بخش ۱۰۷ - جواب اشکال

ای برادر قصه چون پیمانه‌ایست

معنی اندر وی مثال دانه‌ایست


بخش ۱۰۷ - جواب اشکال

دانهٔ معنی بگیرد مرد عقل

ننگرد پیمانه را گر گشت نقل


بخش ۱۰۷ - جواب اشکال

ماجرای بلبل و گل گوش دار

گرچه گفتی نیست آنجا آشکار


بخش ۱۰۸ - سخن گفتن به زبان حال و فهم کردن آن

ماجرای شمع با پروانه تو

بشنو و معنی گزین ز افسانه تو


گرچه گفتی نیست سِرّ گفت هست

هین به بالا پر مپر چون جغد پست


گفت در شطرنج کین خانهٔ رُخ است

گفت خانه از کجاش آمد به دست؟


خانه را بخرید یا میراث یافت؟

فرخ آنکس کو سوی معنی شتافت


گفت نحوی زید عمروا قد ضرب

گفت چونش کرد بی جرمی ادب


عمرو را جرمش چه بد کان زید خام

بی گنه او را بزد همچون غلام


گفت این پیمانهٔ معنی بود

گندمی بستان که پیمانه‌ست رد


زید و عمروا، ز بهر اعرابست و ساز

گر دروغست آن تو با اعراب ساز


گفت نی من آن ندانم عمرو را

زید چون زد بی‌گناه و بی‌خطا


گفت از ناچار و لاغی بر گشود

عمرو یک واو فزون دزدیده بود


زید واقف گشت دزدش را بزد

چونک از حد برد او را حد سزد


بخش ۱۰۹ - پذیرا آمدن سخن باطل در دل باطلان

گفت اینک راست پَذْرُفتم به جان

کَژ نماید راست در پیش کَژان


گر بگویی اَحولی را: «مَه، یکی‌ست»

گویدت: «این دُوست و، در وحدت شَکی‌ست»


