نوبت روز فقیهان ناگهان

یک فقیه از حرص آمد در فغان


بخش ۱۰۸ - حکایت صدر جهان بخارا کی هر سایلی کی به زبان بخواستی از صدقهٔ عام بی‌دریغ او محروم شدی و آن دانشمند درویش به فراموشی و فرط حرص و تعجیل به زبان بخواست در موکب صدر جهان از وی رو بگردانید و او هر روز حیلهٔ نو ساختی و خود را گاه زن کردی زیر چادر وگاه نابینا کردی و چشم و  روی خود بسته به فراستش بشناختی  الی آخره

کرد زاری‌ها بسی چاره نبود

گفت هر نوعی نبودش هیچ سود


روز دیگر با رگو پیچید پا

ناکس اندر صف قوم مبتلا


تخته‌ها بر ساق بست از چپ و راست

تا گمان آید که او اشکسته‌پاست


دیدش و بشناختش چیزی نداد

روز دیگر رو بپوشید از لباد


هم بدانستش ندادش آن عزیز

از گناه و جرم گفتن هیچ چیز


چونک عاجز شد ز صد گونه مکید

چون زنان او چادری بر سر کشید


در میان بیوگان رفت و نشست

سر فرو افکند و پنهان کرد دست


هم شناسیدش ندادش صدقه‌ای

در دلش آمد ز حرمان حرقه‌ای


رفت او پیش کفن‌خواهی پگاه

که بپیچم در نمد نه پیش راه


هیچ مگشا لب نشین و می‌نگر

تا کند صدر جهان اینجا گذر


بوک بیند مرده پندارد به ظن

زر در اندازد پی وجه کفن


هر چه بدهد نیم آن بدهم به تو

هم‌چنان کرد آن فقیر صله‌جو


در نمد پیچید و بر راهش نهاد

معبر صدر جهان آنجا فتاد


زر در اندازید بر روی نمد

دست بیرون کرد از تعجیل خود


تا نگیرد آن کفن‌خواه آن صله

تا نهان نکند ازو آن ده‌دله


مرده از زیر نمد بر کرد دست

سر برون آمد پی دستش ز پست


گفت با صدر جهان چون بستدم

ای ببسته بر من ابواب کرم


گفت لیکن تا نمردی ای عنود

از جناب من نبردی هیچ جود


سر موتوا قبل موت این بود

کز پس مردن غنیمت‌ها رسد


غیر مردن هیچ فرهنگی دگر

در نگیرد با خدای ای حیله‌گر


یک عنایت به ز صد گون اجتهاد

جهد را خوفست از صد گون فساد


وآن عنایت هست موقوف ممات

تجربه کردند این ره را ثقات


بلک مرگش بی‌عنایت نیز نیست

بی‌عنایت هان و هان جایی مه‌ایست


آن زمرد باشد این افعی پیر

بی زمرد کی شود افعی ضریر


بخش ۱۰۹ - حکایت آن دو برادر یکی کوسه و یکی امرد در عزب خانه‌ای خفتند شبی اتفاقا امرد خشت‌ها بر مقعد خود انبار کرد عاقبت دباب دب آورد و آن خشت‌ها را به حیله و نرمی از پس او برداشت کودک بیدار شد به جنگ کی این خشت‌ها کو کجا بردی و چرا بردی او گفت تو این خشت‌ها را چرا نهادی الی آخره

امردی و کوسه‌ای در انجمن

آمدند و مجمعی بد در وطن


مشتغل ماندند قوم منتجب

روز رفت و شد زمانه ثلث شب


زان عزب‌خانه نرفتند آن دو کس

هم بخفتند آن سو از بیم عسس


کوسه را بد بر زنخدان چار مو

لیک هم‌چون ماه بدرش بود رو


کودک امرد به صورت بود زشت

هم نهاد اندر پس کون بیست خشت


لوطیی دب برد شب در انبهی

خشتها را نقل کرد آن مشتهی


دست چون بر وی زد او از جا بجست

گفت هی تو کیستی ای سگ‌پرست


گفت این سی خشت چون انباشتی

گفت تو سی خشت چون بر داشتی


کودک بیمارم و از ضعف خود

کردم اینجا احتیاط و مرتقد


گفت اگر داری ز رنجوری تفی

چون نرفتی جانب دار الشفی


یا به خانهٔ یک طبیبی مشفقی

که گشادی از سقامت مغلقی


گفت آخر من کجا دانم شدن

که بهرجا می‌روم من ممتحن


چون تو زندیقی پلیدی ملحدی

می بر آرد سر به پیشم چون ددی


خانقاهی که بود بهتر مکان

من ندیدم یک دمی در وی امان


رو به من آرند مشتی حمزه‌خوار

چشم‌ها پر نطفه کف خایه‌فشار


وانک ناموسیست خود از زیر زیر

غمزه دزدد می‌دهد مالش به کیر


خانقه چون این بود بازار عام

چون بود خر گله و دیوان خام


خر کجا ناموس و تقوی از کجا

خر چه داند خشیت و خوف و رجا


عقل باشد آمنی و عدل‌جو

بر زن و بر مرد اما عقل کو


ور گریزم من روم سوی زنان

هم‌چو یوسف افتم اندر افتتان


یوسف از زن یافت زندان و فشار

من شوم توزیع بر پنجاه دار


آن زنان از جاهلی بر من تنند

اولیاشان قصد جان من کنند


نه ز مردان چاره دارم نه از زنان

چون کنم که نی ازینم نه از آن


بعد از آن کودک به کوسه بنگریست

گفت او با آن دو مو از غم بریست


فارغست از خشت و از پیکار خشت

وز چو تو مادرفروش کنک زشت


بر زنخ سه چار مو بهر نمون

بهتر از سی خشت گرداگرد کون


ذره‌ای سایهٔ عنایت بهترست

از هزاران کوشش طاعت‌پرست


زانک شیطان خشت طاعت بر کند

گر دو صد خشتست خود را ره کند


خشت اگر پرست بنهادهٔ توست

آن دو سه مو از عطای آن سوست


در حقیقت هر یکی مو زان کهیست

کان امان‌نامهٔ صلهٔ شاهنشهیست


تو اگر صد قفل بنهی بر دری

بر کند آن جمله را خیره‌سری


شحنه‌ای از موم اگر مهری نهد

پهلوانان را از آن دل بشکهد


آن دو سه تار عنایت هم‌چو کوه

سد شود چون فر سیما در وجوه


خشت را مگذار ای نیکوسرشت

لیک هم آمن مخسپ از دیو زشت


رو دو تا مو زان کرم با دست آر

وانگهان آمن بخسپ و غم مدار


نوم عالم از عبادت به بود

آنچنان علمی که مستنبه بود


آن سکون سابح اندر آشنا

به ز جهد اعجمی با دست و پا


اعجمی زد دست و پا و غرق شد

می‌رود سباح ساکن چون عمد


علم دریاییست بی‌حد و کنار

طالب علمست غواص بحار


گر هزاران سال باشد عمر او

او نگردد سیر خود از جست و جو


کان رسول حق بگفت اندر بیان

اینک منهومان هما لا یشبعان


بخش ۱۱۰ - در تفسیر این خبر کی مصطفی صلوات‌الله علیه فرمود منهومان لا  یشبعان طالب الدنیا و طالب العلم کی این علم غیر علم دنیا باید تا دو قسم باشد اما علم دنیا هم دنیا باشد الی آخره و اگر هم‌چنین شود کی طالب الدنیا و طالب الدنیا تکرار بود نه تقسیم  مع تقریره

طالب الدنیا و توفیراتها

طالب العلم و تدبیراتها


پس درین قسمت چو بگماری نظر

غیر دنیا باشد این علم ای پدر


غیر دنیا پس چه باشد آخرت

کت کند زینجا و باشد رهبرت


بخش ۱۱۱ - بحث کردن آن سه شه‌زاده در تدبیر آن واقعه

رو به هم کردند هر سه مفتتن

هر سه را یک رنج و یک درد و حزن


هر سه در یک فکر و یک سودا ندیم

هر سه از یک رنج و یک علت سقیم


در خموشی هر سه را خطرت یکی

در سخن هم هر سه را حجت یکی


یک زمانی اشک‌ریزان جمله‌شان

بر سر خوان مصیبت خون‌فشان


یک زمان از آتش دل هر سه کس

بر زده با سوز چون مجمر نفس


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

آن بزرگین گفت ای اخوان خیر

ما نه نر بودیم اندر نصح غیر


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

از حشم هر که به ما کردی گله

از بلا و فقر و خوف و زلزله


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

ما همی‌گفتیم کم نال از حرج

صبر کن کالصبر مفتاح الفرج


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

این کلید صبر را اکنون چه شد

ای عجب منسوخ شد قانون چه شد


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

ما نمی‌گفتیم که اندر کش مکش

اندر آتش هم‌چو زر خندید خوش


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

مر سپه را وقت تنگاتنگ جنگ

گفته ما که هین مگردانید رنگ


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

آن زمان که بود اسپان را وطا

جمله سرهای بریده زیر پا


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

ما سپاه خویش را هی هی کنان

که به پیش آیید قاهر چون سنان


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

جمله عالم را نشان داده به صبر

زانک صبر آمد چراغ و نور صدر


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

نوبت ما شد چه خیره‌سر شدیم

چون زنان زشت در چادر شدیم


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

ای دلی که جمله را کردی تو گرم

گرم کن خود را و از خود دار شرم


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

ای زبان که جمله را ناصح بدی

نوبت تو گشت از چه تن زدی


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

ای خرد کو پند شکرخای تو

دور تست این دم چه شد هیهای تو


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

ای ز دلها برده صد تشویش را

نوبت تو شد بجنبان ریش را


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

از غری ریش ار کنون دزدیده‌ای

پیش ازین بر ریش خود خندیده‌ای


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

وقت پند دیگرانی های های

در غم خود چون زنانی وای وای


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

چون به درد دیگران درمان بدی

درد مهمان تو آمد تن زدی


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

بانگ بر لشکر زدن بد ساز تو

بانگ بر زن چه گرفت آواز تو


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

آنچ پنجه سال بافیدی به هوش

زان نسیج خود بغلتانی بپوش


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

از نوایت گوش یاران بود خوش

دست بیرون آر و گوش خود بکش


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

سر بدی پیوسته خود را دم مکن

پا و دست و ریش و سبلت گم مکن


بخش ۱۱۲ - مقالت برادر بزرگین

بازی آن تست بر روی بساط

خویش را در طبع آر و در نشاط


بخش ۱۱۳ - ذکر آن پادشاه که آن دانشمند را به اکراه در مجلس آورد و بنشاند ساقی شراب بر دانشمند عرضه کرد ساغر پیش او داشت رو بگردانید و ترشی و تندی آغاز کرد شاه ساقی را گفت کی هین در طبعش آر ساقی چندی بر سرش کوفت و شرابش در خورد داد الی آخره

