخت


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

پَر نگه دار و چنین شهوت مران

تا پَر میلت برد سوی جنان


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

خلق پندارند عشرت می‌کنند

بر خیالی پر خود بر می‌کنند


بخش ۹۷ - پیش رفتن دقوقی به امامت آن قوم

وام‌دار شرح این نکته شدم

مهلتم ده معسرم زان تن زدم


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

پیش در شد آن دقوقی در نماز

قوم همچون اطلس آمد او طراز


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

اقتدا کردند آن شاهان قطار

در پی آن مقتدای نامدار


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

چونک با تکبیرها مقرون شدند

همچو قربان از جهان بیرون شدند


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

معنی تکبیر اینست ای اِمیم

کای خدا پیش تو ما قربان شدیم


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

وقت ذبح، الله‌اکبر می‌کنی

همچنین در ذبح نفس کشتنی


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

تن چو اسمعیل و جان همچون خلیل

کرد جان تکبیر بر جسم نبیل


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

گشت کشته تن ز شهوتها و آز

شد به بسم الله بسمل در نماز


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

چون قیامت پیش حق صفها زده

در حساب و در مناجات آمده


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

ایستاده پیش یزدان اشک‌ریز

بر مثال راست‌خیز رستخیز


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

حق همی‌گوید چه آوردی مرا

اندرین مهلت که دادم من تورا


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

عمر خود را در چه پایان برده‌ای

قوت و قُوّت در چه فانی کرده‌ای


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

گوهر دیده کجا فرسوده‌ای

پنج حس را در کجا پالوده‌ای


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

چشم و هوش و گوش و گوهرهای عرش

خرج کردی چه خریدی تو ز فرش


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

دست و پا دادمت چون بیل و کلند

من ببخشیدم ز خود آن کی شدند


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

همچنین پیغامهای دردگین

صد هزاران آید از حضرت چنین


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

در قیام این گفتها دارد رجوع

وز خجالت شد دوتا او در رکوع


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

قوت استادن از خجلت نماند

در رکوع از شرم تسبیحی بخواند


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

باز فرمان می‌رسد بردار سر

از رکوع و پاسخ حق بر شمر


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

سر بر آرد از رکوع آن شرمسار

باز اندر رو فتد آن خام‌کار


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

باز فرمان آیدش بردار سر

از سجود و وا ده از کرده خبر


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

سر بر آرد او دگر ره شرمسار

اندر افتد باز در رو همچو مار


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

باز گوید سر بَرآر و باز گو

که بخواهم جست از تو مو به مو


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

قوت پا ایستادن نبودش

که خطاب هیبتی بر جان زدش


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

پس نشیند قعده زان بار گران

حضرتش گوید سخن گو با بیان


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

نعمتت دادم بگو شُکرت چه بود

دادمت سرمایه هین بنمای سود


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

رو به دست راست آرد در سلام

سوی جان انبیا و آن کرام


بخش ۹۸ - اقتدا کردن قوم از پس دقوقی

یعنی ای شاهان شفاعت کین لئیم

سخت در گل ماندش پای و گلیم


بخش ۹۹ - بیان اشارت سلام سوی دست راست در قیامت از هیبت محاسبه حق از انبیا استعانت  و شفاعت خواستن