وَر بَرو خندد کسی، گوید: دو است

راست دارد، این سزای بَدخو است


بر دروغان، جمع می‌آید دروغ

للخبیثات الخبیثین زد فروغ


دل‌فراخان را بُوَد دستِ فراخ

چشم‌کوران را عِثارِ سنگ‌لاخ


بخش ۱۱۰ - جستن آن درخت کی هر که میوهٔ  آن درخت خورد نمیرد

گفت دانایی برای داستان

که درختی هست در هندوستان


هر کسی کز میوهٔ او خورد و بُرد

نی شود او پیر نی هرگز بمرد


پادشاهی این شنید از صادقی

بر درخت و میوه‌اش شد عاشقی


قاصدی دانا ز دیوان ادب

سوی هندوستان روان کرد از طلب


سالها می‌گشت آن قاصد ازو

گرد هندوستان برای جست و جو


شهر شهر از بهر این مطلوب گشت

نی جزیره ماند و نی کوه و نی دشت


هر که را پرسید کردش ریش‌خند

کین کی جوید جز مگر مجنونِ بَند


بس کسان صفعش زدند اندر مزاح

بس کسان گفتند ای صاحب‌فلاح


جست و جوی چون تو زیرک سینه‌صاف

کی تهی باشد کجا باشد گزاف


وین مراعاتش یکی صفع دگر

وین ز صفع آشکارا سخت‌تر


می‌ستودندش به تسخر کای بزرگ

در فلان اقلیمِ بس هول و سترگ


در فلان بیشه درختی هست سبز

بس بلند و پهن و هر شاخیش گبز


قاصد شه بسته در جستن کمر

می‌شنید از هر کسی نوعی خبر


بس سیاحت کرد آنجا سالها

می‌فرستادش شهنشه مالها


چون بسی دید اندر آن غربت تعب

عاجز آمد آخر الامر از طلب


هیچ از مقصود اثر پیدا نشد

زان غرض غیر خبر پیدا نشد


رشتهٔ اومید او بگسسته شد

جستهٔ او عاقبت ناجسته شد


کرد عزم بازگشتن سوی شاه

اشک می‌بارید و می‌بُرید راه


بخش ۱۱۱ - شرح کردن شیخ سِرّ آن درخت با آن طالب مقلد

بود شیخی عالمی قطبی کریم

اندر آن منزل که آیس شد ندیم


گفت من نومید پیش او روم

ز آستان او به راه اندر شوم


تا دعای او بود همراه من

چونک نومیدم من از دلخواه من


رفت پیش شیخ با چشم پر آب

اشک می‌بارید مانند سحاب


گفت شیخا وقت رحم و رقتست

ناامیدم وقت لطف این ساعتست


گفت واگو کز چه نومیدیستت

چیست مطلوب تو رو با چیستت


گفت شاهنشاه کردم اختیار

از برای جستن یک شاخسار


که درختی هست نادر در جهات

میوهٔ او مایهٔ آب حیات


سالها جستم ندیدم یک نشان

جز که طنز و تسخر این سرخوشان


شیخ خندید و بگفتش ای سلیم

این درخت علم باشد در علیم


بس بلند و بس شگرف و بس بسیط

آب حیوانی ز دریای محیط


تو بصورت رفته‌ای ای بی‌خبر

زان ز شاخ معنیی بی بار و بر


گه درختش نام شد گه آفتاب

گاه بحرش نام گشت و گه سحاب


آن یکی کش صد هزار آثار خاست

کمترین آثار او عمر بقاست


گرچه فردست او اثر دارد هزار

آن یکی را نام شاید بی‌شمار


آن یکی شخصی تو را باشد پدر

در حق شخصی دگر باشد پسر


در حق دیگر بود قهر و عدو

در حق دیگر بود لطف و نکو


صد هزاران نام و او یک آدمی

صاحب هر وصفش از وصفی عمی


هر که جوید نام گر صاحب ثقه‌ست

همچو تو نومید و اندر تفرقه‌ست


تو چه بر چفسی برین نام درخت

تا بمانی تلخ‌کام و شوربخت


در گذر از نام و بنگر در صفات

تا صفاتت ره نماید سوی ذات


اختلاف خلق از نام اوفتاد

چون به معنی رفت آرام اوفتاد


بخش ۱۱۲ - منازعت چهار کس جهت انگور کی هر یکی به نام دیگر فهم کرده بود آن را

چار کس را داد مردی یک درم

آن یکی گفت این به انگوری دهم


آن یکی دیگر عرب بُد گفت لا

من عِنب خواهم نه انگور ای دغا