پادشاهی مست اندر بزم خوش

می‌گذشت آن یک فقیهی بر درش


کرد اشارت کش درین مجلس کشید

وان شراب لعل را با او چشید


پس کشیدندش به شه بی‌اختیار

شست در مجلس ترش چون زهر و مار


عرضه کردش می نپذرفت او به خشم

از شه و ساقی بگردانید چشم


که به عمر خود نخوردستم شراب

خوشتر آید از شرابم زهر ناب


هین به جای می به من زهری دهید

تا من از خویش و شما زین وا رهید


می نخورده عربده آغاز کرد

گشته در مجلس گران چون مرگ و درد


هم‌چو اهل نفس و اهل آب و گل

در جهان بنشسته با اصحاب دل


حق ندارد خاصگان را در کمون

از می احرار جز در یشربون


عرضه می‌دارند بر محجوب جام

حس نمی‌یابد از آن غیر کلام


رو همی گرداند از ارشادشان

که نمی‌بیند به دیده دادشان


گر ز گوشش تا به حلقش ره بدی

سر نصح اندر درونشان در شدی


چون همه نارست جانش نیست نور

که افکند در نار سوزان جز قشور


مغز بیرون ماند و قشر گفت رفت

کی شود از قشر معده گرم و زفت


نار دوزخ جز که قشر افشار نیست

نار را با هیچ مغزی کار نیست


ور بود بر مغز ناری شعله‌زن

بهر پختن دان نه بهر سوختن


تا که باشد حق حکیم این قاعده

مستمر دان در گذشته و نامده


مغز نغز و قشرها مغفور ازو

مغز را پس چون بسوزد دور ازو


از عنایت گر بکوبد بر سرش

اشتها آید شراب احمرش


ور نکوبد ماند او بسته‌دهان

چون فقیه از شرب و بزم این شهان


گفت شه با ساقیش ای نیک‌پی

چه خموشی ده به طبعش آر هی


هست پنهان حاکمی بر هر خرد

هرکه را خواهد به فن از سر برد


آفتاب مشرق و تنویر او

چون اسیران بسته در زنجیر او


چرخ را چرخ اندر آرد در زمن

چون بخواند در دماغش نیم فن


عقل کو عقل دگر را سخره کرد

مهره زو دارد ویست استاد نرد


چند سیلی بر سرش زد گفت گیر

در کشید از بیم سیلی آن زحیر


مست گشت و شاد و خندان شد چو باغ

در ندیمی و مضاحک رفت و لاغ


شیرگیر و خوش شد انگشتک بزد

سوی مبرز رفت تا میزک کند


یک کنیزک بود در مبرز چو ماه

سخت زیبا و ز قرناقان شاه


چون بدید او را دهانش باز ماند

عقل رفت و تن ستم‌پرداز ماند


عمرها بوده عزب مشتاق و مست

بر کنیزک در زمان در زد دو دست


بس طپید آن دختر و نعره فراشت

بر نیامد با وی و سودی نداشت


زن به دست مرد در وقت لقا

چون خمیر آمد به دست نانبا


بسرشد گاهیش نرم و گه درشت

زو بر آرد چاق چاقی زیر مشت


گاه پهنش واکشد بر تخته‌ای

درهمش آرد گهی یک لخته‌ای


گاه در وی ریزد آب و گه نمک

از تنور و آتشش سازد محک


این چنین پیچند مطلوب و طلوب

اندرین لعبند مغلوب و غلوب


این لعب تنها نه شو را با زنست

هر عشیق و عاشقی را این فنست


از قدیم و حادث و عین و عرض

پیچشی چون ویس و رامین مفترض


لیک لعب هر یکی رنگی دگر

پیچش هر یک ز فرهنگی دگر


شوی و زن را گفته شد بهر مثیل

که مکن ای شوی زن را بد گسیل


آن شب گردک نه ینگا دست او

خوش امانت داد اندر دست تو


کانچ با او تو کنی ای معتمد

از بد و نیکی خدا با تو کند


حاصل این‌جا این فقیه از بی‌خودی

نه عفیفی ماندش و نه زاهدی


آن فقیه افتاد بر آن حورزاد

آتش او اندر آن پنبه فتاد


جان به جان پیوست و قالب‌ها چخید

چون دو مرغ سربریده می‌طپید


چه سقایه چه ملک چه ارسلان

چه حیا چه دین چه بیم و خوف جان


چشمشان افتاده اندر عین و غین

نه حسن پیداست این‌جا نه حسین


شد دراز و کو طریق بازگشت

انتظار شاه هم از حد گذشت


شاه آمد تا ببیند واقعه

دید آن‌جا زلزلهٔ القارعه


آن فقیه از بیم برجست و برفت

سوی مجلس جام را بربود تفت


شه چو دوزخ پر شرار و پر نکال

تشنهٔ خون دو جفت بدفعال


چون فقیهش دید رخ پر خشم و قهر

تلخ و خونی گشته هم‌چون جام زهر


بانگ زد بر ساقیش که ای گرم‌دار

چه نشستی خیره ده در طبعش آر


خنده آمد شاه را گفت ای کیا

آمدم با طبع آن دختر ترا


پادشاهم کار من عدلست و داد

زان خورم که یار را جودم بداد


آنچ آن را من ننوشم هم‌چو نوش

کی دهم در خورد یار و خویش و توش


زان خورانم من غلامان را که من

می‌خورم بر خوان خاص خویشتن


زان خورانم بندگان را از طعام

که خورم من خود ز پخته یا ز خام


من چو پوشم از خز و اطلس لباس

زان بپوشانم حشم را نه پلاس


شرم دارم از نبی ذو فنون

البسوهم گفت مما تلبسون


مصطفی کرد این وصیت با بنون

اطعموا الاذناب مما تاکلون


دیگران را بس به طبع آورده‌ای

در صبوری چست و راغب کرده‌ای


هم به طبع‌آور بمردی خویش را

پیشوا کن عقل صبراندیش را


چون قلاووزی صبرت پر شود

جان به اوج عرش و کرسی بر شود


مصطفی بین که چو صبرش شد براق

بر کشانیدش به بالای طباق


بخش ۱۱۴ - روان گشتن شاه‌زادگان بعد از تمام بحث و ماجرا به جانب ولایت چین سوی معشوق و مقصود تا به قدر امکان به مقصود نزدیک‌تر باشند اگر چه راه وصل  مسدودست به قدر امکان نزدیک‌تر شدن محمودست الی آخره

این بگفتند و روان گشتند زود

هر چه بود ای یار من آن لحظه بود


صبر بگزیدند و صدیقین شدند

بعد از آن سوی بلاد چین شدند


والدین و ملک را بگذاشتند

راه معشوق نهان بر داشتند


هم‌چو ابراهیم ادهم از سریر

عشقشان بی‌پا و سر کرد و فقیر


یا چو ابراهیم مرسل سرخوشی

خویش را افکند اندر آتشی


یا چو اسمعیل صبار مجید

پیش عشق و خنجرش حلقی کشید


بخش ۱۱۵ - حکایت امرء القیس کی پادشاه عرب بود و به صورت عظیم به جمال بود یوسف وقت خود بود و زنان عرب چون زلیخا مردهٔ او و او شاعر طبع قفا نبک من ذکری حبیب و منزل چون همه زنان او را به جان می‌جستند ای عجب غزل او و نالهٔ او بهر چه بود مگر دانست کی این‌ها همه تمثال صورتی‌اند کی بر تخته‌های خاک نقش کرده‌اند عاقبت این امرء القیس را حالی پیدا شد کی نیم‌شب از ملک و فرزند گریخت و خود را در دلقی پنهان کرد و از آن اقلیم به اقلیم دیگر رفت در طلب آن کس کی از اقلیم منزه است یختص برحمته من یشاء الی آخره

امرء القیس از ممالک خشک‌لب

هم کشیدش عشق از خطهٔ عرب


تا بیامد خشت می‌زد در تبوک

با ملک گفتند شاهی از ملوک


امرء القیس آمدست این‌جا به کد

در شکار عشق و خشتی می‌زند


آن ملک برخاست شب شد پیش او

گفته او را ای ملیک خوب‌رو


یوسف وقتی دو ملکت شد کمال

مر ترا رام از بلاد و از جمال


گشته مردان بندگان از تیغ تو

وان زنان ملک مه بی‌میغ تو


پیش ما باشی تو بخت ما بود

جان ما از وصل تو صد جان شود


هم من و هم ملک من مملوک تو

ای به همت ملک‌ها متروک تو


فلسفه گفتش بسی و او خموش

ناگهان وا کرد از سر روی‌پوش


تا چه گفتش او به گوش از عشق و درد

هم‌چو خود در حال سرگردانش کرد


دست او بگرفت و با او یار شد

او هم از تخت و کمر بیزار شد


تا بلاد دور رفتند این دو شه

عشق یک کرت نکردست این گنه


بر بزرگان شهد و بر طفلانست شیر

او بهر کشتی بود من الاخیر


غیر این دو بس ملوک بی‌شمار

عشقشان از ملک بربود و تبار


جان این سه شه‌بچه هم گرد چین

هم‌چو مرغان گشته هر سو دانه‌چین


زهره نی تا لب گشایند از ضمیر

زانک رازی با خطر بود و خطیر


صد هزاران سر بپولی آن زمان

عشق خشم آلوده زه کرده کمان


عشق خود بی‌خشم در وقت خوشی

خوی دارد دم به دم خیره‌کشی


این بود آن لحظه کو خشنود شد

من چه گویم چونک خشم‌آلود شد


لیک مرج جان فدای شیر او

کش کشد این عشق و این شمشیر او


کشتنی به از هزاران زندگی

سلطنت‌ها مردهٔ این بندگی


با کنایت رازها با هم‌دگر

پست گفتندی به صد خوف و حذر


راز را غیر خدا محرم نبود

آه را جز آسمان هم‌دم نبود


اصطلاحاتی میان هم‌دگر

داشتندی بهر ایراد خبر


زین لسان الطیر عام آموختند

طمطراق و سروری اندوختند


صورت آواز مرغست آن کلام

غافلست از حال مرغان مرد خام


کو سلیمانی که داند لحن طیر

دیو گرچه ملک گیرد هست غیر


دیو بر شبه سلیمان کرد ایست

علم مکرش هست و علمناش نیست


چون سلیمان از خدا بشاش بود

منطق الطیری ز علمناش بود


تو از آن مرغ هوایی فهم کن

که ندیدستی طیور من لدن


جای سیمرغان بود آن سوی قاف

هر خیالی را نباشد دست‌باف


جز خیالی را که دید آن اتفاق

آنگهش بعدالعیان افتد فراق


نه فراق قطع بهر مصلحت

که آمنست از هر فراق آن منقبت


بهر استبقاء آن روحی جسد

آفتاب از برف یک‌دم درکشد


بهر جان خویش جو زیشان صلاح

هین مدزد از حرف ایشان اصطلاح


آن زلیخا از سپندان تا به عود

نام جمله چیز یوسف کرده بود


نام او در نامها مکتوم کرد

محرمان را سر آن معلوم کرد


چون بگفتی موم ز آتش نرم شد

این بدی کان یار با ما گرم شد


ور بگفتی مه برآمد بنگرید

ور بگفتی سبز شد آن شاخ بید


ور بگفتی برگها خوش می‌طپند

ور بگفتی خوش همی‌سوزد سپند


ور بگفتی گل به بلبل راز گفت

ور بگفتی شه سر شهناز گفت


ور بگفتی چه همایونست بخت

ور بگفتی که بر افشانید رخت


ور بگفتی که سقا آورد آب

ور بگفتی که بر آمد آفتاب


ور بگفتی دوش دیگی پخته‌اند

یا حوایج از پزش یک لخته‌اند


ور بگفتی هست نانها بی‌نمک

ور بگفتی عکس می‌گردد فلک


ور بگفتی که به درد آمد سرم

ور بگفتی درد سر شد خوشترم


گر ستودی اعتناق او بدی

ور نکوهیدی فراق او بدی


صد هزاران نام گر بر هم زدی

قصد او و خواه او یوسف بدی


گرسنه بودی چو گفتی نام او

می‌شدی او سیر و مست جام او


تشنگیش از نام او ساکن شدی

نام یوسف شربت باطن شدی


ور بدی دردیش زان نام بلند

درد او در حال گشتی سودمند


وقت سرما بودی او را پوستین

این کند در عشق نام دوست این


عام می‌خوانند هر دم نام پاک

این عمل نکند چو نبود عشقناک


آنچ عیسی کرده بود از نام هو

می‌شدی پیدا ورا از نام او


چونک با حق متصل گردید جان

ذکر آن اینست و ذکر اینست آن


خالی از خود بود و پر از عشق دوست

پس ز کوزه آن تلابد که دروست


خنده بوی زعفران وصل داد

گریه بوهای پیاز آن بعاد


هر یکی را هست در دل صد مراد

این نباشد مذهب عشق و وداد


یار آمد عشق را روز آفتاب

آفتاب آن روی را هم‌چون نقاب


آنک نشناسد نقاب از روی یار

عابد الشمس است دست از وی بدار


روز او و روزی عاشق هم او

دل همو دلسوزی عاشق هم او


ماهیان را نقد شد از عین آب

نان و آب و جامه و دارو و خواب


هم‌چو طفلست او ز پستان شیرگیر

او نداند در دو عالم غیر شیر


طفل داند هم نداند شیر را

راه نبود این طرف تدبیر را


گیج کرد این گردنامه روح را

تا بیابد فاتح و مفتوح را


گیج نبود در روش بلک اندرو

حاملش دریا بود نه سیل و جو


چون بیابد او که یابد گم شود

هم‌چو سیلی غرقهٔ قلزم شود


دانه گم شد آنگهی او تین بود

تا نمردی زر ندادم این بود


بخش ۱۱۶ - بعد مکث ایشان متواری در بلاد چین در شهر تختگاه و بعد دراز شدن صبر بی‌صبر شدن آن بزرگین کی من رفتم الوداع خود را بر شاه عرضه کنم اما قدمی تنیلنی مقصودی او القی راسی کفادی ثم یا پای رساندم به مقصود و مراد یا سر بنهم هم‌چو دل از دست آن‌جا و نصیحت برادران او را سود ناداشتن یا عاذل العاشقین دع فة اضلها الله کیف ترشدها الی آخره