انبیا گویند روز چاره رفت

چاره آنجا بود و دست‌افزار زفت


مرغ بی‌هنگامی ای بدبخت رو

ترک ما گو خون ما اندر مشو


رو بگرداند به سوی دست چپ

در تبار و خویش گویندش که خَپ


هین جواب خویش گو با کردگار

ما کییم ای خواجه دست از ما بدار


نه ازین سو نه از آن سو چاره شد

جان آن بیچاره‌دل صد پاره شد


از همه نومید شد مسکین کیا

پس برآرد هر دو دست اندر دعا


کز همه نومید گشتم ای خدا

اول و آخر توی و منتها


در نماز این خوش اشارتها ببین

تا بدانی کین بخواهد شد یقین


بچه بیرون آر از بیضه نماز

سر مزن چون مرغ بی تعظیم و ساز


بخش ۱۰۰ - شنیدن دقوقی در میان نماز افغان  آن کشتی کی غرق خواست شدن

آن دقوقی در امامت کرد ساز

اندر آن ساحل در آمد در نماز


و آن جماعت در پی او در قیام

اینت زیبا قوم و بگزیده امام


ناگهان چشمش سوی دریا فتاد

چون شنید از سوی دریا داد داد


در میان موج دید او کشتیی

در قضا و در بلا و زشتیی


هم شب و هم ابر و هم موج عظیم

این سه تاریکی و از غرقاب بیم


تند بادی همچو عزرائیل خاست

موجها آشوفت اندر چپ و راست


اهل کشتی از مهابت کاسته

نعره وا ویلها برخاسته


دستها در نوحه بر سر می‌زدند

کافر و ملحد همه مخلص شدند


با خدا با صد تضرع آن زمان

عهدها و نذرها کرده به‌جان


سر برهنه در سجود آنها که هیچ

رویشان قبله ندید از پیچ پیچ


گفته که بی‌فایده‌ست این بندگی

آن زمان دیده در آن صد زندگی


از همه اومید ببریده تمام

دوستان و خال و عم، بابا و مام


زاهد و فاسق شد آن دم متقی

همچو در هنگام جان کندن شقی


نه ز چپشان چاره بود و نه ز راست

حیله‌ها چون مُرد، هنگام دعاست


در دعا ایشان و در زاری و آه

بر فلک زیشان شده دود سیاه


دیو آن دم از عداوت بین بین

بانگ زد کای سگ‌پرستان علتین


مرگ و جسک ای اهل انکار و نفاق

عاقبت خواهد بدن این اتفاق


چشمتان تر باشد از بعد خلاص

که شوید از بهر شهوت دیو خاص


یادتان ناید که روزی در خطر

دستتان بگرفت یزدان از قدر


این همی‌آمد ندا از دیو لیک

این سخن را نشنود جز گوش نیک


راست فرمودست با ما مصطفی

قطب و شاهنشاه و دریای صفا


کانچ جاهل دید خواهد عاقبت

عاقلان بینند ز اول مرتبت


کارها ز آغاز اگر غیبست و سِر

عاقل اول دید و آخر آن مُصِر


اولش پوشیده باشد و آخر آن

عاقل و جاهل ببیند در عیان


گر نبینی واقعهٔ غیب ای عنود

حزم را سیلاب کی اندر ربود


حزم چه بود بدگمانی بر جهان

دم بدم بیند بلای ناگهان


بخش ۱۰۱ - تصورات مرد حازم

آنچنانک ناگهان شیری رسید

مرد را بربود و در بیشه کشید


بخش ۱۰۱ - تصورات مرد حازم

او چه اندیشد در آن بردن ببین

تو همان اندیش ای استاد دین


بخش ۱۰۱ - تصورات مرد حازم

می‌کشد شیر قضا در بیشه‌ها

جان ما مشغول کار و پیشه‌ها


بخش ۱۰۱ - تصورات مرد حازم

آنچنانک از فقر می‌ترسند خلق

زیر آب شور رفته تا به حلق


بخش ۱۰۱ - تصورات مرد حازم

گر بترسندی از آن فقرآفرین

گنجهاشان کشف گشتی در زمین


بخش ۱۰۱ - تصورات مرد حازم

جمله‌شان از خوف غم در عین غم

در پی هستی فتاده در عدم


بخش ۱۰۲ - دعا و شفاعت دقوقی در خلاص کشتی

چون دقوقی آن قیامت را بدید

رحم او جوشید و اشک او دوید


گفت یا رب منگر اندر فعلشان

دستشان گیر ای شه نیکو نشان


خوش سلامتشان به ساحل باز بر

ای رسیده دست تو در بحر و بر


ای کریم و ای رحیم سرمدی

در گذار از بدسگالان این بدی


ای بداده رایگان صد چشم و گوش

بی ز رشوت بخش کرده عقل و هوش


پیش از استحقاق بخشیده عطا

دیده از ما جمله کفران و خطا


ای عظیم از ما گناهان عظیم

تو توانی عفو کردن در حریم


ما ز آز و حرص خود را سوختیم

وین دعا را هم ز تو آموختیم


حرمت آن که دعا آموختی

در چنین ظلمت چراغ افروختی


همچنین می‌رفت بر لفظش دعا

آن زمان چون مادران با وفا


اشک می‌رفت از دو چشمش و آن دعا

بی خود از وی می بر آمد بر سما


آن دعای بی خودان خود دیگرست

آن دعا زو نیست گفت داورست


آن دعا حق می‌کند چون او فناست

آن دعا و آن اجابت از خداست


واسطهٔ مخلوق نه اندر میان

بی‌خبر زان لابه کردن جسم و جان


بندگان حق رحیم و بردبار

خوی حق دارند در اصلاح کار


مهربان بی‌رشوتان یاری‌گران

در مقام سخت و در روز گران


هین بجو این قوم را ای مبتلا

هین غنیمت دارشان پیش از بلا


رست کشتی از دم آن پهلوان

واهل کشتی را به‌جَهد خود گمان


که مگر بازوی ایشان در حذر

بر هدف انداخت تیری از هنر


پا رهاند روبهان را در شکار

و آن ز دُم دانند روباهان غرار


عشقها با دُم خود بازند کین

می‌رهاند جان ما را در کمین


روبها پا را نگه دار از کلوخ

پا چو نبود دُم چه سود ای چشم‌شوخ


ما چو روباهان و پای ما کرام

می‌رهاندمان ز صدگون انتقام


حیلهٔ باریک ما چون دُم ماست

عشقها بازیم با دُم چپ و راست


دُم بجنبانیم ز استدلال و مکر

تا که حیران ماند از ما زید و بکر


طالب حیرانی خلقان شدیم

دستِ طمع اندر الوهیت زدیم


تا بافسون مالک دلها شویم

این نمی‌بینیم ما کاندر گویم


در گوی و در چهی ای قلتبان

دست وا دار از سبال دیگران


چون به بُستانی رسی زیبا و خوش

بعد از آن دامان خلقان گیر و کش


ای مقیم حبس چار و پنج و شش

نغز جایی دیگران را هم بکش


ای چو خربنده حریف کون خر

بوسه گاهی یافتی ما را ببر


چون ندادت بندگی دوست دست

میل شاهی از کجاات خاستست


در هوای آنک گویندت زهی

بسته‌ای در گردن جانت زهی


روبها این دم حیلت را بهل

وقف کن دل بر خداوندان دل


در پناه شیر، کم ناید کباب

روبها تو سوی جیفه کم شتاب


تو دلا منظور حق آنگه شوی

که چو جزوی سوی کل خود روی


حق همی‌گوید نظرمان در دلست

نیست بر صورت که آن آب و گلست


تو همی‌گویی مرا دل نیز هست

دل فراز عرش باشد نی به پست


در گِل تیره یقین هم آب هست

لیک زان آبت نشاید آب‌دست


زان که گر آبست مغلوب گِلست

پس دل خود را مگو کین هم دلست


آن دلی کز آسمانها برترست

آن دل ابدال یا پیغامبرست


پاک گشته آن ز گِل صافی شده

در فزونی آمده وافی شده


ترکِ گِل کرده سوی بحر آمده

رسته از زندانِ گِل بحری شده


آب ما محبوس گِل ماندست هین

بحر رحمت جذب کن ما را ز طین


بحر گوید من تورا در خود کِشم

لیک می‌لافی که من آب خوشم


لاف تو محروم می‌دارد تورا

ترک آن پنداشت کن در من درآ


آبِ گِل خواهد که در دریا رود

گِل گرفته پای آب و می‌کشد


گر رهاند پای خود از دست گل

گل بماند خشک و او شد مستقل


آن کشیدن چیست از گل آب را

جذب تو نقل و شراب ناب را


همچنین هر شهوتی اندر جهان

خواه مال و خواه جاه و خواه نان


هر یکی زینها تورا مستی کند

چون نیابی آن خمارت می‌زند


این خمارِ غم دلیلِ آن شدست

که بدان مفقود، مستی‌ات بُدست


جز به اندازهٔ ضرورت زین مگیر

تا نگردد غالب و بر تو امیر


سر کشیدی تو که من صاحب‌دلم

حاجتِ غیری ندارم واصلم


آنچنانک آب در گِل سر کشد

که منم آب و چرا جویم مدد


دل تو این آلوده را پنداشتی

لاجرم دل ز اهل دل برداشتی


خود روا داری که آن دل باشد این

کو بود در عشق شیر و انگبین


لطفِ شیر و انگبین عکس دلست

هر خوشی را آن خوش از دل حاصلست


پس بُوَد دل جوهر و عالم عرض

سایهٔ دل چون بود دل را غرض؟


آن دلی کو عاشق مالست و جاه

یا زبون این گِل و آب سیاه


یا خیالاتی که در ظلمات او

می‌پرستدشان برای گفت و گو


دل نباشد غیر آن دریای نور

دل نظرگاه خدا وانگاه کور


نه دل اندر صد هزاران خاص و عام

در یکی باشد کدامست آن کدام


ریزهٔ دل را بهل دل را بجو

تا شود آن ریزه چون کوهی ازو


دل محیطست اندرین خطهٔ وجود

زر همی‌افشاند از احسان و جود


از سلام حق سلامیها نثار

می‌کند بر اهل عالم اختیار


هر که را دامن درستست و مُعَد

آن نثار دل بر آنکس می‌رسد


دامن تو آن نیازست و حضور

هین منه در دامن آن سنگ فجور


تا ندرد دامنت زان سنگها

تا بدانی نقد را از رنگها


سنگ پُر کردی تو دامن از جهان

هم ز سنگ سیم و زر چون کودکان


از خیال سیم و زر چون زر نبود

دامن صدقت درید و غم فزود


کی نماید کودکان را سنگ، سنگ

تا نگیرد عقلْ دامنشان به چنگ


پیر، عقل آمد نه آن موی سپید

مو نمی‌گنجد درین بخت و امید


بخش ۱۰۳ - انکار کردن آن جماعت بر دعا و شفاعت دقوقی و پریدن ایشان و ناپیدا شدن در پردهٔ غیب و حیران شدن دقوقی کی در هوا رفتند یا در زمین

چون رهید آن کشتی و آمد به‌کام

شد نماز آن جماعت هم تمام


فُجفُجی افتادشان با همدگر

کین فضولی کیست از ما ای پدر


هر یکی با آن دگر گفتند سِر

از پس پشت دقوقی مُستَتِر


گفت هر یک من نکردستم کنون

این دعا نه از برون نه از درون


گفت مانا این امام ما ز درد

بوالفضولانه مناجاتی بکرد


گفت آن دیگر که ای یارِ یقین

مر مرا هم می‌نماید این چنین


او فضولی بوده است از انقباض

کرد بر مختار مطلق اعتراض


چون نگه کردم سپس تا بنگرم

که چه می‌گویند آن اهل کرم


یک ازیشان را ندیدم در مقام

رفته بودند از مقام خود تمام


نه به چپ نه راست نه بالا نه زیر

چشم تیز من نشد بر قوم چیر


دُرها بودند گویی آب گشت

نه نشان پا و نه گردی به‌دشت


در قِباب حق شدند آن دم همه

در کدامین روضه رفتند آن رمه


در تحیر ماندم کین قوم را

چون بپوشانید حق بر چشم ما


آنچنان پنهان شدند از چشم او

مثل غوطهٔ ماهیان در آب جو


سالها درحسرت ایشان بماند

عمرها در شوق ایشان اشک راند


تو بگویی مَرد حق اندر نظر

کی در آرد با خدا ذکر بشر


خر ازین می‌خسپد اینجا ای فلان

که بشر دیدی تو ایشان را نه جان


کار ازین ویران شدست ای مرد خام

که بشر دیدی مر ایشان را چو عام


تو همان دیدی که ابلیس لعین

گفت من از آتشم آدم ز طین


چشم ابلیسانه را یک دم ببند

چند بینی صورت آخر چند چند


ای دقوقی با دو چشم همچو جو

هین مبُر اومید ایشان را بجو


هین بجو که رکنِ دولت جستن است

هر گشادی در دل اندر بستن است


از همه کار جهان پرداخته

کو و کو می‌گو به‌جان چون فاخته


نیک بنگر اندرین ای مُحتَجِب

که دعا را بست حق در اَستَجِب


هر که را دل پاک شد از اعتلال

آن دعااش می‌رود تا ذوالجلال


بخش ۱۰۴ - باز شرح کردن حکایت آن طالب روزی حلال بی کسب و رنج در عهد داود علیه السلام  و مستجاب شدن دعای او