آن یکی ترکی بُد و گفت این بنم

من نمی‌خواهم عنب، خواهم ازم


آن یکی رومی بگفت این قیل را

تَرک کن خواهیم استافیل را


در تنازع آن نفر جنگی شدند

که ز سِرّ نامها غافل بُدند


مشت بر هم می‌زدند از ابلهی

پُر بدند از جهل و از دانش تهی


صاحب سِرّی عزیزی، صد زبان

گر بدی آنجا بدادی صلحشان


پس بگفتی او که من زین یک درم

آرزوی جمله‌تان را می‌دهم


چونک بسپارید دل را بی دغل

این درمتان می‌کند چندین عمل


یک درمتان می‌شود چار المراد

چار دشمن می‌شود یک ز اتحاد


گفت هر یکتان دهد جنگ و فراق

گفت من آرد شما را اتفاق


پس شما خاموش باشید انصتوا

تا زبانتان من شوم در گفت و گو


گر سخنتان می‌نماید یک نمط

در اثر مایهٔ نزاعست و سخط


گرمی عاریتی ندهد اثر

گرمی خاصیتی دارد هنر


سرکه را گر گرم کردی ز آتش آن

چون خوری سردی فزاید بی گمان


زانک آن گرمی او دهلیزیست

طبع اصلش سردیست و تیزیست


ور بود یخ‌بسته دوشاب ای پسر

چون خوری گرمی فزاید در جگر


پس ریای شیخ به ز اخلاص ماست

کز بصیرت باشد آن وین از عماست


از حدیث شیخ جمعیت رسد

تفرقه آرد دم اهل جسد


چون سلیمان کز سوی حضرت بتاخت

کو زبان جمله مرغان را شناخت


در زمان عدلش آهو با پلنگ

انس بگرفت و برون آمد ز جنگ


شد کبوتر آمن از چنگال باز

گوسفند از گرگ ناورد احتراز


او میانجی شد میان دشمنان

اتحادی شد میان پرزنان


تو چو موری بهر دانه می‌دوی

هین سلیمان جو چه می‌باشی غوی


دانه‌جو را دانه‌اش دامی شود

و آن سلیمان‌جوی را هر دو بود


مرغ جانها را درین آخر زمان

نیستشان از همدگر یک دم امان


هم سلیمان هست اندر دور ما

کو دهد صلح و نماند جور ما


قول ان من امة را یاد گیر

تا به الا و خلا فیها نذیر


گفت خود خالی نبودست امتی

از خلیفهٔ حق و صاحب‌همتی


مرغ جانها را چنان یکدل کند

کز صفاشان بی غش و بی غل کند


مشفقان گردند همچون والده

مسلمون را گفت نفس واحده


نفس واحد از رسول حق شدند

ور نه هر یک دشمن مطلق بدند


بخش ۱۱۳ - برخاستن مخالفت و عداوت از میان انصار  به برکات رسول علیه السلام

دو قبیله کاوس و خزرج نام داشت

یک ز دیگر جان خون‌آشام داشت


کینه‌های کهنه‌شان از مصطفی

محو شد در نور اسلام و صفا


اولا اخوان شدند آن دشمنان

همچو اعداد عنب در بوستان


وز دم المؤمنون اخوه به پَند

در شکستند و تنِ واحد شدند


صورت انگورها اخوان بود

چون فشردی شیرهٔ واحد شود


غوره و انگور ضدانند لیک

چونک غوره پخته شد، شد یارِ نیک


غوره‌ای کو سنگ‌بست و خام ماند

در ازل حق کافر اصلیش خواند


نه اخی نه نفس واحد باشد او

در شقاوت نحس ملحد باشد او


گر بگویم آنچ او دارد نهان

فتنهٔ افهام خیزد در جهان


سر گبر کور نامذکور به

دود دوزخ از ارم مهجور به


غوره‌های نیک که ایشان قابلند

از دم اهل دل آخر یک دلند


سوی انگوری همی‌رانند تیز

تا دوی بر خیزد و کین و ستیز


پس در انگوری همی‌درند پوست

تا یکی گردند و وحدت وصف اوست


دوست دشمن گردد ایرا هم دواست

هیچ یک با خویش جنگی در نبست


آفرین بر عشق کل اوستاد

صد هزاران ذره را داد اتحاد


همچو خاک مفترق در ره‌گذر

یک سبوشان کرد دست کوزه‌گر


که اتحاد جسمهای آب و طین

هست ناقص جان نمی‌ماند بدین


گر نظایر گویم اینجا در مثال