آن بزرگین گفت ای اخوان من

ز انتظار آمد به لب این جان من


لا ابالی گشته‌ام صبرم نماند

مر مرا این صبر در آتش نشاند


طاقت من زین صبوری طاق شد

راقعهٔ من عبرت عشاق شد


من ز جان سیر آمدم اندر فراق

زنده بودن در فراق آمد نفاق


چند درد فرقتش بکشد مرا

سر ببر تا عشق سر بخشد مرا


دین من از عشق زنده بودنست

زندگی زین جان و سر ننگ منست


تیغ هست از جان عاشق گردروب

زانک سیف افتاد محاء الذنوب


چون غبار تن بشد ماهم بتافت

ماه جان من هوای صاف یافت


عمرها بر طبل عشقت ای صنم

ان فی موتی حیاتی می‌زنم


دعوی مرغابئی کردست جان

کی ز طوفان بلا دارد فغان


بط را ز اشکستن کشتی چه غم

کشتی‌اش بر آب بس باشد قدم


زنده زین دعوی بود جان و تنم

من ازین دعوی چگونه تن زنم


خواب می‌بینم ولی در خواب نه

مدعی هستم ولی کذاب نه


گر مرا صد بار تو گردن زنی

هم‌چو شمعم بر فروزم روشنی


آتش ار خرمن بگیرد پیش و پس

شب‌روان را خرمن آن ماه بس


کرده یوسف را نهان و مختبی

حیلت اخوان ز یعقوب نبی


خفیه کردندش به حیلت‌سازیی

کرد آخر پیرهن غمازیی


آن دو گفتندش نصیحت در سمر

که مکن ز اخطار خود را بی‌خبر


هین منه بر ریش‌های ما نمک

هین مخور این زهر بر جلدی و شک


جز به تدبیر یکی شیخی خبیر

چون روی چون نبودت قلبی بصیر


وای آن مرغی که ناروییده پر

بر پرد بر اوج و افتد در خطر


عقل باشد مرد را بال و پری

چون ندارد عقل عقل رهبری


یا مظفر یا مظفرجوی باش

یا نظرور یا نظرورجوی باش


بی ز مفتاح خرد این قرع باب

از هوا باشد نه از روی صواب


عالمی در دام می‌بین از هوا

وز جراحت‌های هم‌رنگ دوا


مار استادست بر سینه چو مرگ

در دهانش بهر صید اشگرف برگ


در حشایش چون حشیشی او بپاست

مرغ پندارد که او شاخ گیاست


چون نشیند بهر خور بر روی برگ

در فتد اندر دهان مار و مرگ


کرده تمساحی دهان خویش باز

گرد دندانهاش کرمان دراز


از بقیهٔ خور که در دندانش ماند

کرم‌ها رویید و بر دندان نشاند


مرغکان بینند کرم و قوت را

مرج پندارند آن تابوت را


چون دهان پر شد ز مرغ او ناگهان

در کشدشان و فرو بندد دهان


این جهان پر ز نقل و پر ز نان

چون دهان باز آن تمساح دان


بهر کرم و طعمه ای روزی‌تراش

از فن تمساح دهر آمن مباش


روبه افتد پهن اندر زیر خاک

بر سر خاکش حبوب مکرناک


تا بیاید زاغ غافل سوی آن

پای او گیرد به مکر آن مکردان


صدهزاران مکر در حیوان چو هست

چون بود مکر بشر کو مهترست


مصحفی در کف چو زین‌العابدین

خنجری پر قهر اندر آستین


گویدت خندان کای مولای من

در دل او بابلی پر سحر و فن


زهر قاتل صورتش شهدست و شیر

هین مرو بی‌صحبت پیر خبیر


جمله لذات هوا مکرست و زرق

سوز و تاریکیست گرد نور برق


برق نور کوته و کذب و مجاز

گرد او ظلمات و راه تو دراز


نه به نورش نامه توانی خواندن

نه به منزل اسپ دانی راندن


لیک جرم آنک باشی رهن برق

از تو رو اندر کشد انوار شرق


می‌کشاند مکر برقت بی‌دلیل

در مفازهٔ مظلمی شب میل میل


بر که افتی گاه و در جوی اوفتی

گه بدین سو گه بدان سوی اوفتی


خود نبینی تو دلیل ای جاه‌جو

ور ببینی رو بگردانی ازو


که سفر کردم درین ره شصت میل

مر مرا گمراه گوید این دلیل


گر نهم من گوش سوی این شگفت

ز امر او راهم ز سر باید گرفت


من درین ره عمر خود کردم گرو

هرچه بادا باد ای خواجه برو


راه کردی لیک در ظن چو برق

عشر آن ره کن پی وحی چو شرق


ظن لایغنی من الحق خوانده‌ای

وز چنان برقی ز شرقی مانده‌ای


هی در آ در کشتی ما ای نژند

یا تو آن کشتی برین کشتی ببند


گوید او چون ترک گیرم گیر و دار

چون روم من در طفیلت کوروار


کور با رهبر به از تنها یقین

زان یکی ننگست و صد ننگست ازین


می‌گریزی از پشه در کزدمی

می‌گریزی در یمی تو از نمی


می‌گریزی از جفاهای پدر

در میان لوطیان و شور و شر


می‌گریزی هم‌چو یوسف ز اندهی

تا ز نرتع نلعب افتی در چهی


در چه افتی زین تفرج هم‌چو او

مر ترا لیک آن عنایت یار کو


گر نبودی آن به دستوری پدر

برنیاوردی ز چه تا حشر سر


آن پدر بهر دل او اذن داد

گفت چون اینست میلت خیر باد


هر ضریری کز مسیحی سر کشد

او جهودانه بماند از رشد


قابل ضو بود اگر چه کور بود

شد ازین اعراض او کور و کبود


گویدش عیسی بزن در من دو دست

ای عمی کحل عزیزی با منست


از من ار کوری بیابی روشنی

بر قمیص یوسف جان بر زنی


کار و باری کت رسد بعد شکست

اندر آن اقبال و منهاج رهست


کار و باری که ندارد پا و سر

ترک کن هی پیر خر ای پیر خر


غیر پیر استاد و سرلشکر مباد

پیر گردون نی ولی پیر رشاد


در زمان چون پیر را شد زیردست

روشنایی دید آن ظلمت‌پرست


شرط تسلیم است نه کار دراز

سود نبود در ضلالت ترک‌تاز


من نجویم زین سپس راه اثیر

پیر جویم پیر جویم پیر پیر


پیر باشد نردبان آسمان

تیر پرّان از که گردد؟ از کمان


نه ز ابراهیم نمرود گران

کرد با کرکس سفر بر آسمان


از هوا شد سوی بالا او بسی

لیک بر گردون نپرد کرکسی


گفتش ابراهیم ای مرد سفر

کرکست من باشم اینت خوب‌تر


چون ز من سازی به بالا نردبان

بی پریدن بر روی بر آسمان


آنچنان که می‌رود تا غرب و شرق

بی ز زاد و راحله دل هم‌چو برق


آنچنان که می‌رود شب ز اغتراب

حس مردم شهرها در وقت خواب


آنچنان که عارف از راه نهان

خوش نشسته می‌رود در صد جهان


گر ندادستش چنین رفتار دست

این خبرها زان ولایت از کیست


این خبرها وین روایات محق

صد هزاران پیر بر وی متفق


یک خلافی نی میان این عیون

آنچنان که هست در علم ظنون


آن تحری آمد اندر لیل تار

وین حضور کعبه و وسط نهار


خیز ای نمرود پر جوی از کسان

نردبانی نایدت زین کرکسان


عقل جزوی کرکس آمد ای مقل

پر او با جیفه‌خواری متصل


عقل ابدالان چو پر جبرئیل

می‌پرد تا ظل سدره میل میل


باز سلطانم گشم نیکوپیم

فارغ از مردارم و کرکس نیم


ترک کرکس کن که من باشم کست

یک پر من بهتر از صد کرکست


چند بر عمیا دوانی اسپ را

باید استا پیشه را و کسپ را


خویشتن رسوا مکن در شهر چین

عاقلی جو خویش از وی در مچین


آن چه گوید آن فلاطون زمان

هین هوا بگذار و رو بر وفق آن


جمله می‌گویند اندر چین به جد

بهر شاه خویشتن که لم یلد


شاه ما خود هیچ فرزندی نزاد

بلک سوی خویش زن را ره نداد


هر که از شاهان ازین نوعش بگفت

گردنش با تیغ بران کرد جفت


شاه گوید چونک گفتی این مقال

یا بکن ثابت که دارم من عیال


مر مرا دختر اگر ثابت کنی

یافتی از تیغ تیزم آمنی


ورنه بی‌شک من ببرم حلق تو

ای بگفته لاف کذب آمیغ تو


بنگر ای از جهل گفته ناحقی

پر ز سرهای بریده خندقی


خندقی از قعر خندق تا گلو

پر ز سرهای بریده زین غلو


جمله اندر کار این دعوی شدند

گردن خود را بدین دعوی زدند


هان ببین این را به چشم اعتبار

این چنین دعوی میندیش و میار


تلخ خواهی کرد بر ما عمر ما

کی برین می‌دارد ای دادر ترا


گر رود صد سال آنک آگاه نیست

بر عما آن از حساب راه نیست


بی‌سلاحی در مرو در معرکه

هم‌چو بی‌باکان مرو در تهلکه


این همه گفتند و گفت آن ناصبور

که مرا زین گفته‌ها آید نفور


سینه پر آتش مرا چون منقل است

کشت کامل گشت وقت منجل است


صدر را صبری بد اکنون آن نماند

بر مقام صبر عشق آتش نشاند


صبر من مرد آن شبی که عشق زاد

درگذشت او حاضران را عمر باد


ای محدث از خطاب و از خطوب

زان گذشتم آهن سردی مکوب


سرنگونم هی رها کن پای من

فهم کو در جملهٔ اجزای من


اشترم من تا توانم می‌کشم

چون فتادم زار با کشتن خوشم


پر سر مقطوع اگر صد خندق است

پیش درد من مزاح مطلق است


من نخواهم زد دگر از خوف و بیم

این چنین طبل هوا زیر گلیم


من علم اکنون به صحرا می‌زنم

یا سراندازی و یا روی صنم


حلق کو نبود سزای آن شراب

آن بریده به به شمشیر و ضراب


دیده کو نبود ز وصلش در فره

آن چنان دیده سپید کور به


گوش کان نبود سزای راز او

بر کنش که نبود آن بر سر نکو


اندر آن دستی که نبود آن نصاب

آن شکسته به به ساطور قصاب


آنچنان پایی که از رفتار او

جان نپیوندد به نرگس زار او


آنچنان پا در حدید اولیترست

که آنچنان پا عاقبت درد سرست


بخش ۱۱۷ - بیان مجاهد کی دست از مجاهده باز ندارد اگر چه داند بسطت عطاء حق را کی آن مقصود از طرف دیگر و به سبب نوع عمل دیگر بدو رساند کی در وهم او نبوده باشد  او همه وهم و اومید درین طریق معین بسته باشد حلقهٔ همین در می‌زند بوک حق تعالی آن روزی را از در دیگر بدو رساند کی او آن تدبیر نکرده باشد و یرزقه من حیث لا یحتسب العبد یدبر والله یقدر و بود کی بنده را وهم بندگی بود کی مرا از غیر این در برساند اگر چه من حلقهٔ این در می‌زنم حق تعالی او را هم ازین در روزی رساند فی‌الجمله این  همه درهای یکی سرایست مع تقریره

یا درین ره آیدم آن کام من

یا چو باز آیم ز ره سوی وطن


بوک موقوفست کامم بر سفر

چون سفر کردم بیابم در حضر


یار را چندین بجویم جد و چست

که بدانم که نمی‌بایست جست


آن معیت کی رود در گوش من

تا نگردم گرد دوران زمن


کی کنم من از معیت فهم راز

جز که از بعد سفرهای دراز


حق معیت گفت و دل را مهر کرد

تا که عکس آید به گوش دل نه طرد


چون سفرها کرد و داد راه داد

بعد از آن مهر از دل او بر گشاد


چون خطایین آن حساب با صفا

گرددش روشن ز بعد دو خطا


بعد از آن گوید اگر دانستمی

این معیت را کی او را جستمی


دانش آن بود موقوف سفر

ناید آن دانش به تیزی فکر


آنچنان که وجه وام شیخ بود

بسته و موقوف گریهٔ آن وجود


کودک حلواییی بگریست زار

توخته شد وام آن شیخ کبار


گفته شد آن داستان معنوی

پیش ازین اندر خلال مثنوی


در دلت خوف افکند از موضعی

تا نباشد غیر آنت مطمعی


در طمع فایدهٔ دیگر نهد

وآن مرادت از کسی دیگر دهد


ای طمع در بسته در یک جای سخت

که آیدم میوه از آن عالی‌درخت


آن طمع زان جا نخواهد شد وفا

بل ز جای دیگر آید آن عطا


آن طمع را پس چرا در تو نهاد

چون نخواستت زان طرف آن چیز داد


از برای حکمتی و صنعتی

نیز تا باشد دلت در حیرتی


تا دلت حیران بود ای مستفید

که مرادم از کجا خواهد رسد


تا بدانی عجز خویش و جهل خویش

تا شود ایقان تو در غیب بیش


هم دلت حیران بود در منتجع

که چه رویاند مصرف زین طمع


طمع داری روزیی در درزیی

تا ز خیاطی بی زر تا زیی


رزق تو در زرگری آرد پدید

که ز وهمت بود آن مکسب بعید


پس طمع در درزیی بهر چه بود

چون نخواست آن رزق زان جانب گشود


بهر نادر حکمتی در علم حق

که نبشت آن حکم را در ما سبق


نیز تا حیران بود اندیشه‌ات

تا که حیرانی بود کل پیشه‌ات


یا وصال یار زین سعیم رسد

یا ز راهی خارج از سعی جسد


من نگویم زین طریق آید مراد

می‌طپم تا از کجا خواهد گشاد


سربریده مرغ هر سو می‌فتد

تا کدامین سو رهد جان از جسد


یا مراد من برآید زین خروج

یا ز برجی دیگر از ذات البروج


بخش ۱۱۸ - حکایت آن شخص کی خواب دید کی آنچ می‌طلبی از یسار  به مصر وفا شود آنجا گنجیست در فلان محله در فلان خانه چون به مصر  آمد کسی گفت من خواب دیده‌ام کی  گنجیست به بغداد در فلان محله در  فلان خانه نام محله و خانهٔ این شخص  بگفت آن شخص فهم کرد کی  آن گنج در مصر گفتن جهت آن بود  کی مرا یقین کنند کی در غیر  خانهٔ خود نمی‌باید جستن ولیکن این گنج یقین و محقق جز در مصر حاصل نشود

بود یک میراثی مال و عقار

جمله را خورد و بماند او عور و زار


مال میراثی ندارد خود وفا

چون بناکام از گذشته شد جدا


او نداند قدر هم کآسان بیافت

کو به کدّ و رنج و کسبش کم شتافت


قدر جان زان می‌ندانی ای فلان

که بدادت حق به بخشش رایگان


نقد رفت و کاله رفته و خانه‌ها

ماند چون چغدان در آن ویرانه‌ها


گفت یا رب برگ دادی رفت برگ

یا بده برگی و یا بفرست مرگ


چون تهی شد یاد حق آغاز کرد

یا رب و یا رب اَجِرنی ساز کرد


چون پیمبر گفته مؤمن مِزهَرست

در زمان خالیی ناله‌گَرست


چون شود پُر مطربش بنهد ز دست

پر مشو که آسیبِ دست او خوش‌ست


تی شو و خوش باش بین اصبعین

کز می لاأَین سرمست است این


رفت طغیان آب از چشمش گشاد

آب چشمش زرع دین را آب داد


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

ای بسا مخلص که نالد در دعا

تا رود دود خلوصش بر سما


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

تا رود بالای این سقف برین

بوی مجمر از انین المذنبین


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

پس ملایک با خدا نالند زار

کای مجیب هر دعا وی مستجار


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

بندهٔ مؤمن تضرع می‌کند

او نمی‌داند به جز تو مستند


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

تو عطا بیگانگان را می‌دهی

از تو دارد آرزو هر مشتهی


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

حق بفرماید که نه ازْ خواریِّ اوست

عین تاخیر عطا یاری اوست


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

حاجت آوردش ز غفلت سوی من

آن کشیدش مو کشان در کوی من


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

گر بر آرم حاجتش او وا رود

هم در آن بازیچه مستغرق شود


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

گرچه می‌نالد به جان « یا مستجار »