یادم آمد آن حکایت کان فقیر

روز و شب می‌کرد افغان و نفیر


وز خدا می‌خواست روزی حلال

بی شکار و رنج و کسب و انتقال


پیش ازین گفتیم بعضی حال او

لیک تعویق آمد و شد پنج‌تو


هم بگوییمش کجا خواهد گریخت

چون ز ابر فضل حق حکمت بریخت


صاحب گاوش بدید و گفت هین

ای به‌ظلمت گاو من گشته رهین


هین چرا کُشتی بگو گاو مرا

ابله طرار انصاف اندر آ


گفت من روزی ز حق می‌خواستم

قبله را از لابه می‌آراستم


آن دعای کهنه‌ام شد مستجاب

روزی من بود کشتم نک جواب


او ز خشم آمد گریبانش گرفت

چند مشتی زد به رویش ناشکفت


بخش ۱۰۵ - رفتن هر دو خصم نزد داود علیه السلام

می‌کشیدش تا به داود نبی

که بیا ای ظالم گیج غبی


حجت بارد رها کن ای دغا

عقل در تن آور و با خویش آ


این چه می‌گویی دعا چه بود مخند

بر سر و و ریش من و خویش ای لوند


گفت من با حق دعاها کرده‌ام

اندرین لابه بسی خون خورده‌ام


من یقین دارم دعا شد مستجاب

سر بزن بر سنگ ای منکرخطاب


گفت گرد آیید هین یا مسلمین

ژاژ بینید و فشار این مهین


ای مسلمانان، دعا مال مرا

چون از آن او کند بهر خدا


گر چنین بودی همه عالم بدین

یک دعا املاک بردندی بکین


گر چنین بودی گدایان ضریر

محتشم گشته بدندی و امیر


روز و شب اندر دعااند و ثنا

لابه‌گویان که تو ده‌مان ای خدا


تا تو ندهی هیچ کس ندهد یقین

ای گشاینده تو بگشا بند این


مکسب کوران بود لابه و دعا

جز لب نانی نیابند از عطا


خلق گفتند این مسلمان راست‌گوست

وین فروشندهٔ دعاها ظلم‌جوست


این دعا کی باشد از اسباب ملک

کی کشید این را شریعت خود بسلک


بیع و بخشش یا وصیت یا عطا

یا ز جنس این شود ملکی تورا


در کدامین دفترست این شرع نو

گاو را تو باز ده یا حبس رو


او به سوی آسمان می‌کرد رو

واقعهٔ ما را نداند غیر تو


در دل من آن دعا انداختی

صد امید اندر دلم افراختی


من نمی‌کردم گزافه آن دعا

همچو یوسف دیده بودم خوابها


دید یوسف آفتاب و اختران

پیش او سجده‌کنان چون چاکران


اعتمادش بود بر خواب درست

در چه و زندان جز آن را می‌نجست


ز اعتماد او نبودش هیچ غم

از غلامی وز ملام و بیش و کم


اعتمادی داشت او بر خواب خویش

که چو شمعی می‌فروزیدش ز پیش


چون در افکندند یوسف را به چاه

بانگ آمد سمع او را از اله


که تو روزی شه شوی ای پهلوان

تا بمالی این جفا در رویشان


قایل این بانگ ناید در نظر

لیک دل بشناخت قایل را ز اثر


قوّتی و راحتی و مَسندی

در میان جان فتادش زان ندا


چاه شد بر وی بدان بانگ جلیل

گلشن و بزمی چو آتش بر خلیل


هر جفا که بعد از آنش می‌رسید

او بدان قوت به‌شادی می‌کشید


همچنانک ذوق آن بانگ الست

در دل هر مؤمنی تا حشر هست


تا نباشد در بلاشان اعتراض

نه ز امر و نهی حقشان انقباض


لقمهٔ حکمی که تلخی می‌نهد

گلشکر آن را گوارش می‌دهد


گلشکر آن را که نبود مستند

لقمه را ز انکار او قی می‌کند


هر که خوابی دید از روز الست

مست باشد در ره طاعات مست


می‌کشد چون اشتر مست این جوال

بی فتور و بی گمان و بی ملال


کفک تصدیقش به‌گِرد پوز او

شد گواه مستی و دلسوز او


اشتر از قوت چو شیر نر شده

زیر ثقل بار اندک‌خور شده


ز آرزوی ناقه صد فاقه برو

می‌نماید کوه پیشش تار مو


در الست آنکو چنین خوابی ندید

اندرین دنیا نشد بنده و مرید


ور بشد اندر تردد صد دله

یک زمان شُکرستش و سالی گله


پای پیش و پای پس در راه دین

می‌نهد با صد تردد بی یقین


وام‌دار شرح اینم نک گرو

ور شتابستت ز الم نشرح شنو


چون ندارد شرح این معنی کران

خر به سوی مدعی گاو ران


گفت کورم خواند زین جرم آن دغا

بس بلیسانه قیاسست ای خدا


من دعا کورانه کی می‌کرده‌ام

جز به خالق کدیه کی آورده‌ام


کور از خلقان طمع دارد ز جهل

من ز تو، کز تُست هر دشوار سهل


آن یکی کورم ز کوران بشمرید

او نیاز جان و اخلاصم ندید


کوری عشقست این کوری من

حب یعمی و یصمست ای حسن


کورم از غیر خدا بینا بدو

مقتضای عشق این باشد نکو


تو که بینایی ز کورانم مدار

دایرم برگرد لطفت ای مدار


آنچنانک یوسف صدیق را

خواب بنمودی و گشتش متکا


مر مرا لطف تو هم خوابی نمود

آن دعای بی‌حدم بازی نبود


می‌نداند خلق اسرار مرا

ژاژ می‌دانند گفتار مرا


حقشان است و کی داند راز غیب

غیر علّام سِر و ستار عیب


خصم گفتش رو به من کن حق بگو

رو چه سوی آسمان کردی عمو


شید می‌آری غلط می‌افکنی

لاف عشق و لاف قربت می‌زنی


با کدامین روی چون دل‌مرده‌ای

روی سوی آسمانها کرده‌ای


غلغلی در شهر افتاده ازین

آن مسلمان می‌نهد رو بر زمین


کای خدا این بنده را رسوا مکن

گر بَدم هم سِر من پیدا مکن


تو همی‌دانی و شبهای دراز

که همی‌خواندم تورا با صد نیاز


پیش خلق این را اگر خود قدر نیست

پیش تو همچون چراغ روشنیست


بخش ۱۰۶ - شنیدن داود علیه السلام سخن هر دو خصم وسال کردن از مدعی علیه

چونک داود نبی آمد برون

گفت هین چونست این احوال چون


مدّعی گفت ای نبی الله داد

گاو من در خانهٔ او درفتاد


کشت گاوم را بپرسش که چرا

گاو من کشت او بیان کن ماجرا


گفت داودش بگو ای بوالکرم

چون تلف کردی تو ملک محترم


هین پراکنده مگو حجت بیار

تا به یک سو گردد این دعوی و کار


گفت ای داود بودم هفت سال

روز و شب اندر دعا و در سؤال


این همی‌جستم ز یزدان کای خدا

روزیی خواهم حلال و بی عنا


مرد و زن بر ناله من واقف‌اند

کودکان این ماجرا را واصف‌اند


تو بپرس از هر که خواهی این خبر

تا بگوید بی شکنجه بی ضرر


هم هویدا پرس و هم پنهان ز خلق

که چه می‌گفت این گدای ژنده‌دلق


بعد این جمله دعا و این فغان

گاوی اندر خانه دیدم ناگهان


چشم من تاریک شد نه بهر لوت

شادی آن که قبول آمد قنوت


کشتم آن را تا دهم در شکر آن

که دعای من شنود آن غیب‌دان


بخش ۱۰۷ - حکم کردن داود علیه السلام برکشندهٔ گاو

گفت داود این سخنها را بشو

حجت شرعی درین دعوی بگو


تو روا داری که من بی حجتی

بنهم اندر شهر باطل سنتی


این کی بخشیدت خریدی وارثی

ریع را چون می‌ستانی حارثی


کسب را همچون زراعت دان عمو

تا نکاری دخل نبود آن تو


آنچ کاری بدروی آن آن تست

ورنه این بی‌داد بر تو شد درست


رو بده مال مسلمان کژ مگو

رو بجو وام و بده باطل مجو


گفت ای شه تو همین می‌گوییم

که همی‌گویند اصحاب ستم


بخش ۱۰۸ - تضرع آن شخص از داوری داود علیه السلام

سجده کرد و گفت کای دانای سوز

در دل داود انداز آن فروز


در دلش نِه آنچ تو اندر دلم

اندر افکندی به‌راز ای مفضلم


این بگفت و گریه در شد های های

تا دل داود بیرون شد ز جای


گفت هین امروز ای خواهان گاو

مهلتم ده وین دعاوی را مکاو


تا روم من سوی خلوت در نماز

پرسم این احوال از دانای راز


خوی دارم در نماز این التفات

معنی قرة عینی فی الصلوة


روزن جانم گشادست از صفا

می‌رسد بی واسطه نامهٔ خدا


نامه و باران و نور از روزنم

می‌فتد در خانه‌ام از معدنم


دوزخست آن خانه کان بی روزنست

اصل دین ای بنده روزن کردنست


تیشهٔ هر بیشه‌ای کم زن بیا

تیشه زن در کندن روزن هلا


یا نمی‌دانی که نور آفتاب

عکس خورشید برونست از حجاب


نور این دانی که حیوان دید هم

پس چه کرمنا بود بر آدمم


من چو خورشیدم درون نور غرق

می‌ندانم کرد خویش از نور فرق


رفتنم سوی نماز و آن خلا

بهر تعلیمست ره مر خلق را


کژ نهم تا راست گردد این جهان

حرب خدعه این بود ای پهلوان


نیست دستوری و گر نه ریختی

گرد از دریای راز انگیختی


همچنین داود می‌گفت این نسق

خواست گشتن عقل خلقان محترق


پس گریبانش کشید از پس یکی

که ندارم در یکیی‌اش شکی


با خود آمد گفت را کوتاه کرد

لب ببست و عزم خلوتگاه کرد


بخش ۱۰۹ - در خلوت رفتن داود تا آنچ حقست پیدا شود

در فرو بست و برفت آنگه شتاب

سوی محراب و دعای مستجاب


حق نمودش آنچ بنمودش تمام

گشت واقف بر سزای انتقام


روز دیگر جمله خصمان آمدند

پیش داود پیمبر صف زدند


همچنان آن ماجراها باز رفت

زود زد آن مدعی تشنیع زفت


بخش ۱۱۰ - حکم کردن داود بر صاحب گاو کی از سر گاو برخیز و تشنیع صاحب گاو بر داود علیه السلام

گفت داودش خمش کن رو بهل

این مسلمان را ز گاوت کن بحل


چون خدا پوشید بر تو ای جوان

رو خمش کن حق ستاری بدان


گفت وا ویلی چه حکمست این چه داد

از پی من شرع نو خواهی نهاد


رفته است آوازهٔ عدلت چنان

که معطر شد زمین و آسمان


بر سگان کور این استم نرفت

زین تعدی سنگ و کُه بشکافت تفت


همچنین تشنیع می‌زد برملا

کالصلا هنگام ظلمست الصلا


بخش ۱۱۱ - حکم کردن داود بر صاحب گاو کی جمله مال خود را به وی ده

بعد از آن داود گفتش کای عنود

جمله مال خویش او را بخش زود


ورنه کارت سخت گردد گفتمت

تا نگردد ظاهر از وی استمت


خاک بر سر کرد و جامه بر درید

که به‌هر دَم می‌کنی ظلمی مزید


یک‌دمی دیگر برین تشنیع راند

باز داودش به پیش خویش خواند


گفت چون بختت نبود ای بخت‌کور

ظلمت آمد اندک اندک در ظهور


ریده‌ای آنگاه صدر و پیشگاه

ای دریغ از چون تو خر خاشاک و کاه


رو که فرزندان تو با جفت تو

بندگان او شدند افزون مگو


سنگ بر سینه همی‌زد با دو دست

می‌دوید از جهل خود بالا و پست


خلق هم اندر ملامت آمدند

کز ضمیر کار او غافل بدند


ظالم از مظلوم کی داند کسی

کو بود سخرهٔ هوا همچون خسی


ظالم از مظلوم آنکس پی برد

کو سَرِ نفس ظلوم خود بُرد


ورنه آن ظالم که نفس است از درون

خصم هر مظلوم باشد از جنون


سگ هماره حمله بر مسکین کند

تا تواند زخم بر مسکین زند


شرم شیران راست نه سگ را بدان

که نگیرد صید از همسایگان


عامهٔ مظلوم‌کش، ظالم‌پرست

از کمین، سگشان سوی داود جست


روی در داود کردند آن فریق

کای نبی مجتبی بر ما شفیق


این نشاید از تو کین ظلمیست فاش

قهر کردی بی‌گناهی را به‌لاش


بخش ۱۱۲ - عزم کردن داود علیه السلام به خواندن خلق بدان صحرا کی راز آشکارا کند و  حجتها را همه قطع کند