فهم را ترسم که آرد اختلال


هم سلیمان هست اکنون لیک ما

از نشاط دوربینی در عمی


دوربینی کور دارد مرد را

همچو خفته در سرا کور از سرا


مولعیم اندر سخنهای دقیق

در گره ها باز کردن ما عشیق


تا گره بندیم و بگشاییم ما

در شکال و در جواب آیین‌فزا


همچو مرغی کو گشاید بند دام

گاه بندد تا شود در فن تمام


او بود محروم از صحرا و مرج

عمر او اندر گره کاریست خرج


خود زبون او نگردد هیچ دام

لیک پرش در شکست افتد مدام


با گره کم کوش تا بال و پرت

نسکلد یک یک ازین کر و فرت


صد هزاران مرغ پرهاشان شکست

و آن کمین‌گاه عوارض را نبست


حال ایشان از نبی خوان ای حریص

نقبوا فیها ببین هل من محیص


از نزاع ترک و رومی و عرب

حل نشد اشکال انگور و عنب


تا سلیمان لسین معنوی

در نیاید بر نخیزد این دوی


جمله مرغان منازع بازوار

بشنوید این طبل باز شهریار


ز اختلاف خویش سوی اتحاد

هین ز هر جانب روان گردید شاد


حیث ما کنتم فولوا وجهکم

نحوه هذا الذی لم ینهکم


کور مرغانیم و بس ناساختیم

کان سلیمان را دمی نشناختیم


همچو جغدان دشمن بازان شدیم

لاجرم وا ماندهٔ ویران شدیم


می‌کنیم از غایت جهل و عما

قصد آزار عزیزان خدا


جمع مرغان کز سلیمان روشنند

پر و بال بی گنه کی برکنند


بلک سوی عاجزان چینه کشند

بی خلاف و کینه آن مرغان خوشند


هدهد ایشان پی تقدیس را

می‌گشاید راه صد بلقیس را


زاغ ایشان گر بصورت زاغ بود

باز همت آمد و مازاغ بود


لکلک ایشان که لک‌لک می‌زند

آتش توحید در شک می‌زند


و آن کبوترشان ز بازان نشکهد

باز سر پیش کبوترشان نهد


بلبل ایشان که حالت آرد او

در درون خویش گلشن دارد او


طوطی ایشان ز قند آزاد بود

کز درون قند ابد رویش نمود


پای طاووسان ایشان در نظر

بهتر از طاووس‌پران دگر


منطق الطیر آن خاقانی صداست

منطق الطیر سلیمانی کجاست


تو چه دانی بانگ مرغان را همی

چون ندیدستی سلیمان را دمی


پر آن مرغی که بانگش مطربست

از برون مشرقست و مغربست


هر یک آهنگش ز کرسی تا ثریست

وز ثری تا عرش در کر و فریست


مرغ کو بی این سلیمان می‌رود

عاشق ظلمت چو خفاشی بود


با سلیمان خو کن ای خفاشِ رَد

تا که در ظلمت نمانی تا ابد


یک گزی ره که بدان سو می‌روی

همچو گز قطب مساحت می‌شوی


وانک لنگ و لوک آن سو می‌جهی

از همه لنگی و لوکی می‌رهی


بخش ۱۱۴ - قصهٔ بط بچگان کی مرغ خانگی پروردشان

تخمِ بطّی گرچه مرغ خانه‌ات

کرد زیرِ پَر چو دایه تربیت


مادرِ تو بطِّ آن دریا بُدست

دایه‌ات خاکی بُد و خشکی‌پرست


میل دریا که دل تو اندرست

آن طبیعت جانت را از مادرست


میل خشکی مر تو را زین دایه است

دایه را بگذار کو بَدرایه است


دایه را بگذار در خشک و بِران

اندر آ در بحر معنی چون بطان


گر تو را مادر بترساند ز آب

تو مترس و سوی دریا ران شتاب


تو بطی بر خشک و بر تر زنده‌ای

نی چو مرغ خانه، خانه‌گنده‌ای


تو ز کرمنا بنی آدم شهی

هم به خشکی هم به دریا پا نهی


که حملناهم علی البحر بجان

از حملناهم علی البر پیش ران


مر ملایک را سوی بر راه نیست

جنس حیوان هم ز بحر آگاه نیست


تو به تَن حیوان، به جانی از ملک

تا رَوی هم بر زمین هم بر فلک


تا بظاهر مثلکم باشد بشر

با دل یوحی الیه دیده‌ور


قالب خاکی فتاده بر زمین