دل شکسته سینه‌خسته گو بزار


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

خوش همی‌آید مرا آواز او

وآن خدایا گفتن و آن راز او


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

وانک اندر لابه و در ماجرا

می‌فریباند به هر نوعی مرا


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

طوطیان و بلبلان را از پسند

از خوش آوازی قفس‌در می‌کنند


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

زاغ را و چغد را اندر قفس

کی کنند این خود نیامد در قصص


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

پیش شاهد باز چون آید دو تن

آن یکی کمپیر و دیگر خوش ذقن


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

هر دو نان خواهند او زوتر فطیر

آرَد و کمپیر را گوید که گیر


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

وآن دگر را که خوش اَستَش قدّ و خد

کی دهد نان بل به تاخیر افکند


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

گویدش بنشین زمانی بی‌گزند

که به خانه نان تازه می‌پزند


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

چون رسد آن نان گرمش بعد کَدّ

گویدش بنشین که حلوا می‌رسد


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

هم برین فن داردارش می‌کند

وز ره پنهان شکارش می‌کند


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

که مرا کاریست با تو یک زمان

منتظر می‌باش ای خوب جهان


بخش ۱۱۹ - سبب تاخیر اجابت دعای مؤمن

بی‌مرادی مومنان از نیک و بد

تو یقین می‌دان که بهر این بود


بخش ۱۲۰ - رجوع کردن به قصهٔ آن شخص کی به او گنج نشان دادند به مصر و بیان تضرع او از درویشی به حضرت حق

مرد میراثی چو خورد و شد فقیر

آمد اندر یا رب و گریه و نفیر


خود کی کوبد این در رحمت‌نثار

که نیابد در اجابت صد بهار


خواب دید او هاتفی گفت ، او شنید

که غنای تو به مصر آید پدید


رو به مصر آنجا شود کار تو راست

کرد کِدیَت را قبول او مرتجاست


در فلان موضع یکی گنجی است زفت

در پی آن بایدت تا مصر رفت


بی‌درنگی هین ز بغداد ای نژند

رو به سوی مصر و منبت‌گاه قند


چون ز بغداد آمد او تا سوی مصر

گرم شد پشتش چو دید او روی مصر


بر امید وعدهٔ هاتف که گنج

یابد اندر مصر بهر دفع رنج


در فلان کوی و فلان موضع دفین

هست گنجی سخت نادر بس گزین


لیک نفقه‌ش بیش و کم چیزی نماند

خواست دقی بر عوام‌الناس راند


لیک شرم و همتش دامن گرفت

خویش را در صبر افشردن گرفت


باز نفسش از مَجاعَت برطپید

ز انتجاع و خواستن چاره ندید


گفت شب بیرون روم من نرم نرم

تا ز ظلمت نایدم در کِدیه شرم


هم‌چو شبکوکی کنم شب ذکر و بانگ

تا رسد از بامهاام نیم دانگ


اندرین اندیشه بیرون شد بکوی

واندرین فکرت همی شد سو به سوی


یک زمان مانع همی‌شد شرم و جاه

یک زمانی جوع می‌گفتش بخواه


پای پیش و پای پس تا ثلث شب

که بخواهم یا بخسپم خشک‌لب


بخش ۱۲۱ - رسیدن آن شخص به مصر و شب بیرون آمدن به کوی از بهر شبکوکی و گدایی و گرفتن عسس او را و مراد او حاصل شدن از عسس بعد از خوردن زخم بسیار و عَسی أَنْ تَکْرَهوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ و قوله  تعالی سَیَجْعَلُ اللهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْراً و قوله علیه‌السلام اشتدّی ازمّة  تنفرجی و جمیع القرآن و الکتب المنزلة فی تقریر هذا

ناگهانی خود عسس او را گرفت

مشت و چوبش زد ز صفرا  ناشکفت


اتفاقا اندر آن شب‌های تار

دیده بُد مردم ز شب‌دزدان ضرار


بود شب‌های مخوف و منتحس

پس به جد می‌جست دزدان را عسس


تا خلیفه گفت که ببرید دست

هر که شب گردد وگر خویشِ منست


بر عسس کرده ملک تهدید و بیم

که چرا باشید بر دزدان رحیم


عشوه‌شان را از چه رو باور کنید

یا چرا زیشان قبول زر کنید


رحم بر دزدان و هر منحوس‌دست

بر ضعیفان ضربت و بی‌رحمیَست


هین ز رنج خاص مَسکل ز انتقام

رنج او کم بین ، ببین تو رنج عام


اصبع ملدوغ بُر ، در دفع شر

در تعدی و هلاک تن نگر


اتفاقا اندر آن ایام دزد

گشته بود انبوه پخته و خام دزد


در چنین وقتش بدید و سخت زد

چوب‌ها و زخمهای بی‌عدد


نعره و فریاد زان درویش خاست

که مزن تا من بگویم حال راست


گفت اینک دادمت مهلت بگو

تا به شب چون آمدی بیرون به کو


تو نه‌ای زینجا غریب و منکری

راستی گو تا به چه مکر اندری


اهل دیوان بر عسس طعنه زدند

که چرا دزدان کنون انبُه شدند


انبهی از تست و از امثال تست

وا نما یاران زشتت را نخست


ورنه کین جمله را از تو کشم

تا شود آمن زر هر محتشم


گفت او از بعد سوگندان پر

که نیم من خانه‌سوز و کیسه‌بر


من نه مرد دزدی و بیدادیم

من غریب مصرم و بغدادیم


بخش ۱۲۲ - بیان این خبر کی الکذب ریبة والصدق طمانینة

قصهٔ آن خواب و گنج زر بگفت

پس ز صدق او دل آن کس شکفت


بوی صدقش آمد از سوگند او

سوز او پیدا شد و اسپند او


دل بیارامد به گفتار صواب

آنچنان که تشنه آرامد به آب


جز دل محجوب کو را علتیست

از نبیش تا غبی تمییز نیست


ورنه آن پیغام کز موضع بود

بر زند بر مه شکافیده شود


مه شکافد وان دل محجوب نی

زانک مردودست او محبوب نی


چشمه شد چشم عسس ز اشک مبل

نی ز گفت خشک بل از بوی دل


یک سخن از دوزخ آید سوی لب

یک سخن از شهر جان در کوی لب


بحر جان‌افزا و بحر پر حرج

در میان هر دو بحر این لب مرج


چون یپنلو در میان شهرها

از نواحی آید آن‌جا بهر ما


کالهٔ معیوب قلب کیسه‌بر

کالهٔ پر سود مستشرف چو در


زین یپنلو هر که بازرگان‌ترست

بر سره و بر قلب‌ها دیده‌ورست


شد یپنلو مر ورا دار الرباح

وآن دگر را از عمی دار الجناح


هر یکی ز اجزای عالم یک به یک

بر غبی بندست و بر استاد فک


بر یکی قندست و بر دیگر چو زهر

بر یکی لطفست و بر دیگر چو قهر


هر جمادی با نبی افسانه‌گو

کعبه با حاجی گواه و نطق‌خو


بر مصلی مسجد آمد هم گواه

کو همی‌آمد به من از دور راه


با خلیل آتش گل و ریحان و ورد

باز بر نمرودیان مرگست و درد


بارها گفتیم این را ای حسن

می‌نگردم از بیانش سیر من


بارها خوردی تو نان دفع ذبول

این همان نانست چون نبوی ملول


در تو جوعی می‌رسد تو ز اعتلال

که همی‌سوزد ازو تخمه و ملال


هرکه را درد مجاعت نقد شد

نو شدن با جزو جزوش عقد شد


لذت از جوعست نه از نقل نو

با مجاعت از شکر به نان جو


پس ز بی‌جوعیست وز تخمهٔ تمام

آن ملالت نه ز تکرار کلام


چون ز دکان و مکاس و قیل و قال

در فریب مردمت ناید ملال


چون ز غیبت و اکل لحم مردمان

شصت سالت سیریی نامد از آن


عشوه‌ها در صید شلهٔ کفته تو

بی ملولی بارها خوش گفته تو


بار آخر گوییش سوزان و چست

گرم‌تر صد بار از بار نخست


درد داروی کهن را نو کند

درد هر شاخ ملولی خو کند


کیمیای نو کننده دردهاست

کو ملولی آن طرف که درد خاست


هین مزن تو از ملولی آه سرد

درد جو و درد جو و درد درد


خادع دردند درمان‌های ژاژ

ره‌زنند و زرستانان رسم باژ


آب شوری نیست درمان عطش

وقت خوردن گر نماید سرد و خوش


لیک خادع گشته و مانع شد ز جست

ز آب شیرینی کزو صد سبزه رست


هم‌چنین هر زر قلبی مانعست

از شناس زر خوش هرجا که هست


پا و پرت را به تزویری برید

که مراد تو منم گیر ای مرید


گفت دردت چینم او خود درد بود

مات بود ار چه به ظاهر برد بود


رو ز درمان دروغین می‌گریز

تا شود دردت مصیب و مشک‌بیز


گفت نه دزدی تو و نه فاسقی

مرد نیکی لیک گول و احمقی


بر خیال و خواب چندین ره کنی

نیست عقلت را تسوی روشنی


بارها من خواب دیدم مستمر

که به بغدادست گنجی مستتر


در فلان سوی و فلان کویی دفین

بود آن خود نام کوی این حزین


هست در خانهٔ فلانی رو بجو

نام خانه و نام او گفت آن عدو


دیده‌ام خود بارها این خواب من

که به بغدادست گنجی در وطن


هیچ من از جا نرفتم زین خیال

تو به یک خوابی بیایی بی‌ملال


خواب احمق لایق عقل ویست

هم‌چو او بی‌قیمتست و لاشیست


خواب زن کمتر ز خواب مرد دان

از پی نقصان عقل و ضعف جان


خواب ناقص‌عقل و گول آید کساد

پس ز بی‌عقلی چه باشد خواب باد


گفت با خود گنج در خانهٔ منست

پس مرا آن‌جا چه فقر و شیونست


بر سر گنج از گدایی مرده‌ام

زانک اندر غفلت و در پرده‌ام


زین بشارت مست شد دردش نماند

صد هزار الحمد بی لب او بخواند


گفت بد موقوف این لت لوت من

آب حیوان بود در حانوت من


رو که بر لوت شگرفی بر زدم

کوری آن وهم که مفلس بدم


خواه احمق‌دان مرا خواهی فرو

آن من شد هرچه می‌خواهی بگو


من مراد خویش دیدم بی‌گمان

هرچه خواهی گو مرا ای بددهان


تو مرا پر درد گو ای محتشم

پیش تو پر درد و پیش خود خوشم


وای اگر بر عکس بودی این مطار

پیش تو گلزار و پیش خویش زار


بخش ۱۲۳ - مثل

گفت با درویش روزی یک خَسی

که تُرا این‌جا نمی‌داند کسی


بخش ۱۲۳ - مثل

گفت او گر می‌نداند عامیم

خویش را من نیک می‌دانم کیم


بخش ۱۲۳ - مثل

وای اگر برعکس بودی درد و ریش

او بُدی بینای من، من کور خویش


بخش ۱۲۳ - مثل

احمقم گیر احمقم من نیک‌بخت

بخت بهتر از لجاج و روی سخت


بخش ۱۲۳ - مثل

این سخن بر وفق ظَنَّت می‌جهد

ورنه بختم داد عقلم هم دهد


بخش ۱۲۴ - بازگشتن آن شخص شادمان و مراد یافته و خدای را شکر گویان و سجده کنان و حیران در غرایب اشارات حق و ظهور تاویلات آن در  وجهی کی هیچ عقلی و فهمی بدانجا نرسد