گفت ای یاران زمان آن رسید

کان سِر مکتوم او گردد پدید


جمله برخیزید تا بیرون رویم

تا بر آن سِر نهان واقف شویم


در فلان صحرا درختی هست زفت

شاخهااش انبُه و بسیار و چفت


سخت راسخ خیمه‌گاه و میخ او

بوی خون می‌آیدم از بیخ او


خون شدست اندر بن آن خوش درخت

خواجه را کُشتست این منحوس بخت


تا کنون حلم خدا پوشید آن

آخر از ناشکری آن قلتبان


که عیال خواجه را روزی ندید

نه به نوروز و نه موسمهای عید


بی‌نوایان را به یک لقمه نجست

یاد ناورد او ز حقهای نخست


تا کنون از بهر یک گاو این لعین

می‌زند فرزند او را در زمین


او بخود برداشت پرده از گناه

ورنه می‌پوشید جرمش را اله


کافر و فاسق درین دور گزند

پرده خود را به‌خود بر می‌درند


ظلم مستورست در اسرار جان

می‌نهد ظالم به‌پیش مردمان


که ببینیدم که دارم شاخها

گاو دوزخ را ببینید از ملا


بخش ۱۱۳ - گواهی دادن دست و پا و زبان بر سر  ظالم هم در دنیا

پس همینجا دست و پایت در گزند

بر ضمیر تو گواهی می‌دهند


چون موکل می‌شود بر تو ضمیر

که بگو تو اعتقادت وا مگیر


خاصه در هنگام خشم و گفت و گو

می‌کند ظاهر سِرت را مو به مو


چون موکل می‌شود ظلم و جفا

که هویدا کن مرا ای دست و پا


چون همی‌گیرد گواه سِر لگام

خاصه وقت جوش و خشم و انتقام


پس همان کس کین موکل می‌کند

تا لوای راز بر صحرا زند


پس موکل‌های دیگر روز حشر

هم تواند آفرید از بهر نشر


ای به‌دَه دست آمده در ظلم و کین

گوهرت پیداست حاجت نیست این


نیست حاجت شهره گشتن در گزند

بر ضمیر آتشینت واقف‌اند


نفس تو هر دم بر آرد صد شرار

که ببینیدم منم ز اصحاب نار


جزو نارم سوی کلِّ خود روم

من نه نورم که سوی حضرت شوم


همچنان کین ظالمِ حق‌ناشناس

بهر گاوی کرد چندین التباس


او ازو صد گاو بُرد و صد شتر

نفس اینست ای پدر از وی ببُر


نیز روزی با خدا زاری نکرد

یاربی نامد ازو روزی به دَرد


کای خدا خصم مرا خشنود کن

گر منش کردم زیان تو سود کن


گر خطا کشتم دیت بر عاقله‌ست

عاقلهٔ جانم تو بودی از الست


سنگ می‌ندهد به استعفار دُر

این بود انصافِ نفس ای جانِ حُرّ


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

چون برون رفتند سوی آن درخت

گفت دستش را سپس بندید سخت


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

تا گناه و جرم او پیدا کنم

تا لوای عدل بر صحرا زنم


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

گفت ای سگ جد او را کشته‌ای

تو غلامی خواجه زین رو گشته‌ای


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

خواجه را کشتی و بردی مال او

کرد یزدان آشکارا حال او


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

آن زنت او را کنیزک بوده است

با همین خواجه جفا بنموده است


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

هر چه زو زایید ماده یا که نر

ملک وارث باشد آنها سر به‌سر


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

تو غلامی کسب و کارت ملک اوست

شرع جستی شرع بستان رو نکوست


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

خواجه را کشتی باستم زار زار

هم برینجا خواجه گویان زینهار


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

کارد از اشتاب کردی زیر خاک

از خیالی که بدیدی سهمناک


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

نک سرش با کارد در زیر زمین

باز کاوید این زمین را همچنین


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

نام این سگ هم نبشته کارد بر

کرد با خواجه چنین مکر و ضرر


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

همچنان کردند چون بشکافتند

در زمین آن کارد و سر را یافتند


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

ولوله در خلق افتاد آن زمان

هر یکی زنار ببرید از میان


بخش ۱۱۴ - برون رفتن به سوی آن درخت

بعد از آن گفتش بیا ای دادخواه

داد خود بستان بدان روی سیاه


بخش ۱۱۵ - قصاص فرمودن داود علیه السلام خونی را بعد از الزام حجت برو

هم بدان تیغش بفرمود او قصاص

کی کند مکرش ز علم حق خلاص؟


حلم حق گرچه مواساها کند

لیک چون از حد بشد پیدا کند


خون نخسپد درفتد در هر دلی

میل جست و جوی و کشف مشکلی


اقتضای داوری رب دین

سَر بر آرد از ضمیر آن و این


کان فلان چون شد چه شد حالش چه گشت

همچنانک جوشد از گلزار کشت


جوشش خون باشد آن وا جستها

خارش دلها و بحث و ماجرا


چونک پیداگشت سِر کار او

معجزه داود شد فاش و دوتو


خلق جمله سر برهنه آمدند

سر به سجده بر زمینها می‌زدند


ما همه کوران اصلی بوده‌ایم

از تو ما صد گون عجایب دیده‌ایم


سنگ با تو در سخن آمد شهیر

کز برای غزو طالوتم بگیر


تو به سه سنگ و فلاخن آمدی

صد هزاران مرد را بر هم زدی


سنگهایت صدهزاران پاره شد

هر یکی هر خصم را خون‌خواره شد


آهن اندر دست تو چون موم شد

چون زره‌سازی تورا معلوم شد


کوهها با تو رسایل شد شکور

با تو می‌خوانند چون مقری زبور


صد هزاران چشم دل بگشاده شد

از دم تو غیب را آماده شد


و آن قوی‌تر زان همه کین دایمست

زندگی بخشی که سرمد قایمست


جان جملهٔ معجزات اینست خود

کو ببخشد مرده را جان ابد


کشته شد ظالم جهانی زنده شد

هر یکی از نو خدا را بنده شد


بخش ۱۱۶ - بیان آنک نفس آدمی بجای آن خونیست کی مدعی گاو گشته بود و آن گاو کشنده عقلست و داود حقست یا شیخ  کی نایب حق است کی بقوت و یاری او تواند ظالم را کشتن و توانگر شدن  به روزی بی‌کسب و بی‌حساب