روح او گردان برین چرخ برین


ما همه مرغابیانیم ای غلام

بحر می‌داند زبان ما تمام


پس سلیمان بحر آمد ما چو طیر

در سلیمان تا ابد داریم سیر


با سلیمان پای در دریا بنه

تا چو داود آب سازد صد زره


آن سلیمان پیش جمله حاضرست

لیک غیرت چشم‌بند و ساحرست


تا ز جهل و خوابناکی و فضول

او به پیش ما و ما از وی ملول


تشنه را درد سر آرد بانگ رعد

چون نداند کو کشاند ابر سعد


چشم او ماندست در جوی روان

بی‌خبر از ذوق آب آسمان


مرکب همت سوی اسباب راند

از مسبب لاجرم محجوب ماند


آنک بیند او مسبب را عیان

کی نهد دل بر سببهای جهان


بخش ۱۱۵ - حیران شدن حاجیان در کرامات آن زاهد  کی در بادیه تنهاش یافتند

زاهدی بُد در میان بادیه

در عبادت غرق چون عبادیه


حاجیان آنجا رسیدند از بلاد

دیده‌شان بر زاهد خشک اوفتاد


جای زاهد خشک بود او ترمزاج

از سموم بادیه بودش علاج


حاجیان حیران شدند از وحدتش

و آن سلامت در میان آفتش


در نماز استاده بد بر روی ریگ

ریگ کز تَفش بجوشد آب دیگ


گفتیی سرمست در سبزه و گلست

یا سواره بر براق و دلدلست


یا که پایش بر حریر و حله‌هاست

یا سموم او را به از باد صباست


پس بماندند آن جماعت با نیاز

تا شود درویش فارغ از نماز


چون ز استغراق باز آمد فقیر

زان جماعت زندهٔ روشن‌ضمیر


دید کآبش می‌چکید از دست و رو

جامه‌اش تر بود از آثار وضو


پس بپرسیدش که آبت از کجاست

دست را بر داشت کز سوی سماست


گفت هر گاهی که خواهی می‌رسد

بی ز چاه و بی ز حبل من مسد


مشکل ما حل کن ای سلطان دین

تا ببخشد حال تو ما را یقین


وا نما سری ز اسرارت بما

تا ببریم از میان زنارها


چشم را بگشود سوی آسمان

که اجابت کن دعای حاجیان


رزق‌جویی را ز بالا خوگرم

تو ز بالا بر گشودستی درم


ای نموده تو مکان از لامکان

فی السماء رزقکم کرده عیان


در میان این مناجات ابر خوش

زود پیدا شد چو پیل آب‌کش


همچو آب از مشک باریدن گرفت

در گو و در غارها مسکن گرفت


ابر می‌بارید چون مشک اشکها

حاجیان جمله گشاده مشکها


یک جماعت زان عجایب کارها

می‌بریدند از میان زنارها


قوم دیگر را یقین در ازدیاد

زین عجب والله اعلم بالرشاد


قوم دیگر ناپذیرا ترش و خام

ناقصان سرمدی تم الکلام


بخش ۱ - سر آغاز

ای ضیاء الحق حسام الدین بیار

این سوم دفتر که سنت شد سه بار


بخش ۱ - سر آغاز

بر گشا گنجینهٔ اسرار را

در سوم دفتر بهل اعذار را


بخش ۱ - سر آغاز

قوتت از قوت حق می‌زهد

نه از عروقی کز حرارت می‌جهد


بخش ۱ - سر آغاز

این چراغ شمس کو روشن بود

نه از فتیل و پنبه و روغن بود


بخش ۱ - سر آغاز

سقف گردون کو چنین دایم بود

نه از طناب و استنی قایم بود


بخش ۱ - سر آغاز

قوت جبریل از مطبخ نبود

بود از دیدار خلاق وجود


بخش ۱ - سر آغاز

همچنان این قوت ابدال حق

هم ز حق دان نه از طعام و از طبق


بخش ۱ - سر آغاز

جسمشان را هم ز نور اسرشته‌اند

تا ز روح و از ملک بگذشته‌اند


بخش ۱ - سر آغاز

چونک موصوفی به اوصاف جلیل

ز آتش امراض بگذر چون خلیل


بخش ۱ - سر آغاز

گردد آتش بر تو هم برد و سلام

ای عناصر مر مزاجت را غلام


بخش ۱ - سر آغاز

هر مزاجی را عناصر مایه‌است

وین مزاجت برتر از هر پایه است


بخش ۱ - سر آغاز

این مزاجت از جهان منبسط