باز گشت از مصر تا بغداد او

ساجد و راکع ثناگر شکرگو


جمله ره حیران و مست او زین عجب

ز انعکاس روزی و راه طلب


کز کجا اومیدوارم کرده بود

وز کجا افشاند بر من سیم و سود


این چه حکمت بود که قبلهٔ مراد

کردم از خانه برون گمراه و شاد


تا شتابان در ضلالت می‌شدم

هر دم از مطلب جداتر می‌بدم


باز آن عین ضلالت را به جود

حق وسیلت کرد اندر رشد و سود


گمرهی را منهج ایمان کند

کژروی را محصد احسان کند


تا نباشد هیچ محسن بی‌وجا

تا نباشد هیچ خاین بی‌رجا


اندرون زهر تریاق آن حفی

کرد تا گویند ذواللطف الخفی


نیست مخفی در نماز آن مکرمت

در گنه خلعت نهد آن مغفرت


منکران را قصد اذلال ثقات

ذل شده عز و ظهور معجزات


قصدشان ز انکار ذل دین بده

عین ذل عز رسولان آمده


گر نه انکار آمدی از هر بدی

معجزه و برهان چرا نازل شدی


خصم منکر تا نشد مصداق‌خواه

کی کند قاضی تقاضای گواه


معجزه هم‌چون گواه آمد زکی

بهر صدق مدعی در بی‌شکی


طعن چون می‌آمد از هر ناشناخت

معجزه می‌داد حق و می‌نواخت


مکر آن فرعون سیصد تو بده

جمله ذل او و قمع او شده


ساحران آورده حاضر نیک و بد

تا که جرح معجزهٔ موسی کند


تا عصا را باطل و رسوا کند

اعتبارش را ز دلها بر کند


عین آن مکر آیت موسی شود

اعتبار آن عصا بالا رود


لشکر آرد او پگه تا حول نیل

تا زند بر موسی و قومش سبیل


آمنی امت موسی شود

او به تحت‌الارض و هامون در رود


گر به مصر اندر بدی او نامدی

وهم از سبطی کجا زایل شدی


آمد و در سبط افکند او گداز

که بدانک امن در خوفست راز


آن بود لطف خفی کو را صمد

نار بنماید خود آن نوری بود


نیست مخفی مزد دادن در تقی

ساحران را اجر بین بعد از خطا


نیست مخفی وصل اندر پرورش

ساحران را وصل داد او در برش


نیست مخفی سیر با پای روا

ساحران را سیر بین در قطع پا


عارفان زانند دایم آمنون

که گذر کردند از دریای خون


امنشان از عین خوف آمد پدید

لاجرم باشند هر دم در مزید


امن دیدی گشته در خوفی خفی

خوف بین هم در امیدی ای حفی


آن امیر از مکر بر عیسی تند

عیسی اندر خانه رو پنهان کند


اندر آید تا شود او تاجدار

خود ز شبه عیسی آید تاج‌دار


هی میاویزید من عیسی نیم

من امیرم بر جهودان خوش‌پیم


زوترش بردار آویزید کو

عیسی است از دست ما تخلیط‌جو


چند لشکر می‌رود تا بر خورد

برگ او فی گردد و بر سر خورد


چند در عالم بود برعکس این

زهر پندارد بود آن انگبین


بس سپه بنهاده دل بر مرگ خویش

روشنیها و ظفر آید به پیش


ابرهه با پیل بهر ذل بیت

آمده تا افکند حی را چو میت


تا حریم کعبه را ویران کند

جمله را زان جای سرگردان کند


تا همه زوار گرد او تنند

کعبهٔ او را همه قبله کنند


وز عرب کینه کشد اندر گزند

که چرا در کعبه‌ام آتش زنند


عین سعیش عزت کعبه شده

موجب اعزاز آن بیت آمده


مکیان را عز یکی بد صد شده

تا قیامت عزشان ممتد شده


او و کعبهٔ او شده مخسوف‌تر

از چیست این از عنایات قدر


از جهاز ابرهه هم‌چون دده

آن فقیران عرب توانگر شده


او گمان برده که لشکر می‌کشید

بهر اهل بیت او زر می‌کشید


اندرین فسخ عزایم وین همم

در تماشا بود در ره هر قدم


خانه آمد گنج را او باز یافت

کارش از لطف خدایی ساز یافت


بخش ۱۲۵ - مکرر کردن برادران پند دادن بزرگین را و تاب ناآوردن او آن پند را و در رمیدن او ازیشان شیدا و بی‌خود رفتن و خود را در بارگاه پادشاه انداختن بی‌دستوری خواستن لیک از فرط عشق و محبت نه از گستاخی و لاابالی الی آخره

آن دو گفتندش که اندر جان ما

هست پاسخ‌ها چو نجم اندر سما


گر نگوییم آن نیاید راست نرد

ور بگوییم آن دلت آید به درد


هم‌چو چغزیم اندر آب از گفت الم

وز خموشی اختناقست و سقم


گر نگوییم آتشی را نور نیست

ور بگوییم آن سخن دستور نیست


در زمان برجست کای خویشان وداع

انما الدنیا و ما فیها متاع


پس برون جست او چو تیری از کمان

که مجال گفت کم بود آن زمان


اندر آمد مست پیش شاه چین

زود مستانه ببوسید او زمین


شاه را مکشوف یک یک حالشان

اول و آخر غم و زلزالشان


میش مشغولست در مرعای خویش

لیک چوپان واقفست از حال میش


کلکم راع بداند از رمه

کی علف‌خوارست و کی در ملحمه


گرچه در صورت از آن صف دور بود

لیک چون دف در میان سور بود


واقف از سوز و لهیب آن وفود

مصلحت آن بد که خشک آورده بود


در میان جانشان بود آن سمی

لیک قاصد کرده خود را اعجمی


صورت آتش بود پایان دیگ

معنی آتش بود در جان دیگ


صورتش بیرون و معنیش اندرون

معنی معشوق جان در رگ چو خون


شاه‌زاده پیش شه زانو زده

ده معرف شارح حالش شده


گرچه شه عارف بد از کل پیش پیش

لیک می‌کردی معرف کار خویش


در درون یک ذره نور عارفی

به بود از صد معرف ای صفی


گوش را رهن معرف داشتن

آیت محجوبیست و حزر و ظن


آنک او را چشم دل شد دیدبان

دید خواهد چشم او عین العیان


با تواتر نیست قانع جان او

بل ز چشم دل رسد ایقان او


پس معرف پیش شاه منتجب

در بیان حال او بگشود لب


گفت شاها صید احسان توست

پادشاهی کن که بی بیرون شوست


دست در فتراک این دولت زدست

بر سر سرمست او بر مال دست


گفت شه هر منصبی و ملکتی

که التماسش هست یابد این فتی


بیست چندان ملک کو شد زان بری

بخشمش اینجا و ما خود بر سری


گفت تا شاهیت در وی عشق کاشت

جز هوای تو هوایی کی گذاشت


بندگی تش چنان درخورد شد

که شهی اندر دل او سرد شد


شاهی و شه‌زادگی در باختست

از پی تو در غریبی ساختست


صوفیست انداخت خرقه وجد در

کی رود او بر سر خرقه دگر


میل سوی خرقهٔ داده و ندم

آنچنان باشد که من مغبون شدم


باز ده آن خرقه این سو ای قرین

که نمی‌ارزید آن یعنی بدین


دور از عاشق که این فکر آیدش

ور بیاید خاک بر سر بایدش


عشق ارزد صد چو خرقه کالبد

که حیاتی دارد و حس و خرد


خاصه خرقهٔ ملک دنیا کابترست

پنج دانگ مستیش درد سرست


ملک دنیا تن‌پرستان را حلال

ما غلام ملک عشق بی‌زوال


عامل عشقست معزولش مکن

جز به عشق خویش مشغولش مکن


منصبی کانم ز رؤیت محجبست

عین معزولیست و نامش منصبست


موجب تاخیر اینجا آمدن

فقد استعداد بود و ضعف فن


بی ز استعداد در کانی روی

بر یکی حبه نگردی محتوی


هم‌چو عنینی که بکری را خرد

گرچه سیمین‌بر بود کی بر خورد


چون چراغی بی ز زیت و بی فتیل

نه کثیرستش ز شمع و نه قلیل


در گلستان اندر آید اخشمی

کی شود مغزش ز ریحان خرمی


هم‌چو خوبی دلبری مهمان غر

بانگ چنگ و بربطی در پیش کر


هم‌چو مرغ خاک که آید در بحار

زان چه یابد جز هلاک و جز خسار


هم‌چو بی‌گندم شده در آسیا

جز سپیدی ریش و مو نبود عطا


آسیای چرخ بر بی‌گندمان

موسپیدی بخشد و ضعف میان


لیک با باگندمان این آسیا

ملک‌بخش آمد دهد کار و کیا


اول استعداد جنت بایدت

تا ز جنت زندگانی زایدت


طفل نو را از شراب و از کباب

چه حلاوت وز قصور و از قباب


حد ندارد این مثل کم جو سخن

تو برو تحصیل استعداد کن


بهر استعداد تا اکنون نشست

شوق از حد رفت و آن نامد به دست


گفت استعداد هم از شه رسد

بی ز جان کی مستعد گردد جسد


لطف‌های شه غمش را در نوشت

شد که صید شه کند او صید گشت


هر که در اشکار چون تو صید شد

صید را ناکرده قید او قید شد


هرکه جویای امیری شد یقین

پیش از آن او در اسیری شد رهین


عکس می‌دان نقش دیباجهٔ جهان

نام هر بندهٔ جهان خواجهٔ جهان


ای تن کژ فکرت معکوس‌رو

صد هزار آزاد را کرده گرو


مدتی بگذار این حیلت پزی

چند دم پیش از اجل آزاد زی


ور در آزادیت چون خر راه نیست

هم‌چو دلوت سیر جز در چاه نیست


مدتی رو ترک جان من بگو

رو حریف دیگری جز من بجو


نوبت من شد مرا آزاد کن

دیگری را غیر من داماد کن


ای تن صدکاره ترک من بگو

عمر من بردی کسی دیگر بجو


بخش ۱۲۶ - مفتون شدن قاضی بر زن جوحی و در صندوق ماندن و نایب قاضی صندوق را خریدن باز سال دوم آمدن زن جوحی بر امید بازی پارینه و گفتن قاضی کی مرا آزاد کن و کسی دیگر را بجوی الی آخر القصه

جوحی هر سالی ز درویشی به فن

رو بزن کردی کای دلخواه زن


چون سلاحت هست رو صیدی بگیر

تا بدوشانیم از صید تو شیر


قوس ابرو تیر غمزه دام کید

بهر چه دادت خدا از بهر صید


رو پی مرغی شگرفی دام نه

دانه بنما لیک در خوردش مده


کام بنما و کن او را تلخ‌کام

کی خورد دانه چو شد در حبس دام


شد زن او نزد قاضی در گله

که مرا افغان ز شوی ده‌دله


قصه کوته کن که قاضی شد شکار

از مقال و از جمال آن نگار


گفت اندر محکمه‌ست این غلغله

من نتانم فهم کردن این گله


گر به خلوت آیی ای سرو سهی

از ستم‌کاری شو شرحم دهی


گفت خانهٔ تو ز هر نیک و بدی

باشد از بهر گله آمد شدی


خانهٔ سر جمله پر سودا بود

صدر پر وسواس و پر غوغا بود


باقی اعضا ز فکر آسوده‌اند

وآن صدور از صادران فرسوده‌اند


در خزان و باد خوف حق گریز

آن شقایق‌های پارین را بریز


این شقایق منع نو اشکوفه‌هاست

که درخت دل برای آن نماست


خویش را در خواب کن زین افتکار

سر ز زیر خواب در یقظت بر آر


هم‌چو آن اصحاب کهف ای خواجه زود

رو به ایقاظا که تحسبهم رقود


گفت قاضی ای صنم معمول چیست

گفت خانهٔ این کنیزک بس تهیست


خصم در ده رفت و حارس نیز نیست

بهر خلوت سخت نیکو مسکنیست


امشب ار امکان بود آنجا بیا

کار شب بی سمعه است و بی‌ریا


جمله جاسوسان ز خمر خواب مست

زنگی شب جمله را گردن زدست


خواند بر قاضی فسون‌های عجب

آن شکرلب وانگهانی از چه لب


چند با آدم بلیس افسانه کرد

چون حوا گفتش بخور آنگاه خورد


اولین خون در جهان ظلم و داد

از کف قابیل بهر زن فتاد


نوح چون بر تابه بریان ساختی

واهله بر تابه سنگ انداختی


مکر زن بر کار او چیره شدی

آب صاف وعظ او تیره شدی


قوم را پیغام کردی از نهان

که نگه دارید دین زین گمرهان


بخش ۱۲۷ - رفتن قاضی به خانهٔ زن جوحی و حلقه زدن جوحی به خشم بر در و گریختن قاضی در صندوقی الی آخره