نفسِ خود را کُش جهان را زنده کُن

خواجه را کشتست او را بنده کُن


مدعیِ گاو، نفس تُست هین

خویشتن را خواجه کردست و مِهین


آن کشندهٔ گاو، عقل تُست رو

بر کشنده گاوِ تن منکر مشو


عقل اسیرست و همی خواهد ز حق

روزیی بی رنج و نعمت بر طَبَق


روزی بی رنج او موقوف چیست

آنکِ بُکشد گاو را کاصل بدیست


نفس گوید چون کُشی تو گاو من

زانک گاوِ نفس باشد نقش تن


خواجه‌زادهٔ عقل مانده بی‌نوا

نفسِ خونی خواجه گشت و پیشوا


روزیِ بی‌رنج می‌دانی که چیست

قوتِ ارواحست و ارزاق نبیست


لیک موقوفست بر قربان گاو

گنج اندر گاو دان ای کُنج‌کاو


دوش چیزی خورده‌ام ور نه تمام

دادمی در دست فهم تو زمام


دوش چیزی خورده‌ام افسانه است

هرچه می‌آید ز پنهان خانه است


چشم بر اسباب از چه دوختیم

گر ز خوش‌چشمان کرشم آموختیم


هست بر اسباب اسبابی دگر

در سبب منگر در آن افکن نظر


انبیا در قطع اسباب آمدند

معجزات خویش بر کیوان زدند


بی‌سبب مر بحر را بشکافتند

بی زراعت چاشِ گندم یافتند


ریگها هم آرد شد از سعیشان

پشم بز ابریشم آمد کش‌کشان


جمله قرآن هست در قطع سبب

عز درویش و هلاک بولهب


مرغ بابیلی دو سه سنگ افکند

لشکرِ زفتِ حبش را بشکند


پیل را سوراخ سوراخ افکند

سنگِ مرغی کو به بالا پر زند


دُمِ گاوِ کشته بر مقتول زن

تا شود زنده همان دَم در کفن


حلق‌ببریده جهد از جای خویش

خون خود جوید ز خون‌پالای خویش


همچنین ز آغاز قرآن تا تمام

رفضِ اسبابست و علت والسلام


کشفِ این نه از عقل کارافزا شود

بندگی کن تا تورا پیدا شود


بند معقولات آمد فلسفی

شهسوار عقلِ عقل آمد صفی


عقلِ عقلت مغز و عقلِ تست پوست

معدهٔ حیوان همیشه پوست‌جوست


مغزجوی از پوست دارد صد ملال

مغز نغزان را حلال آمد حلال


چونک قشر عقل صد برهان دهد

عقل کل کی گام بی ایقان نهد


عقل دفترها کند یکسر سیاه

عقلِ عقل آفاق دارد پر ز ماه


از سیاهی و سپیدی فارغست

نورِ ماهش بر دل و جان بازغست


این سیاه و این سپید ار قدر یافت

زان شب قدرست کاختروار تافت


قیمت همیان و کیسه از زرست

بی ز زر همیان و کیسه ابترست


همچنانک قدر تن از جان بود

قدر جان از پرتو جانان بود


گر بُدی جان زنده بی پرتو کنون

هیچ گفتی کافران را مَیتِّون


هین بگو که ناطقه جو می‌کَنَد

تا به قرنی بعد ما آبی رسد


گرچه هر قرنی سخن‌آری بود

لیک گفت سالفان یاری بود


نه که هم توریت و انجیل و زبور

شد گواه صدق قرآن ای شکور


روزی بی‌رنج جو و بی‌حسیب

کز بهشتت آورد جبریل سیب


بلک رزقی از خداوند بهشت

بی‌صُداع باغبان بی رنج کِشت


زانک نفع نان در آن نان دادِ اوست

بدهدت آن نفع بی تُوْسیطِ پوست


ذوق پنهان نقش نان چون سفره‌ایست

نان بی سفره ولی را بهره‌ایست


رزق جانی کی بری با سعی و جست

جز به عدل شیخ کو داود تست


نفس چون با شیخ بیند کام تو

از بن دندان شود او رام تو


صاحب آن گاو رام آنگاه شد

کز دَمِ داود او آگاه شد


عقل گاهی غالب آید در شکار

برسگ نفست که باشد شیخ یار


نفس اژدرهاست با صد زور و فن

روی شیخ او را زمرد دیده کَن


گر تو صاحب گاو را خواهی زبون

چون خران سیخش کن آن سو ای حرون


چون به نزدیک ولی الله شود

آن زبان صد گزش کوته شود


صد زبان و هر زبانش صد لغت

زرق و دستانش نیاید در صفت


مدعی گاوِ نفس آمد فصیح

صد هزاران حجت آرد ناصحیح


شهر را بفریبد الا شاه را

ره نتاند زد شه آگاه را


نفس را تسبیح و مُصحف در یمین

خنجر و شمشیر اندر آستین


مُصحف و سالوس او باور مکن

خویش با او هم‌سِر و هم‌سَر مکن


سوی حوضت آورد بهر وضو

واندر اندازد تورا در قعر او


عقل نورانی و نیکو طالبست

نفسِ ظلمانی برو چون غالبست؟


زانک او در خانهٔ عقلِ تو غریب

بر درِ خود سگ بود شیرِ مهیب


باش تا شیران سوی بیشه روند

وین سگان کور آنجا بگروند


مکر نفس و تن نداند عام شهر

او نگردد جز به‌وحی القلب قهر


هر که جنس اوست یار او شود

جز مگر داود کان شیخت بود


کو مبدل گشت و جنس تن نماند

هر که را حق در مقام دل نشاند


خلق جمله علتی‌اند از کمین

یار علت می‌شود علت یقین


هر خسی دعوی داودی کند

هر که بی تمییز کف در وی زند


از صیادی بشنود آواز طیر

مرغ ابله می‌کند آن سوی سیر


نَقد را از نَقل نشناسد غویست

هین ازو بگریز اگر چه معنویست


رُسته و بر بسته پیش او یکیست

گر یقین دعوی کند او در شکیست


این چنین کس گر ذکی مطلقست

چونش این تمییز نبود احمقست


هین ازو بگریز چون آهو ز شیر

سوی او مشتاب ای دانا دلیر


بخش ۱۱۷ - گریختن عیسی علیه السلام فراز کوه از احمقان

عیسیِ مریم به کوهی می‌گریخت

شیر گویی خونِ او می‌خواست ریخت


آن یکی در پی دوید و گفت خیر

در پیت کس نیست چه گریزی چو طیر


با شتاب او آنچنان می‌تاخت جفت

کز شتاب خود جواب او نگفت


یک دو میدان در پی عیسی براند

پس به جِدِّ جِد،عیسی را بخواند


کز پی مرضات حق یک لحظه بیست

که مرا اندر گریزت مشکلیست


از کی این سو می‌گریزی ای کریم

نه پیت شیر و نه خصم و خوف و بیم


گفت از احمق گریزانم برو

می‌رهانم خویش را، بندم مشو


گفت آخر آن مسیحا نه توی

که شود کور و کر از تو مستوی


گفت آری گفت آن شه نیستی

که فسون غیب را ماویستی


چون بخوانی آن فسون بر مرده‌ای

برجهد چون شیرِ صید آورده‌ای


گفت آری آن منم گفتا که تو

نه ز گِل مرغان کنی ای خوب‌رو


گفت آری گفت پس ای روح پاک

هرچه خواهی می‌کنی از کیست باک


با چنین برهان که باشد در جهان

که نباشد مر تورا از بندگان


گفت عیسی که به ذات پاک حق

مُبدع تن، خالق جان در سبق


حرمت ذات و صفات پاک او

که بود گردون گریبان‌چاک او


کان فسون و اسم اعظم را که من

بر کر و بر کور خواندم شد حَسَن


بر کُهِ سنگین بخواندم شد شکاف

خرقه را بدرید بر خود تا به‌ناف


بر تن مرده بخواندم گشت حَی

بر سر لاشَی بخواندم گشت شَی


خواندم آن را بر دل احمق به وُدّ

صد هزاران بار و درمانی نشد


سنگ خارا گشت و زان خو بر نگشت

ریگ شد کز وی نروید هیچ کشت


گفت حکمت چیست کآنجا اسم حق

سود کرد اینجا نبود آن را سبق


آن همان رنج است و این رنجی چرا