وصف وحدت را کنون شد ملتقط


بخش ۱ - سر آغاز

ای دریغا عرصهٔ افهام خلق

سخت تنگ آمد ندارد خلق حلق


بخش ۱ - سر آغاز

ای ضیاء الحق به حذق رای تو

حلق بخشد سنگ را حلوای تو


بخش ۱ - سر آغاز

کوه طور اندر تجلی حلق یافت

تا که می نوشید و می را بر نتافت


بخش ۱ - سر آغاز

صار دکا منه وانشق الجبل

هل رایتم من جبل رقص الجمل


بخش ۱ - سر آغاز

لقمه‌بخشی آید از هر کس به کس

حلق‌بخشی کار یزدانست و بس


بخش ۱ - سر آغاز

حلق بخشد جسم را و روح را

حلق بخشد بهر هر عضوت جدا


بخش ۱ - سر آغاز

این گهی بخشد که اجلالی شوی

وز دغا و از دغل خالی شوی


بخش ۱ - سر آغاز

تا نگویی سِرّ سلطان را به کس

تا نریزی قند را پیش مگس


بخش ۱ - سر آغاز

گوش آنکس نوشد اسرار جلال

کو چو سوسن صدزبان افتاد و لال


بخش ۱ - سر آغاز

حلق بخشد خاک را لطف خدا

تا خورد آب و بروید صد گیا


بخش ۱ - سر آغاز

باز خاکی را ببخشد حلق و لب

تا گیاهش را خورد اندر طلب


بخش ۱ - سر آغاز

چون گیاهش خورد حیوان گشت زفت

گشت حیوان لقمهٔ انسان و رفت


بخش ۱ - سر آغاز

باز خاک آمد شد اکال بشر

چون جدا شد از بشر روح و بصر


بخش ۱ - سر آغاز

ذره‌ها دیدم دهانشان جمله باز

گر بگویم خوردشان گردد دراز


بخش ۱ - سر آغاز

برگها را برگ از انعام او

دایگان را دایه لطف عام او


بخش ۱ - سر آغاز

رزقها را رزقها او می‌دهد

زانک گندم بی غذایی چون زهد


بخش ۱ - سر آغاز

نیست شرح این سخن را منتهی

پاره‌ای گفتم بدانی پاره‌ها


بخش ۱ - سر آغاز

جمله عالم آکل و ماکول دان

باقیان را مقبل و مقبول دان


بخش ۱ - سر آغاز

این جهان و ساکنانش منتشر

وان جهان و سالکانش مستمر


بخش ۱ - سر آغاز

این جهان و عاشقانش منقطع

اهل آن عالم مخلد مجتمع


بخش ۱ - سر آغاز

پس کریم آنست کو خود را دهد

آب حیوانی که ماند تا ابد


بخش ۱ - سر آغاز

باقیات الصالحات آمد کریم

رسته از صد آفت و اخطار و بیم


بخش ۱ - سر آغاز

گر هزارانند یک کس بیش نیست

چون خیالاتی عدد اندیش نیست


بخش ۱ - سر آغاز

آکل و ماکول را حلقست و نای

غالب و مغلوب را عقلست و رای


بخش ۱ - سر آغاز

حلق بخشید او عصای عدل را

خورد آن چندان عصا و حبل را


بخش ۱ - سر آغاز

واندرو افزون نشد زان جمله اکل

زانک حیوانی نبودش اکل و شکل


بخش ۱ - سر آغاز

مر یقین را چون عصا هم حلق داد

تا بخورد او هر خیالی را که زاد


بخش ۱ - سر آغاز

پس معانی را چو اعیان حلقهاست

رازق حلق معانی هم خداست


بخش ۱ - سر آغاز

پس ز مه تا ماهی هیچ از خلق نیست

که به جذب مایه او را حلق نیست


بخش ۱ - سر آغاز

حلق جان از فکر تن خالی شود

آنگهان روزیش اجلالی شود


بخش ۱ - سر آغاز

شرط تبدیل مزاج آمد بدان

کز مزاج بد بود مرگ بدان


بخش ۱ - سر آغاز

چون مزاج آدمی گِل‌خوار شد

زرد و بدرنگ و سقیم و خوار شد


بخش ۱ - سر آغاز

چون مزاج زشت او تبدیل یافت

رفت زشتی از رخش چون شمع تافت


بخش ۱ - سر آغاز

دایه‌ای کو طفل شیرآموز را

تا به نعمت خوش کند پدفوز را


بخش ۱ - سر آغاز

گر ببندد راه آن پستان برو

برگشاید راه صد بستان برو


بخش ۱ - سر آغاز

زانک پستان شد حجاب آن ضعیف

از هزاران نعمت و خوان و رغیف


بخش ۱ - سر آغاز

پس حیات ماست موقوف فطام