مکر زن پایان ندارد رفت شب

قاضی زیرک سوی زن بهر دب


زن دو شمع و نقل مجلس راست کرد

گفت ما مستیم بی این آب‌خورد


اندر آن دم جوحی آمد در بزد

جست قاضی مهربی تا در خزد


غیر صندوقی ندید او خلوتی

رفت در صندوق از خوف آن فتی


اندر آمد جوحی و گفت ای حریف

ای وبالم در ربیع و در خریف


من چه دارم که فدایت نیست آن

که ز من فریاد داری هر زمان


بر لب خشکم گشادستی زبان

گاه مفلس خوانیم گه قلتبان


این دو علت گر بود ای جان مرا

آن یکی از تست و دیگر از خدا


من چه دارم غیر آن صندوق کان

هست مایهٔ تهمت و پایهٔ گمان


خلق پندارند زر دارم درون

داد واگیرند از من زین ظنون


صورت صندوق بس زیباست لیک

از عروض و سیم و زر خالیست نیک


چون تن زراق خوب و با وقار

اندر آن سله نیابی غیر مار


من برم صندوق را فردا به کو

پس بسوزم در میان چارسو


تا ببیند مؤمن و گبر و جهود

که درین صندوق جز لعنت نبود


گفت زن هی در گذر ای مرد ازین

خورد سوگند او که نکنم جز چنین


از پگه حمال آورد او چو باد

زود آن صندوق بر پشتش نهاد


اندر آن صندوق قاضی از نکال

بانگ می‌زد کای حمال و ای حمال


کرد آن حمال راست و چپ نظر

کز چه سو در می‌رسد بانگ و خبر


هاتفست این داعی من ای عجب

یا پری‌ام می‌کند پنهان طلب


چون پیاپی گشت آن آواز و بیش

گفت هاتف نیست باز آمد به خویش


عاقبت دانست کان بانگ و فغان

بد ز صندوق و کسی در وی نهان


عاشقی کو در غم معشوق رفت

گرچه بیرونست در صندوق رفت


عمر در صندوق برد از اندهان

جز که صندوقی نبیند از جهان


آن سری که نیست فوق آسمان

از هوس او را در آن صندوق دان


چون ز صندوق بدن بیرون رود

او ز گوری سوی گوری می‌شود


این سخن پایان ندارد قاضیش

گفت ای حمال و ای صندوق‌کش


از من آگه کن درون محکمه

نایبم را زودتر با این همه


تا خرد این را به زر زین بی‌خرد

هم‌چنین بسته به خانهٔ ما برد


ای خدا بگمار قومی روحمند

تا ز صندوق بدنمان وا خرند


خلق را از بند صندوق فسون

کی خرد جز انبیا و مرسلون


از هزاران یک کسی خوش‌منظرست

که بداند کو به صندوق اندرست


او جهان را دیده باشد پیش از آن

تا بدان ضد این ضدش گردد عیان


زین سبب که علم ضالهٔ مؤمنست

عارف ضالهٔ خودست و موقنست


آنک هرگز روز نیکو خود ندید

او درین ادبار کی خواهد طپید


یا به طفلی در اسیری اوفتاد

یا خود از اول ز مادر بنده زاد


ذوق آزادی ندیده جان او

هست صندوق صور میدان او


دایما محبوس عقلش در صور

از قفس اندر قفس دارد گذر


منفذش نه از قفس سوی علا

در قفس‌ها می‌رود از جا به جا


در نبی ان استطعتم فانفذوا

این سخن با جن و انس آمد ز هو


گفت منفذ نیست از گردونتان

جز به سلطان و به وحی آسمان


گر ز صندوقی به صندوقی رود

او سمایی نیست صندوقی بود


فرجه صندوق نو نو منکرست

در نیابد کو به صندوق اندرست


گر نشد غره بدین صندوق‌ها

هم‌چو قاضی جوید اطلاق و رها


آنک داند این نشانش آن شناس

کو نباشد بی‌فغان و بی‌هراس


هم‌چو قاضی باشد او در ارتعاد

کی برآید یک دمی از جانش شاد


بخش ۱۲۸ - آمدن نایب قاضی میان بازار و خریداری کردن صندوق را از جوحی الی آخره

نایب آمد گفت صندوقت به چند

گفت نهصد بیشتر زر می‌دهند


من نمی‌آیم فروتر از هزار

گر خریداری گشا کیسه بیار


گفت شرمی دار ای کوته‌نمد

قیمت صندوق خود پیدا بود


گفت بی رؤیت شری خود فاسدیست

بیع ما زیر گلیم این راست نیست


بر گشایم گر نمی‌ارزد مخر

تا نباشد بر تو حیفی ای پدر


گفت ای ستار بر مگشای راز

سرببسته می‌خرم با من بساز


ستر کن تا بر تو ستاری کنند

تا نبینی آمنی بر کس مخند


بس درین صندوق چون تو مانده‌اند

خویش را اندر بلا بنشانده‌اند


آنچ بر تو خواه آن باشد پسند

بر دگر کس آن کن از رنج و گزند


زانک بر مرصاد حق واندر کمین

می‌دهد پاداش پیش از یوم دین


آن عظیم العرش عرش او محیط

تخت دادش بر همه جانها بسیط


گوشهٔ عرشش به تو پیوسته است

هین مجنبان جز بدین و داد دست


تو مراقب باش بر احوال خویش

نوش بین در داد و بعد از ظلم نیش


گفت آری اینچ کردم استم است

لیک هم می‌دان که بادی اظلم است


گفت نایب یک به یک ما بادییم

با سواد وجه اندر شادییم


هم‌چو زنگی کو بود شادان و خوش

او نبیند غیر او بیند رخش


ماجرا بسیار شد در من یزید

داد صد دینار و آن از وی خرید


هر دمی صندوقیی ای بدپسند

هاتفان و غیبیانت می‌خرند


بخش ۱۲۹ - در تفسیر این خبر کی مصطفی صلوات‌الله علیه فرمود من کنت مولاه فعلی مولاه تا منافقان طعنه زدند کی بس نبودش کی ما مطیعی و چاکری نمودیم او را چاکری کودکی خلم آلودمان هم می‌فرماید الی آخره

زین سبب پیغامبر با اجتهاد

نام خود وان علی مولا نهاد


گفت هر کو را منم مولا و دوست

ابن عم من علی مولای اوست


کیست مولا آنک آزادت کند

بند رقیت ز پایت بر کند


چون به آزادی نبوت هادیست

مؤمنان را ز انبیا آزادیست


ای گروه مؤمنان شادی کنید

هم‌چو سرو و سوسن آزادی کنید


لیک می‌گویید هر دم شکر آب

بی‌زبان چون گلستان خوش‌خضاب


بی‌زبان گویند سرو و سبزه‌زار

شکر آب و شکر عدل نوبهار


حله‌ها پوشیده و دامن‌کشان

مست و رقاص و خوش و عنبرفشان


جزو جزو آبستن از شاه بهار

جسمشان چون درج پر در ثمار


مریمان بی شوی آبست از مسیح

خامشان بی لاف و گفتاری فصیح


ماه ما بی‌نطق خوش بر تافتست

هر زبان نطق از فر ما یافتست


نطق عیسی از فر مریم بود

نطق آدم پرتو آن دم بود


تا زیادت گردد از شکر ای ثقات

پس نبات دیگرست اندر نبات


عکس آن اینجاست ذل من قنع

اندرین طورست عز من طمع


در جوال نفس خود چندین مرو

از خریداران خود غافل مشو


بخش ۱۳۰ - باز آمدن زن جوحی به محکمهٔ قاضی سال دوم بر امید وظیفهٔ پارسال و شناختن قاضی او را الی اتمامه

بعد سالی باز جوحی از محن

رو به زن کرد و بگفت ای چست زن


آن وظیفهٔ پار را تجدید کن

پیش قاضی از گلهٔ من گو سخن


زن بر قاضی در آمد با زنان

مر زنی را کرد آن زن ترجمان


تا بنشناسد ز گفتن قاضیش

یاد ناید از بلای ماضیش


هست فتنه غمرهٔ غماز زن

لیک آن صدتو شود ز آواز زن


چون نمی‌توانست آوازی فراشت

غمزهٔ تنهای زن سودی نداشت


گفت قاضی رو تو خصمت را بیار

تا دهم کار ترا با او قرار


جوحی آمد قاضیش نشناخت زود

کو به وقت لقیه در صندوق بود


زو شنیده بود آواز از برون

در شری و بیع و در نقص و فزون


گفت نفقهٔ زن چرا ندهی تمام

گفت از جان شرع را هستم غلام


لیک اگر میرم ندارم من کفن

مفلس این لعبم و شش پنج زن


زین سخن قاضی مگر بشناختش

یاد آورد آن دغل وان باختش


گفت آن شش پنج با من باختی

پار اندر شش درم انداختی


نوبت من رفت امسال آن قمار

با دگر کس باز دست از من بدار


از شش و از پنج عارف گشت فرد

محترز گشتست زین شش پنج نرد


رست او از پنج حس و شش جهت

از ورای آن همه کرد آگهت


شد اشاراتش اشارات ازل

جاوز الاوهام طرا و اعتزل


زین چه شش گوشه گر نبود برون

چون بر آرد یوسفی را از درون


واردی بالای چرخ بی سُتُن

جسم او چون دلو در چه چاره کن


یوسفان چنگال در دلوش زده

رسته از چاه و شه مصری شده


دلوهای دیگر از چه آب‌جو

دلو او فارغ ز آب اصحاب‌جو


دلوها غواص آب از بهر قوت

دلو او قوت و حیات جان حوت


دلوها وابستهٔ چرخ بلند

دلو او در اصبعین زورمند


دلو چه و حبل چه و چرخ چی

این مثال بس رکیکست ای اچی


از کجا آرم مثالی بی‌شکست

کفو آن نه آید و نه آمدست


صد هزاران مرد پنهان در یکی

صد کمان و تیر درج ناوکی


ما رمیت اذ رمیتی فتنه‌ای

صد هزاران خرمن اندر حفنه‌ای


آفتابی در یکی ذره نهان

ناگهان آن ذره بگشاید دهان


ذره ذره گردد افلاک و زمین

پیش آن خورشید چون جست از کمین


این چنین جانی چه درخورد تنست

هین بشو ای تن ازین جان هر دو دست


ای تن گشته وثاق جان بسست

چند تاند بحر در مشکی نشست


ای هزاران جبرئیل اندر بشر

ای مسیحان نهان در جوف خر


ای هزاران کعبه پنهان در کنیس

ای غلط‌انداز عفریت و بلیس


سجده‌گاه لامکانی در مکان

مر بلیسان را ز تو ویران دکان


که چرا من خدمت این طین کنم

صورتی را من لقب چون دین کنم


نیست صورت، چشم را نیکو بمال

تا ببینی شعشعهٔ نور جلال


بخش ۱۳۱ - باز آمدن به شرح قصهٔ شاه‌زاده و ملازمت او در حضرت شاه

شاه‌زاده پیش شه حیران این

هفت گردون دیده در یک مشت طین


هیچ ممکن نه ببحثی لب گشود

لیک جان با جان دمی خامش نبود


آمده در خاطرش کین بس خفیست

این همه معنیست پس صورت ز چیست


صورتی از صورتت بیزار کن

خفته‌ای هر خفته را بیدار کن


آن کلامت می‌رهاند از کلام

وان سقامت می‌جهاند از سقام


پس سقام عشق جان صحتست

رنجهااش حسرت هر راحتست


ای تن اکنون دست خود زین جان بشو

ور نمی‌شویی جز این جانی بجو


حاصل آن شه نیک او را می‌نواخت

او از آن خورشید چون مه می‌گداخت


آن گداز عاشقان باشد نمو

هم‌چو مه اندر گدازش تازه‌رو


جمله رنجوران دوا دارند امید

نالد این رنجور کم افزون کنید


خوش‌تر از این سم ندیدم شربتی

زین مرض خوش‌تر نباشد صحتی


زین گنه بهتر نباشد طاعتی

سالها نسبت بدین دم ساعتی


مدتی بد پیش این شه زین نسق

دل کباب و جان نهاده بر طبق


گفت شه از هر کسی یک سر برید

من ز شه هر لحظه قربانم جدید


من فقیرم از زر از سر محتشم

صد هزاران سر خلف دارد سرم


با دو پا در عشق نتوان تاختن

با یکی سر عشق نتوان باختن


هر کسی را خود دو پا و یک‌سرست

با هزاران پا و سر تن نادرست


زین سبب هنگامه‌ها شد کل هدر

هست این هنگامه هر دم گرم‌تر


معدن گرمیست اندر لامکان

هفت دوزخ از شرارش یک دخان


بخش ۱۳۲ - در بیان آنک دوزخ گوید کی قنطرهٔ صراط بر سر اوست ای مؤمن از صراط زودتر بگذر زود بشتاب تا عظمت نور تو آتش ما را نکشد جز یا مؤمن فان نورک اطفاء ناری

زآتش عاشق ازین رو ای صفی

می‌شود دوزخ ضعیف و منطقی


گویدش بگذر سبک ای محتشم

ورنه ز آتش‌های تو مرد آتشم


کفر که کبریت دوزخ اوست و بس

بین که می‌پخساند او را این نفس


زود کبریت بدین سودا سپار

تا نه دوزخ بر تو تازد نه شرار


گویدش جنت گذر کن هم‌چو باد

ورنه گردد هر چه من دارم کساد


که تو صاحب‌خرمنی من خوشه‌چین

من بتی‌ام تو ولایت‌های چین


هست لرزان زو جحیم و هم جنان

نه مر این را نه مر آن را زو امان


رفت عمرش چاره را فرصت نیافت

صبر بس سوزان بدت وجان بر نتافت


مدتی دندان‌کنان این می‌کشید

نارسیده عمر او آخر رسید


صورت معشوق زو شد در نهفت

رفت و شد با معنی معشوق جفت


گفت لبسش گر ز شعر و ششترست

اعتناق بی‌حجابش خوشترست


من شدم عریان ز تن او از خیال

می‌خرامم در نهایات الوصال


این مباحث تا بدین‌جا گفتنیست

هرچه آید زین سپس بنهفتنیست


ور بگویی ور بکوشی صد هزار

هست بیگار و نگردد آشکار


تا به دریا سیر اسپ و زین بود

بعد ازینت مرکب چوبین بود


مرکب چوبین به خشکی ابترست

خاص آن دریاییان را رهبرست


این خموشی مرکب چوبین بود

بحریان را خامشی تلقین بود


هر خموشی که ملولت می‌کند

نعره‌های عشق آن سو می‌زند


تو همی‌گویی عجب خامش چراست

او همی‌گوید عجب گوشش کجاست


من ز نعره کر شدم او بی‌خبر

تیزگوشان زین سمر هستند کر


آن یکی در خواب نعره می‌زند

صد هزاران بحث و تلقین می‌کند


این نشسته پهلوی او بی‌خبر

خفته خود آنست و کر زان شور و شر


وان کسی کش مرکب چوبین شکست

غرقه شد در آب او خود ماهیست


نه خموشست و نه گویا نادریست

حال او را در عبارت نام نیست


نیست زین دو هر دو هست آن بوالعجب

شرح این گفتن برونست از ادب


این مثال آمد رکیک و بی‌ورود

لیک در محسوس ازین بهتر نبود


بخش ۱۳۳ - متوفی شدن بزرگین از شه‌زادگان و آمدن برادر میانین به جنازهٔ برادر کی آن کوچکین صاحب‌فراش بود از رنجوری و نواختن پادشاه میانین را تا او هم لنگ احسان شد ماند پیش پادشاه صد هزار از غنایم غیبی و غنی بدو رسید از دولت و نظر آن شاه مع تقریر بعضه