او نشد این را و آن را شد دوا


گفت رنجِ احمقی قهرِ خداست

رنج و کوری نیست قهر آن ابتلاست


ابتلا رنجیست کان رحم آورد

احمقی رنجیست کان زخم آورد


آنچ داغ اوست مُهر او کرده است

چاره‌ای بر وی نیارد بُرد دست


ز احمقان بگریز چون عیسی گریخت

صحبت احمق بسی خون‌ها که ریخت


اندک اندک آب را دزدد هوا

دین چنین دزدد هم احمق از شما


گرمیت را دزدد و سردی دهد

همچو آن کاو زیر کون سنگی نهد


آن گریزِ عیسی نه از بیم بود

آمن است او، آن پیِ تعلیم بود


زمهریر ار پُر کند آفاق را

چه غم آن خورشیدِ با اشراق را


بخش ۱۱۸ - قصهٔ اهل سبا و حماقت ایشان و اثر ناکردن  نصیحت انبیا در احمقان

یادم آمد قصهٔ اهل سبا

کز دَمِ احمق صباشان شد وبا


آن سبا ماند به شهرِ بس کلان

در فسانه بشنوی از کودکان


کودکان افسانه‌ها می‌آورند

درج در افسانه‌شان بس سِر و پند


هزلها گویند در افسانه‌ها

گنج می‌جو در همه ویرانه‌ها


بود شهری بس عظیم و مِه، ولی

قدرِ او قدرِ سُکَرّه بیش نی


بس عظیم و بس فراخ و بس دراز

سخت زفتِ زفت اندازهٔ پیاز


مَردم ده شهر مجموع اندرو

لیک جمله سه تن ناشسته‌رو


اندرو خلق و خلایق بی‌شمار

لیک آن جمله سه خام پخته‌خوار


جانِ ناکرده به جانان تاختن

گر هزارانست باشد نیم تن


آن یکی بس دور بین و دیده‌کور

از سلیمان کور و دیده پای مور


و آن دگر بس تیزگوش و سخت کر

گنج و در وی نیست یک جو سنگ زر


وآن دگر عور و برهنه لاشه‌باز

لیک دامنهای جامهٔ او دراز


گفت کور اینک سپاهی می‌رسند

من همی‌بینم که چه قومند و چند


گفت کر آری شنودم بانگشان

که چه می‌گویند پیدا و نهان


آن برهنه گفت ترسان زین منم

که ببرند از درازی دامنم


کور گفت اینک به نزدیک آمدند

خیز بگریزیم پیش از زخم و بند


کر همی‌گوید که آری مشغله

می‌شود نزدیکتر یاران هله


آن برهنه گفت آوه دامنم

از طمع برند و من ناآمنم


شهر را هشتند و بیرون آمدند

در هزیمت در دهی اندر شدند


اندر آن ده مرغ فربه یافتند

لیک ذرهٔ گوشت بر وی نه نژند


مرغ مردهٔ خشک وز زخم کلاغ

استخوانها زار گشته چون پناغ


زان همی‌خوردند چون از صید شیر

هر یکی از خوردنش چون پیل سیر


هر سه زان خوردند و بس فربه شدند

چون سه پیل بس بزرگ و مه شدند


آنچنان کز فربهی هر یک جوان

در نگنجیدی ز زفتی در جهان


با چنین گبزی و هفت اندام زفت

از شکاف در برون جستند و رفت


راه مرگ خلق ناپیدا رهیست

در نظر ناید که آن بی‌جا رهیست


نک پیاپی کاروانها مقتفی

زین شکاف در که هست آن مختفی


بر در ار جویی نیابی آن شکاف

سخت ناپیدا و زو چندین زفاف


بخش ۱۱۹ - شرح آن کور دوربین و آن کر تیزشنو و  آن برهنه دراز دامن

کر اَمَل را دان که مرگ ما شنید

مرگ خود نشنید و نقل خود ندید


حرص نابیناست بیند مو به‌مو

عیب خلقان و بگوید کو به‌کو


عیب خود یک ذره چشم کور او

می‌نبیند گرچه هست او عیب‌جو


عور می‌ترسد که دامانش بُرند

دامن مرد برهنه چون درند


مَرد دنیا مفلس است و ترسناک

هیچ او را نیست، از دزدانش باک


او برهنه آمد و عریان رود

وز غم دزدش جگر خون می‌شود


وقت مرگش که بود صد نوحه بیش

خنده آید جانش را زین ترس خویش


آن زمان داند غنی کش نیست زر

هم ذکی داند که او بُد بی‌هنر


چون کنارِ کودکی پُر از سفال

کو بر آن لرزان بود چون ربِ مال


گر ستانی پاره‌ای گریان شود

پاره گر بازش دهی خندان شود


چون نباشد طفل را دانش دِثار

گریه و خنده‌ش ندارد اعتبار


محتشم چون عاریت را مِلک دید

پس بر آن مال دروغین می‌طپید


خواب می‌بیند که او را هست مال

ترسد از دزدی که برباید جوال


چون ز خوابش بر جهاند گوش‌کش

پس ز ترس خویش تسخر آیدش


همچنان لرزانی این عالِمان

که بودشان عقل و علم این جهان


از پی این عاقلان ذو فنون

گفت ایزد در نُبی، لا یعلمون


هر یکی ترسان ز دزدیِ کسی

خویشتن را علم پندارد بسی


گوید او که روزگارم می‌برند

خود ندارد روزگار سودمند


گوید از کارم بر آوردند خلق

غرق بی‌کاریست جانش تابه حلق


عور ترسان که منم دامن کشان

چون رهانم دامن از چنگالشان


صد هزاران فضل داند از علوم

جان خود را می‌نداند آن ظَلوم


داند او خاصیت هر جوهری

در بیان جوهر خود چون خری


که همی‌دانم یجوز و لایجوز

خود ندانی تو یجوزی یا عجوز


این روا و آن ناروا دانی ولیک

تو روا یا ناروایی بین تو نیک


قیمت هر کاله می‌دانی که چیست

قیمت خود را ندانی احمقیست


سعدها و نحسها دانسته‌ای

ننگری سعدی تو یا ناشسته‌ای


جان جمله علمها اینست این

که بدانی من کیم در یوم دین


آن اصول دین بدانستی ولیک

بنگر اندر اصل خود گر هست نیک


از اصولَینَت اصول خویش به

که بدانی اصل خود ای مرد مِه


بخش ۱۲۰ - صفت خرمی شهر اهل سبا و ناشکری ایشان

اصلشان بَد بود آن اهل سبا

می‌رمیدندی ز اسبابِ لقا


دادشان چندان ضیاع و باغ و راغ

از چپ و از راست از بهر فراغ


بس که می‌افتاد از پُری ثمار

تنگ می‌شد معبرِ ره، بر گذار


آن نثار میوه، ره را می‌گرفت

از پُریِ میوه، ره‌رو در شگفت


سَلّه بر سر در درختستانشان

پُر شدی ناخواست از میوه‌فشان


باد آن میوه فشاندی نَه کسی

پُر شدی زان میوه دامنها بسی


خوشه‌های زفت تا زیر آمده

بر سَر و روی رونده می‌زده


مَرد گلخن‌تاب از پُری زر

بسته بودی در میان زرین کمر


سگ کُلیچه کوفتی در زیر پا

تخمه بودی گرگ صحرا از نوا


گشته آمن شهر و ده از دزد و گرگ

بُز نترسیدی هم از گرگ سترگ


گر بگویم شرح نعمتهای قوم

که زیادت می‌شد آن یوماً بِیَوم


مانع آید از سخنهای مهم

انبیا بردند امرِ فَاستَقِم


بخش ۱۲۱ - آمدن پیغامبران حق به نصیحت اهل سبا

سیزده پیغامبر آنجا آمدند

گم‌رهان را جمله رهبر می‌شدند


که هله نعمت فزون شد شکر کو

مرکب شکر ار بخسپد حرکوا


شکر منعم واجب آید در خرد

ورنه بگشاید در خشم ابد


هین کرم بینید وین خود کس کند

کز چنین نعمت به شکری بس کند


سر ببخشد شکر خواهد سجده‌ای

پا ببخشد شکر خواهد قعده‌ای


قوم گفته شکر ما را برد غول

ما شدیم از شکر و از نعمت ملول


ما چنان پژمرده گشتیم ازعطا