اندک اندک جهد کن تم الکلام


بخش ۱ - سر آغاز

چون جنین بُد آدمی بُد خون غذا

از نجس پاکی برد مؤمن کذا


بخش ۱ - سر آغاز

از فطام خون غذااش شیر شد

وز فطام شیر لقمه‌گیر شد


بخش ۱ - سر آغاز

وز فطام لقمه لقمانی شود

طالب اشکار پنهانی شود


بخش ۱ - سر آغاز

گر جنین را کس بگفتی در رحم

هست بیرون عالمی بس منتظم


بخش ۱ - سر آغاز

یک زمینی خرمی با عرض و طول

اندرو صد نعمت و چندین اکول


بخش ۱ - سر آغاز

کوهها و بحرها و دشتها

بوستانها باغها و کشتها


بخش ۱ - سر آغاز

آسمانی بس بلند و پر ضیا

آفتاب و ماهتاب و صد سها


بخش ۱ - سر آغاز

از جنوب و از شمال و از دبور

باغها دارد عروسیها و سور


بخش ۱ - سر آغاز

در صفت ناید عجایبهای آن

تو درین ظلمت چه‌ای در امتحان


بخش ۱ - سر آغاز

خون خوری در چارمیخ تنگنا

در میان حبس و انجاس و عنا


بخش ۱ - سر آغاز

او به حکم حال خود منکر بدی

زین رسالت معرض و کافر شدی


بخش ۱ - سر آغاز

کین محالست و فریبست و غرور

زانک تصویری ندارد وهم کور


بخش ۱ - سر آغاز

جنس چیزی چون ندید ادراک او

نشنود ادراک منکرناک او


بخش ۱ - سر آغاز

همچنانک خلق عام اندر جهان

زان جهان ابدال می‌گویندشان


بخش ۱ - سر آغاز

کین جهان چاهیست بس تاریک و تنگ

هست بیرون عالمی بی بو و رنگ


بخش ۱ - سر آغاز

هیچ در گوش کسی زیشان نرفت

کین طمع آمد حجاب ژرف و زفت


بخش ۱ - سر آغاز

گوش را بندد طمع از استماع

چشم را بندد غرض از اطلاع


بخش ۱ - سر آغاز

همچنانک آن جنین را طمع خون

کان غذای اوست در اوطان دون


بخش ۱ - سر آغاز

از حدیث این جهان محجوب کرد

غیر خون او می‌نداند چاشت خورد


بخش ۲ - قصهٔ خورندگان پیل‌بچه از حرص و  ترک نصیحت ناصح

آن شنیدی تو که در هندوستان

دید دانایی، گروهی دوستان


گُرْسنه مانده شده بی‌برگ و عور

می‌رسیدند از سفر از راه دور


مهرِ داناییش جوشید و بگفت

خوش سلامیشان و چون گلبن شکفت


گفت دانم کز تجوع وز خلا

جمع آمد رنجتان زین کربلا


لیک الله الله ای قومِ جلیل

تا نباشد خوردتان، فرزندِ پیل


پیل هست این سو که اکنون می‌روید

پیل‌زاده مشکرید و بشنوید


پیل‌بچگانند اندر راهتان

صید ایشان هست بس دلخواهتان


بس ضعیف‌اند و لطیف و بس سمین

لیک مادر هست طالب در کمین


از پی فرزند صد فرسنگ راه

او بگردد در حنین و آه آه


آتش و دود آید از خرطومِ او

الحذر زان کودکِ مرحومِ او


اولیا اطفال حق‌اند ای پسر

غایبی و حاضری بس با خبر


غایبی مندیش از نقصانشان

کاو کشد کین از برای جانشان


گفت: اطفال من‌اند این اولیا

در غریبی فرد، از کار و کیا


از برای امتحان، خوار و یتیم

لیک اندر سِر، منم یار و ندیم


پشت‌دارِ جمله عصمت‌های من

گوییا هستند خود، اجزای من


هان و هان این دلق‌پوشانِ من‌اند

صد هزار اندر هزار و یک تن‌اند


ورنه کی کردی به یک چوبی هنر

موسی‌یی، فرعون را زیر و زِبَر؟


ورنه کی کردی به یک نفرینِ بد

نوح، شرق و غرب را غرقاب خوَد؟


برنَکَندی یک دعای لوطِ راد

جمله شهرستانشان را بی‌مراد


گشت شهرستان چون فردوسشان

دجلهٔ آب سیه، رو بین نشان


سوی شام‌ست این نشان و این خبر

در ره قدسش ببینی در گذر


صد هزاران ز انبیای حق‌پرست

خود به‌هر قرنی سیاست‌ها به‌دست


گر بگویم وین بیان افزون شود