کوچکین رنجور بود و آن وسط

بر جنازهٔ آن بزرگ آمد فقط


شاه دیدش گفت قاصد کین کیست

که از آن بحرست و این هم ماهیست


پس معرف گفت پور آن پدر

این برادر زان برادر خردتر


شه نوازیدش که هستی یادگار

کرد او را هم بدان پرسش شکار


از نواز شاه آن زار حنیذ

در تن خود غیر جان جانی بدیذ


در دل خود دید عالی غلغله

که نیابد صوفی آن در صد چله


عرصه و دیوار و کوه سنگ‌بافت

پیش او چون نار خندان می‌شکافت


ذره ذره پیش او هم‌چون قباب

دم به دم می‌کرد صدگون فتح باب


باب گه روزن شدی گاهی شعاع

خاک گه گندم شدی و گاه صاع


در نظرها چرخ بس کهنه و قدید

پیش چشمش هر دمی خلق جدید


روح زیبا چونک وا رست از جسد

از قضا بی شک چنین چشمش رسد


صد هزاران غیب پیشش شد پدید

آنچ چشم محرمان بیند بدید


آنچ او اندر کتب بر خوانده بود

چشم را در صورت آن بر گشود


از غبار مرکب آن شاه نر

یافت او کحل عزیزی در بصر


برچنین گلزار دامن می‌کشید

جزو جزوش نعره زن هل من مزید


گلشنی کز بقل روید یک دمست

گلشنی کز عقل روید خرمست


گلشنی کز گل دمد گردد تباه

گلشنی کز دل دمد وافر حتاه


علم‌های با مزهٔ دانسته‌مان

زان گلستان یک دو سه گل‌دسته دان


زان زبون این دو سه گل دسته‌ایم

که در گلزار بر خود بسته‌ایم


آن‌چنان مفتاح‌ها هر دم به نان

می‌فتد ای جان دریغا از بنان


ور دمی هم فارغ آرندت ز نان

گرد چادر گردی و عشق زنان


باز استسقات چون شد موج‌زن

ملک شهری بایدت پر نان و زن


مار بودی اژدها گشتی مگر

یک سرت بود این زمانی هفت‌سر


اژدهای هفت‌سر دوزخ بود

حرص تو دانه‌ست و دوزخ فخ بود


دام را بدران بسوزان دانه را

باز کن درهای نو این خانه را


چون تو عاشق نیستی ای نرگدا

هم‌چو کوهی بی‌خبر داری صدا


کوه را گفتار کی باشد ز خود

عکس غیرست آن صدا ای معتمد


گفت تو زان سان که عکس دیگریست

جمله احوالت به جز هم عکس نیست


خشم و ذوقت هر دو عکس دیگران

شادی قواده و خشم عوان


آن عوان را آن ضعیف آخر چه کرد

که دهد او را به کینه زجر و درد


تا بکی عکس خیال لامعه

جهد کن تا گرددت این واقعه


تا که گفتارت ز حال تو بود

سیر تو با پر و بال تو بود


صید گیرد تیر هم با پر غیر

لاجرم بی‌بهره است از لحم طیر


باز صید آرد به خود از کوهسار

لاجرم شاهش خوراند کبک و سار


منطقی کز وحی نبود از هواست

هم‌چو خاکی در هوا و در هباست


گر نماید خواجه را این دم غلط

ز اول والنجم بر خوان چند خط


تا که ما ینطق محمد عن هوی

ان هو الا بوحی احتوی


احمدا چون نیستت از وحی یاس

جسمیان را ده تحری و قیاس


کز ضرورت هست مرداری حلال

که تحری نیست در کعبهٔ وصال


بی‌تحری و اجتهادات هدی

هر که بدعت پیشه گیرد از هوی


هم‌چو عادش بر برد باد و کشد

نه سلیمانست تا تختش کشد


عاد را با دست حمال خذول

هم‌چو بره در کف مردی اکول


هم‌چو فرزندش نهاده بر کنار

می‌برد تا بکشدش قصاب‌وار


عاد را آن باد ز استکبار بود

یار خود پنداشتند اغیار بود


چون بگردانید ناگه پوستین

خردشان بشکست آن بئس القرین


باد را بشکن که بس فتنه‌ست باد

پیش از آن کت بشکند او هم‌چو عاد


هود دادی پند که ای پر کبر خیل

بر کند از دستتان این باد ذیل


لشکر حق است باد و از نفاق

چند روزی با شما کرد اعتناق


او به سر با خالق خود راستست

چون اجل آید بر آرد باد دست


باد را اندر دهن بین ره‌گذر

هر نفس آیان روان در کر و فر


حلق و دندان‌ها ازو آمن بود

حق چو فرماید به دندان در فتد


کوه گردد ذره‌ای باد و ثقیل

درد دندان داردش زار و علیل


این همان بادست کآمن می‌گذشت

بود جان کشت و گشت او مرگ کشت


دست آن کس که بکردت دست‌بوس

وقت خشم آن دست می‌گردد دبوس


یا رب و یا رب بر آرد او ز جان

که ببر این باد را ای مستعان


ای دهان غافل بدی زین باد رو

از بن دندان در استغفار شو


چشم سختش اشک‌ها باران کند

منکران را درد الله‌خوان کند


چون دم مردان نپذرفتی ز مرد

وحی حق را هین پذیرا شو ز درد


باد گوید پیکم از شاه بشر

گه خبر خیر آورم گه شوم و شر


ز آنک مامورم امیر خود نیم

من چو تو غافل ز شاه خود کیم


گر سلیمان‌وار بودی حال تو

چون سلیمان گشتمی حمال تو


عاریه‌ستم گشتمی ملک کفت

کردمی بر راز خود من واقفت


لیک چون تو یاغیی من مستعار

می‌کنم خدمت ترا روزی سه چار


پس چو عادت سرنگونی‌ها دهم

ز اسپه تو یاغیانه بر جهم


تا به غیب ایمان تو محکم شود

آن زمان که ایمانت مایهٔ غم شود


آن زمان خود جملگان مؤمن شوند

آن زمان خود سرکشان بر سر دوند


آن زمان زاری کنند و افتقار

هم‌چو دزد و راه‌زن در زیر دار


لیک گر در غیب گردی مستوی

مالک دارین و شحنهٔ خود توی


شحنگی و پادشاهی مقیم

نه دو روزه و مستعارست و سقیم


رستی از بیگار و کار خود کنی

هم تو شاه و هم تو طبل خود زنی


چون گلو تنگ آورد بر ما جهان

خاک خوردی کاشکی حلق و دهان


این دهان خود خاک‌خواری آمدست

لیک خاکی را که آن رنگین شدست


این کباب و این شراب و این شکر

خاک رنگینست و نقشین ای پسر


چونک خوردی و شد آن لحم و پوست

رنگ لحمش داد و این هم خاک کوست


هم ز خاکی بخیه بر گل می‌زند

جمله را هم باز خاکی می‌کند


هندو و قفچاق و رومی و حبش

جمله یک رنگ‌اند اندر گور خوش


تا بدانی کان همه رنگ و نگار

جمله روپوشست و مکر و مستعار


رنگ باقی صبغة الله است و بس

غیر آن بر بسته دان هم‌چون جرس


رنگ صدق و رنگ تقوی و یقین

تا ابد باقی بود بر عابدین


رنگ شک و رنگ کفران و نفاق

تا ابد باقی بود بر جان عاق


چون سیه‌رویی فرعون دغا

رنگ آن باقی و جسم او فنا


برق و فر روی خوب صادقین

تن فنا شد وان به جا تا یوم دین


زشت آن زشتست و خوب آن خوب و بس

دایم آن ضحاک و این اندر عبس


خاک را رنگ و فن و سنگی دهد

طفل‌خویان را بر آن جنگی دهد


از خمیری اشتر وشیری پزند

کودکان از حرص آن کف می‌گزند


شیر و اشتر نان شود اندر دهان

در نگیرد این سخن با کودکان


کودک اندر جهل و پندار و شکیست

شکر باری قوت او اندکیست


طفل را استیزه و صد آفتست

شکر این که بی‌فن و بی‌قوتست


وای ازین پیران طفل ناادیب

گشته از قوت بلای هر رقیب


چون سلاح و جهل جمع آید به هم

گشت فرعونی جهان‌سوز از ستم


شکر کن ای مرد درویش از قصور

که ز فرعونی رهیدی وز کفور


شکر که مظلومی و ظالم نه‌ای

آمن از فرعونی و هر فتنه‌ای


اشکم تی لاف اللهی نزد

که آتشش را نیست از هیزم مدد


اشکم خالی بود زندان دیو

کش غم نان مانعست از مکر و ریو


اشکم پر لوت دان بازار دیو

تاجران دیو را در وی غریو


تاجران ساحر لاشی‌فروش

عقل‌ها را تیره کرده از خروش


خم روان کرده ز سحری چون فرس

کرده کرباسی ز مهتاب و غلس


چون بریشم خاک را برمی‌تنند

خاک در چشم ممیز می‌زنند


چندلی را رنگ عودی می‌دهند

بر کلوخیمان حسودی می‌دهند


پاک آنک خاک را رنگی دهد

هم‌چو کودکمان بر آن جنگی دهد


دامنی پر خاک ما چون طفلکان

در نظرمان خاک هم‌چون زر کان


طفل را با بالغان نبود مجال

طفل را حق کی نشاند با رجال


میوه گر کهنه شود تا هست خام

پخته نبود غوره گویندش به نام


گر شود صدساله آن خام ترش

طفل و غوره‌ست او بر هر تیزهش


گرچه باشد مو و ریش او سپید

هم در آن طفلی خوفست و امید


که رسم یا نارسیده مانده‌ام

ای عجب با من کند کرم آن کرم


با چنین ناقابلی و دوریی

بخشد این غورهٔ مرا انگوریی


نیستم اومیدوار از هیچ سو

وان کرم می‌گویدم لا تیاسوا


دایما خاقان ما کردست طو

گوشمان را می‌کشد لا تقنطوا


گرچه ما زین ناامیدی در گویم

چون صلا زد دست اندازان رویم


دست اندازیم چون اسپان سیس

در دویدن سوی مرعای انیس


گام اندازیم و آن‌جا گام نی

جام پردازیم و آن‌جا جام نی


زانک آن‌جا جمله اشیا جانیست

معنی اندر معنی اندر معنیست


هست صورت سایه معنی آفتاب

نور بی‌سایه بود اندر خراب


چونک آنجا خشت بر خشتی نماند

نور مه را سایهٔ زشتی نماند


خشت اگر زرین بود بر کندنیست

چون بهای خشت وحی و روشنیست


کوه بهر دفع سایه مندکست

پاره گشتن بهر این نور اندکست


بر برون که چو زد نور صمد

پاره شد تا در درونش هم زند


گرسنه چون بر کفش زد قرص نان

وا شکافد از هوس چشم و دهان


صد هزاران پاره گشتن ارزد این

از میان چرخ برخیز ای زمین


تا که نور چرخ گردد سایه‌سوز

شب ز سایهٔ تست ای یاغی روز


این زمین چون گاهوارهٔ طفلکان

بالغان را تنگ می‌دارد مکان


بهر طفلان حق زمین را مهد خواند

شیر در گهواره بر طفلان فشاند


خانه تنگ آمد ازین گهواره‌ها

طفلکان را زود بالغ کن شها


ای گواره خانه را ضیق مدار

تا تواند کرد بالغ انتشار


بخش ۱۳۴ - وسوسه‌ای کی پادشاه‌زاده را پیدا شد از سبب استغنایی و کشفی کی از شاه دل او را حاصل شده بود و قصد ناشکری و سرکشی می‌کرد شاه را از راه الهام و سر شاه را خبر شد دلش درد کرد روح او را زخمی زد چنانک صورت شاه را خبر نبود الی آخره

چون مسلم گشت بی‌بیع و شری

از درون شاه در جانش جری


قوت می‌خوردی ز نور جان شاه

ماه جانش هم‌چو از خورشید ماه


راتبهٔ جانی ز شاه بی‌ندید

دم به دم در جان مستش می‌رسید


آن نه که ترسا و مشرک می‌خورند

زان غذایی که ملایک می‌خورند


اندرون خویش استغنا بدید

گشت طغیانی ز استغنا پدید


که نه من هم شاه و هم شه‌زاده‌ام

چون عنان خود بدین شه داده‌ام


چون مرا ماهی بر آمد با لمع

من چرا باشم غباری را تبع


آب در جوی منست و وقت ناز

ناز غیر از چه کشم من بی‌نیاز


سر چرا بندم چو درد سر نماند

وقت روی زرد و چشم تر نماند


چون شکرلب گشته‌ام عارض قمر

باز باید کرد دکان دگر


زین منی چون نفس زاییدن گرفت

صد هزاران ژاژ خاییدن گرفت


صد بیابان زان سوی حرص و حسد

تا بدان‌جا چشم بد هم می‌رسد


بحر شه که مرجع هر آب اوست

چون نداند آنچ اندر سیل و جوست


شاه را دل درد کرد از فکر او

ناسپاسی عطای بکر او


گفت آخر ای خس واهی‌ادب

این سزای داد من بود ای عجب


من چه کردم با تو زین گنج نفیس

تو چه کردی با من از خوی خسیس


من ترا ماهی نهادم در کنار

که غروبش نیست تا روز شمار


در جزای آن عطای نور پاک

تو زدی در دیدهٔ من خار و خاک


من ترا بر چرخ گشته نردبان

تو شده در حرب من تیر و کمان


درد غیرت آمد اندر شه پدید

عکس درد شاه اندر وی رسید


مرغ دولت در عتابش بر طپید

پردهٔ آن گوشه گشته بر درید


چون درون خود بدید آن خوش‌پسر

از سیه‌کاری خود گرد و اثر


از وظیفهٔ لطف و نعمت کم شده

خانهٔ شادی او پر غم شده


با خود آمد او ز مستی عقار

زان گنه گشته سرش خانهٔ خمار


خورده گندم حله زو بیرون شده

خلد بر وی بادیه و هامون شده


دید کان شربت ورا بیمار کرد

زهر آن ما و منیها کار کرد


جان چون طاوس در گل‌زار ناز

هم‌چو چغدی شد به ویرانهٔ مجاز


هم‌چو آدم دور ماند او از بهشت

در زمین می‌راند گاوی بهر کشت


اشک می‌راند او کای هندوی زاو

شیر را کردی اسیر دم گاو


کردی ای نفس بد بارد نفس

بی‌حفاظی با شه فریادرس


دام بگزیدی ز حرص گندمی

بر تو شد هر گندم او کزدمی


در سرت آمد هوای ما و من

قید بین بر پای خود پنجاه من


نوحه می‌کرد این نمط بر جان خویش

که چرا گشتم ضد سلطان خویش


آمد او با خویش و استغفار کرد

با انابت چیز دیگر یار کرد


درد کان از وحشت ایمان بود

رحم کن کان درد بی‌درمان بود


مر بشر را خود مبا جامهٔ درست

چون رهید از صبر در حین صدر جست


مر بشر را پنجه و ناخن مباد

که نه دین اندیشد آنگه نه سداد


آدمی اندر بلا کشته بهست

نفس کافر نعمتست و گمرهست


بخش ۱۳۵ - خطاب حق تعالی به عزرائیل علیه‌السلام کی ترا رحم بر کی بیشتر آمد ازین خلایق کی جانشان قبض کردی و جواب دادن عزرائیل حضرت را