که نه طاعتمان خوش آید نه خطا


ما نمی‌خواهیم نعمتها و باغ

ما نمی‌خواهیم اسباب و فراغ


انبیا گفتند در دل علتیست

که از آن در حق‌شناسی آفتیست


نعمت از وی جملگی علت شود

طعمه در بیمار کی قوت شود


چند خوش پیش تو آمد ای مصر

جمله ناخوش گشت و صاف او کدر


تو عدو این خوشیها آمدی

گشت ناخوش هر چه بر وی کف زدی


هر که اوشد آشنا و یار تو

شد حقیر و خوار در دیدار تو


هر که او بیگانه باشد با تو هم

پیش تو او بس مه‌است و محترم


این هم از تاثیر آن بیماریست

زهر او در جمله جفتان ساریست


دفع آن علت بباید کرد زود

که شکر با آن حدث خواهد نمود


هر خوشی کاید به تو ناخوش شود

آب حیوان گر رسد آتش شود


کیمیای مرگ و جسکست آن صفت

مرگ گردد زان حیاتت عاقبت


بس غدایی که ز وی دل زنده شد

چون بیامد در تن تو گنده شد


بس عزیزی که بناز اشکار شد

چون شکارت شد بر تو خوار شد


آشنایی عقل با عقل از صفا

چون شود هر دم فزون باشد ولا


آشنایی نفس با هر نفس پست

تو یقین می‌دان که دم دم کمترست


زانک نفسش گرد علت می‌تند

معرفت را زود فاسد می‌کند


گر نخواهی دوست را فردا نفیر

دوستی با عاقل و با عقل گیر


از سموم نفس چون با علتی

هر چه گیری تو مرض را آلتی


گر بگیری گوهری سنگی شود

ور بگیری مهر دل جنگی شود


ور بگیری نکتهٔ بکری لطیف

بعد درکت گشت بی‌ذوق و کثیف


که من این را بس شنیدم کهنه شد

چیز دیگر گو به جز آن ای عضد


چیز دیگر تازه و نو گفته گیر

باز فردا زان شوی سیر و نفیر


دفع علت کن چو علت خو شود

هرحدیثی کهنه پیشت نو شود


تا که از کهنه برآرد برگ نو

بشکفاند کهنه صد خوشه ز گو


ما طبیبانیم شاگردان حق

بحر قلزم دید ما را فانفلق


آن طبیبان طبیعت دیگرند

که به دل از راه نبضی بنگرند


ما به دل بی واسطه خوش بنگریم

کز فراست ما به عالی منظریم


آن طبیبان غذااند و ثمار

جان حیوانی بدیشان استوار


ما طبیبان فعالیم و مقال

ملهم ما پرتو نور جلال


کین چنین فعلی ترا نافع بود

و آنچنان فعلی ز ره قاطع بود


اینچنین قولی ترا پیش آورد

و آنچنان قولی ترا نیش آورد


آن طبیبان را بود بولی دلیل

وین دلیل ما بود وحی جلیل


دست‌مزدی می نخواهیم از کسی

دست‌مزد ما رسد از حق بسی


هین صلا بیماری ناسور را

داروی ما یک بیک رنجور را


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

قوم گفتند ای گروه مدعی

کو گواه علم طب و نافعی


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

چون شما بسته همین خواب و خورید

همچو ما باشید در ده می‌چرید


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

چون شما در دام این آب و گلید

کی شما صیاد سیمرغ دلید


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

حب جاه و سروری دارد بر آن

که شمارد خویش از پیغامبران


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

ما نخواهیم این چنین لاف و دروغ

کردن اندر گوش و افتادن بدوغ


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

انبیا گفتند کین زان علتست

مایهٔ کوری حجاب ریتست


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

دعوی ما را شنیدیت و شما

می‌نبینید این گهر در دست ما


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

امتحانست این گهر مر خلق را

ماش گردانیم گرد چشمها


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

هر که گوید کو گوا گفتش گواست

کو نمی‌بیند گهر حبس عماست


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

آفتابی در سخن آمد که خیز

که بر آمد روز بر جه کم ستیز


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

تو بگویی آفتابا کو گواه

گویدت ای کور از حق دیده خواه


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

روز روشن هر که او جوید چراغ

عین جستن کوریش دارد بلاغ


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

ور نمی‌بینی گمانی برده‌ای

که صباحست و تو اندر پرده‌ای


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

کوری خود را مکن زین گفت فاش

خامش و در انتظار فضل باش


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

در میان روز گفتن روز کو

خویش رسوا کردنست ای روزجو


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

صبر و خاموشی جذوب رحمتست

وین نشان جستن نشان علتست


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

انصتوا بپذیر تا بر جان تو

آید از جانان جزای انصتوا


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

گر نخواهی نکس پیش این طبیب

بر زمین زن زر و سر را ای لبیب


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

گفت افزون را تو بفروش و بخر

بذل جان و بذل جاه و بذل زر


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

تا ثنای تو بگوید فضل هو

که حسد آرد فلک بر جاه تو


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

چون طبیبان را نگه دارید دل

خود ببینید و شوید ازخود خجل


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

دفع این کوری بدست خلق نیست

لیک اکرام طبیبان از هدیست


بخش ۱۲۲ - معجزه خواستن قوم از پیغامبران

این طبیبان را به جان بنده شوید

تا به مشک و عنبر آکنده شوید


بخش ۱۲۳ - متهم داشتن قوم انبیا را

قوم گفتند این همه زرقست و مکر

کی خدا نایب کند از زید و بکر


بخش ۱۲۳ - متهم داشتن قوم انبیا را

هر رسول شاه باید جنس او

آب و گل کو خالق افلاک کو


بخش ۱۲۳ - متهم داشتن قوم انبیا را

مغز خر خوردیم تا ما چون شما

پشه را داریم همراز هما


بخش ۱۲۳ - متهم داشتن قوم انبیا را

کو هما کو پشه کو گل کو خدا

ز آفتاب چرخ چه بود ذره را


بخش ۱۲۳ - متهم داشتن قوم انبیا را

این چه نسبت این چه پیوندی بود

تاکه در عقل و دماغی در رود


بخش ۱۲۴ - حکایت خرگوشان کی خرگوشی راپیش پیل  فرستادند کی بگو کی من رسول ماه آسمانم پیش تو کی ازین چشمه آب حذر کن چنانک در کتاب کلیله تمام گفته است