حق به عزرائیل می‌گفت ای نقیب

بر کی رحم آمد ترا از هر کئیب


گفت بر جمله دلم سوزد به درد

لیک ترسم امر را اهمال کرد


تا بگویم کاشکی یزدان مرا

در عوض قربان کند بهر فتی


گفت بر کی بیشتر رحم آمدت

از کی دل پر سوز و بریان‌تر شدت


گفت روزی کشتیی بر موج تیز

من شکستم ز امر تا شد ریز ریز


پس بگفتی قبض کن جان همه

جز زنی و غیر طفلی زان رمه


هر دو بر یک تخته‌ای در ماندند

تخته را آن موج‌ها می‌راندند


باز گفتی جان مادر قبض کن

طفل را بگذار تنها ز امر کن


چون ز مادر بسکلیدم طفل را

خود تو می‌دانی چه تلخ آمد مرا


بس بدیدم دود ماتم‌های زفت

تلخی آن طفل از فکرم نرفت


گفت حق آن طفل را از فضل خویش

موج را گفتم فکن در بیشه‌ایش


بیشه‌ای پر سوسن و ریحان و گل

پر درخت میوه‌دار خوش‌اکل


چشمه‌های آب شیرین زلال

پروریدم طفل را با صد دلال


صد هزاران مرغ مطرب خوش‌صدا

اندر آن روضه فکنده صد نوا


پسترش کردم ز برگ نسترن

کرده او را آمن از صدمهٔ فتن


گفته من خورشید را کو را مگز

باد را گفته برو آهسته وز


ابر را گفته برو باران مریز

برق را گفته برو مگرای تیز


زین چمن ای دی مبران اعتدال

پنجه ای بهمن برین روضه ممال


بخش ۱۳۶ - کرامات شیخ شیبان راعی قدس الله روحه العزیز

هم‌چو آن شیبان که از گرگ عنید

وقت جمعه بر رعا خط می‌کشید


تا برون ناید از آن خط گوسفند

نه در آید گرگ و دزد با گزند


بر مثال دایرهٔ تعویذ هود

که اندر آن صرصر امان آل بود


هشت روزی اندرین خط تن زنید

وز برون مثله تماشا می‌کنید


بر هوا بردی فکندی بر حجر

تا دریدی لحم و عظم از هم‌دگر


یک گره را بر هوا درهم زدی

تا چو خشخاش استخوان ریزان شدی


آن سیاست را که لرزید آسمان

مثنوی اندر نگنجد شرح آن


گر به طبع این می‌کنی ای باد سرد

گرد خط و دایرهٔ آن هود گرد


ای طبیعی فوق طبع این ملک بین

یا بیا و محو کن از مصحف این


مقریان را منع کن بندی بنه

یا معلم را به مال و سهم ده


عاجزی و خیره کن عجز از کجاست

عجز تو تابی از آن روز جزاست


عجزها داری تو در پیش ای لجوج

وقت شد پنهانیان را نک خروج


خرم آن کین عجز و حیرت قوت اوست

در دو عالم خفته اندر ظل دوست


هم در آخر عجز خود را او بدید

مرده شد دین عجایز را گزید


چون زلیخا یوسفش بر وی بتافت

از عجوزی در جوانی راه یافت


زندگی در مردن و در محنتست

آب حیوان در درون ظلمتست


بخش ۱۳۷ - رجوع کردن به قصهٔ پروردن حق تعالی نمرود را بی‌واسطهٔ مادر و دایه در طفلی

حاصل آن روضه چو باغ عارفان

از سموم صرصر آمد در امان


یک پلنگی طفلکان نو زاده بود

گفتم او را شیر ده طاعت نمود


پس بدادش شیر و خدمتهاش کرد

تا که بالغ گشت و زفت و شیرمرد


چون فطامش شد بگفتم با پری

تا در آموزید نطق و داوری


پرورش دادم مر او را زان چمن

کی بگفت اندر بگنجد فن من


داده من ایوب را مهر پدر

بهر مهمانی کرمان بی‌ضرر


داده کرمان را برو مهر ولد

بر پدر من اینت قدرت اینت ید


مادران را داب من آموختم

چون بود لطفی که من افروختم


صد عنایت کردم و صد رابطه

تا ببیند لطف من بی‌واسطه


تا نباشد از سبب در کش‌مکش

تا بود هر استعانت از منش


ورنه تا خود هیچ عذری نبودش

شکوتی نبود ز هر یار بدش


این حضانه دید با صد رابطه

که بپروردم ورا بی‌واسطه


شکر او آن بود ای بندهٔ جلیل

که شد او نمرود و سوزندهٔ خلیل


هم‌چنان کین شاه‌زاده شکر شاه

کرد استکبار و استکثار جاه


که چرا من تابع غیری شوم

چونک صاحب ملک و اقبال نوم


لطف‌های شه که ذکر آن گذشت

از تجبر بر دلش پوشیده گشت


هم‌چنان نمرود آن الطاف را

زیر پا بنهاد از جهل و عمی


این زمان کافر شد و ره می‌زند

کبر و دعوی خدایی می‌کند


رفته سوی آسمان با جلال

با سه کرکس تا کند با من قتال


صد هزاران طفل بی‌تلویم را

کشته تا یابد وی ابراهیم را


که منجم گفته کاندر حکم سال

زاد خواهد دشمنی بهر قتال


هین بکن در دفع آن خصم احتیاط

هر که می‌زایید می‌کشت از خباط


کوری او رست طفل وحی کش

ماند خون‌های دگر در گردنش


از پدر یابید آن ملک ای عجب

تا غرورش داد ظلمات نسب


دیگران را گر ام و اب شد حجیب

او ز ما یابید گوهرها به جیب


گرگ درنده‌ست نفس بد یقین

چه بهانه می‌نهی بر هر قرین


در ضلالت هست صد کل را کله

نفس زشت کفرناک پر سفه


زین سبب می‌گویم این بندهٔ فقیر

سلسله از گردن سگ برمگیر


گر معلم گشت این سگ هم سگست

باش ذلت نفسه کو بدرگست


فرض می‌آری به جا گر طایفی

بر سهیلی چون ادیم طایفی


تا سهیلت وا خرد از شر پوست

تا شوی چون موزه‌ای هم‌پای دوست


جمله قرآن شرح خبث نفس‌هاست

بنگر اندر مصحف آن چشمت کجاست


ذکر نفس عادیان کالت بیافت

در قتال انبیا مو می‌شکافت


قرن قرن از شوم نفس بی‌ادب

ناگهان اندر جهان می‌زد لهب


بخش ۱۳۸ - رجوع کردن بدان قصه کی شاه‌زاده بدان طغیان زخم خورد از خاطر شاه پیش از استکمال فضایل دیگر از دنیا برفت

قصه کوته کن که رای نفس کور

برد او را بعد سالی سوی گور


شاه چون از محو شد سوی وجود

چشم مریخیش آن خون کرده بود


چون به ترکش بنگرید آن بی‌نظیر

دید کم از ترکشش یک چوبه تیر


گفت کو آن تیر و از حق باز جست

گفت که اندر حلق او کز تیر تست


عفو کرد آن شاه دریادل ولی

آمده بد تیر اه بر مقتلی


کشته شد در نوحهٔ او می‌گریست

اوست جمله هم کشنده و هم ولیست


ور نباشد هر دو او پس کل نیست

هم کشندهٔ خلق و هم ماتم‌کنیست


شکر می‌کرد آن شهید زردخد

کان بزد بر جسم و بر معنی نزد


جسم ظاهر عاقبت خود رفتنیست

تا ابد معنی بخواهد شاد زیست


آن عتاب ار رفت هم بر پوست رفت

دوست بی‌آزار سوی دوست رفت


گرچه او فتراک شاهنشه گرفت

آخر از عین الکمال او ره گرفت


و آن سوم کاهل‌ترین هر سه بود

صورت و معنی به کلی او ربود


بخش ۱۳۹ - وصیت کردن آن شخص کی بعد از من او برد مال مرا از سه فرزند من کی کاهل‌ترست

آن یکی شخصی به وقت مرگ خویش

گفته بود اندر وصیت پیش‌پیش


سه پسر بودش چو سه سرو روان

وقف ایشان کرده او جان و روان


گفت هرچه در کفم کاله و زرست

او برد زین هر سه کو کاهل‌ترست


گفت با قاضی و پس اندرز کرد

بعد از آن جام شراب مرگ خورد


گفته فرزندان به قاضی کای کریم

نگذریم از حکم او ما سه یتیم


ما چو اسمعیل ز ابراهیم خود

سرنپیچیم ارچه قربان می‌کند


گفت قاضی هر یکی با عاقلیش

تا بگوید قصه‌ای از کاهلیش


تا ببینم کاهلی هر یکی

تا بدانم حال هر یک بی‌شکی


عارفان از دو جهان کاهل‌ترند

زانک بی شد یار خرمن می‌برند


کاهلی را کرده‌اند ایشان سند

کار ایشان را چو یزدان می‌کند


کار یزدان را نمی‌بینند عام

می‌نیاسایند از کد صبح و شام


هین ز حد کاهلی گویید باز

تا بدانم حد آن از کشف راز


بی‌گمان که هر زبان پردهٔ دلست

چون بجنبد پرده سرها واصلست


پردهٔ کوچک چو یک شرحه کباب

می‌بپوشد صورت صد آفتاب


گر بیان نطق کاذب نیز هست

لیک بوی از صدق و کذبش مخبرست


آن نسیمی که بیایدت از چمن

هست پیدا از سموم گولخن


بوی صدق و بوی کذب گول‌گیر

هست پیدا در نفس چون مشک و سیر


گر ندانی یار را از ده‌دله

از مشام فاسد خود کن گله


بانگ حیزان و شجاعان دلیر

هست پیدا چون فن روباه و شیر


یا زبان هم‌چون سر دیگست راست

چون بجنبد تو بدانی چه اباست


از بخار آن بداند تیزهش

دیگ شیرینی ز سکباج ترش


دست بر دیگ نوی چون زد فتی

وقت بخریدن بدید اشکسته را


گفت دانم مرد را در حین ز پوز

ور نگوید دانمش اندر سه روز


وآن دگر گفت ار بگوید دانمش

ور نگوید در سخن پیچانمش


گفت اگر این مکر بشنیده بود

لب ببندد در خموشی در رود


بخش ۱۴۰ - مثل

آنچنان که گفت مادر بچه را

گر خیالی آیدت در شب فرا


بخش ۱۴۰ - مثل

یا بگورستان و جای سهمگین

تو خیالی بینی اسود پر ز کین


بخش ۱۴۰ - مثل

دل قوی دار و بکن حمله برو

او بگرداند ز تو در حال رو


بخش ۱۴۰ - مثل

گفت کودک آن خیال دیووش

گر بدو این گفته باشد مادرش


بخش ۱۴۰ - مثل

حمله آرم افتد اندر گردنم

ز امر مادر پس من آنگه چون کنم


بخش ۱۴۰ - مثل

تو همی‌آموزیم که چست ایست

آن خیال زشت را هم مادریست


بخش ۱۴۰ - مثل

دیو و مردم را ملقن آن یکیست

غالب از وی گردد ار خصم اندکیست


بخش ۱۴۰ - مثل

تا کدامین سوی باشد آن یواش

الله‌الله رو تو هم زان سوی باش


بخش ۱۴۰ - مثل

گفت اگر از مکر ناید در کلام

حیله را دانسته باشد آن همام


بخش ۱۴۰ - مثل

سر او را چون شناسی راست گو

گفت من خامش نشینم پیش او


بخش ۱۴۰ - مثل

صبر را سلم کنم سوی درج

تا بر آیم صبر مفتاح الفرج


بخش ۱۴۰ - مثل

ور بجوشد در حضورش از دلم

منطقی بیرون ازین شادی و غم


بخش ۱۴۰ - مثل

من بدانم کو فرستاد آن بمن

از ضمیر چون سهیل اندر یمن


بخش ۱۴۰ - مثل

در دل من آن سخن زان میمنه‌ست

زانک از دل جانب دل روزنه‌ست