این بدان ماند که خرگوشی بگفت

من رسول ماهم و با ماه جفت


کز رمهٔ پیلان بر آن چشمهٔ زلال

جمله نخجیران بدند اندر وبال


جمله محروم و ز خوف از چشمه دور

حیله‌ای کردند چون کم بود زور


از سر که بانگ زد خرگوش زال

سوی پیلان در شب غرهٔ هلال


که بیا رابع عشر ای شاه‌پیل

تا درون چشمه یابی این دلیل


شاه‌پیلا من رسولم پیش بیست

بر رسولان بند و زجر و خشم نیست


ماه می‌گوید که ای پیلان روید

چشمه آن ماست زین یکسو شوید


ورنه منتان کور گردانم ستم

گفتم از گردن برون انداختم


ترک این چشمه بگویید و روید

تا ز زخم تیغ مه ایمن شوید


نک نشان آنست کاندر چشمه ماه

مضطرب گردد ز پیل آب‌خواه


آن فلان شب حاضر آ ای شاه‌پیل

تا درون چشمه یابی زین دلیل


چونک هفت و هشت از مه بگذرید

شاه‌پیل آمد ز چشمه می‌چرید


چونک زد خرطوم پیل آن شب درآب

مضطرب شد آب ومه کرد اضطراب


پیل باور کرد از وی آن خطاب

چون درون چشمه مه کرد اضطراب


مانه زان پیلان گولیم ای گروه

که اضطراب ماه آردمان شکوه


انبیا گفتند آوه پند جان

سخت‌تر کرد ای سفیهان بندتان


بخش ۱۲۵ - جواب گفتن انبیا طعن ایشان را و  مثل زدن ایشان را

ای دریغا که دوا در رنجتان

گشت زهر قهر جان آهنجتان


ظلمت افزود این چراغ آن چشم را

چون خدا بگماشت پردهٔ خشم را


چه رئیسی جست خواهیم از شما

که ریاستمان فزونست از سما


چه شرف یابد ز کشتی بحر در

خاصه کشتیی ز سرگین گشته پر


ای دریغ آن دیدهٔ کور و کبود

آفتابی اندرو ذره نمود


ز آدمی که بود بی مثل و ندید

دیده ابلیس جز طینی ندید


چشم دیوانه بهارش دی نمود

زان طرف جنبید کو را خانه بود


ای بسا دولت که آید گاه گاه

پیش بی‌دولت بگردد او ز راه


ای بسا معشوق کاید ناشناخت

پیش بدبختی نداند عشق باخت


این غلط‌ده دیده را حرمان ماست

وین مقلب قلب را سؤ القضاست


چون بت سنگین شما را قبله شد

لعنت و کوری شما را ظله شد


چون بشاید سنگتان انباز حق

چون نشاید عقل و جان همراز حق


پشهٔ مرده هما را شد شریک

چون نشاید زنده همراز ملیک


یا مگر مرده تراشیدهٔ شماست

پشهٔ زنده تراشیدهٔ خداست


عاشق خویشید و صنعت‌کرد خویش

دم ماران را سر مارست کیش


نه در آن دم دولتی و نعمتی

نه در آن سر راحتی و لذتی


گرد سر گردان بود آن دم مار

لایق‌اند و درخورند آن هر دو یار


آنچنان گوید حکیم غزنوی

در الهی‌نامه گر خوش بشنوی


کم فضولی کن تو در حکم قدر

درخور آمد شخص خر با گوش خر


شد مناسب عضوها و ابدانها

شد مناسب وصفها با جانها


وصف هر جانی تناسب باشدش

بی گمان با جان که حق بتراشدش


چون صفت با جان قرین کردست او

پس مناسب دانش همچون چشم و رو


شد مناسب وصفها در خوب و زشت

شد مناسب حرفها که حق نبشت


دیده و دل هست بین اصبعین

چون قلم در دست کاتب ای حسین


اصبع لطفست و قهر و در میان

کلک دل با قبض و بسطی زین بنان


ای قلم بنگر گر اجلالیستی

که میان اصبعین کیستی


جمله قصد و جنبشت زین اصبعست

فرق تو بر چار راه مجمعست


این حروف حالهات از نسخ اوست

عزم و فسخت هم ز عزم و فسخ اوست


جز نیاز و جز تضرع راه نیست

زین تقلب هر قلم آگاه نیست


این قلم داند ولی بر قدر خود

قدر خود پیدا کند در نیک و بد


آنچ در خرگوش و پیل آویختند

تا ازل را با حیل آمیختند


بخش ۱۲۶ - بیان آنک هر کس را نرسد مثل آوردن  خاصه در کار الهی

کی رسدتان این مثلها ساختن

سوی آن درگاه پاک انداختن


آن مثل آوردن آن حضرتست

که بعلم سر و جهر او آیتست


تو چه دانی سر چیزی تا تو کل

یا به زلفی یا به رخ آری مثل


موسیی آن را عصا دید و نبود

اژدها بد سر او لب می‌گشود


چون چنان شاهی نداند سر چوب

تو چه دانی سر این دام و حبوب


چون غلط شد چشم موسی در مثل

چون کند موشی فضولی مدخل


آن مثالت را چو اژدرها کند

تا به پاسخ جزو جزوت بر کند


این مثال آورد ابلیس لعین

تا که شد ملعون حق تا یوم دین


این مثال آورد قارون از لجاج

تا فرو شد در زمین با تخت و تاج


این مثالت را چو زاغ و بوم دان

که ازیشان پست شد صد خاندان


بخش ۱۲۷ - مثلها زدن قوم نوح باستهزا در زمان کشتی ساختن

نوح اندر بادیه کشتی بساخت

صد مثل‌گو از پی تسخیر بتاخت


در بیابانی که چاه آب نیست

می‌کند کشتی چه نادان و ابلهیست


آن یکی می‌گفت ای کشتی بتاز

و آن یکی می‌گفت پرش هم بساز


او همی‌گفت این به فرمان خداست

این بچربکها نخواهد گشت کاست


بخش ۱۲۸ - حکایت آن دزد کی پرسیدند چه می‌کنی نیم‌شب در بن این دیوار گفت دهل می‌زنم

این مثل بشنو که شب دزدی عنید

در بن دیوار حفره می‌برید


نیم‌بیداری که او رنجور بود

طقطق آهسته‌اش را می‌شنود


رفت بر بام و فرو آویخت سر

گفت او را در چه کاری ای پدر


خیر باشد نیمشب چه می‌کنی

تو کیی گفتا دهل‌زن ای سنی


در چه کاری گفت می‌کوبم دهل

گفت کو بانگ دهل ای بوسبل


گفت فردا بشنوی این بانگ را

نعره یا حسرتا وا ویلتا


آن دروغست و کژ و بر ساخته

سر آن کژ را تو هم نشناخته


بخش ۱۲۹ - جواب آن مثل کی منکران گفتند از رسالت خرگوش پیغام به پیل از ماه آسمان

سر آن خرگوش دان دیو فضول

که به پیش نفس تو آمد رسول


تا که نفس گول را محروم کرد

ز آب حیوانی که از وی خضر خورد