خود، جگر چِبْوَد که کُه‌ها خون شود


خون شود کُه‌ها و باز آن بِفْسُرد

تو نبینی خون‌شدن، کوری و رد


طرفه کوری دوربینِ تیزچشم

لیک از اُشتُر نبیند غیرِ پشم


مو به مو بیند ز صرفه حرص انس

رقصِ بی‌مقصود دارد همچو خرس


رقص آنجا کن که خود را بشکنی

پنبه را از ریشِ شهوت بَرکَنی


رقص و جولان بر سرِ میدان کنند

رقص اندر خونِ خود مردان کنند


چون رهند از دستِ خود دستی زنند

چون جهند از نقصِ خود رقصی کنند


مطربانْشان از درون، دف می‌زنند

بحرها در شورشان کف می‌زنند


تو نبینی لیک بهرِ گوششان

برگ‌ها بر شاخ‌ها هم کف‌زنان


تو نبینی برگ‌ها را کف‌زدن

گوشِ دل باید نه این گوشِ بدن


گوشِ سَر بَربَند از هَزْل و دروغ

تا ببینی شهرِ جانِ با‌فروغ


سر کشد گوشِ محمد در سخن

کش بگوید در نبی حق هو اذن


سر‌به‌سر، گوش‌ست و چشم است این نبی

تازه زو ما مرضع‌ست او، ما صبی


این سخن، پایان ندارد باز ران

سوی اهلِ پیل و بر آغاز ران


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

هر دهان را پیل بویی می‌کند

گرد معدهٔ هر بشر بر می‌تند


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

تا کجا یابد کباب پور خویش

تا نماید انتقام و زور خویش


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

گوشت‌های بندگان حق خوری

غیبت ایشان کنی، کیفر بَری


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

هان که بویای دهانتان خالق است

کی بَرد جان غیر آن کاو صادق است؟


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

وای آن افسوسیی کش بوی‌گیر

باشد اندر گور منکر یا نکیر


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

نه دهان دزدیدن امکان زان مهان

نه دهان خوش کردن از دارو‌دهان


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

آب و روغن نیست مر روپوش را

راه حیلت نیست عقل و هوش را


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

چند کوبد زخم‌های گرزشان

بر سر هر ژاژخا و مرزشان


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

گرز عزرائیل را بنگر اثر

گر نبینی چوب و آهن در صور


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

هم به‌صورت می‌نماید گه‌گهی

زان همان رنجور باشد آگهی


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

گوید آن رنجور ای یاران من

چیست این شمشیر بر ساران من


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

ما نمی‌بینیم باشد این خیال

چه خیالست این که این هست ارتحال


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

چه خیالست این که این چرخ نگون

از نهیب این خیالی شد کنون


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

گرزها و تیغ‌ها محسوس شد

پیش بیمار و سرش منکوس شد


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

او همی‌بیند که آن از بهر اوست

چشم دشمن بسته زان و چشم دوست


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

حرص دنیا رفت و چشمش تیز شد

چشم او روشن گه خون‌ریز شد


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

مرغ بی‌هنگام شد آن چشم او

از نتیجهٔ کبر او و خشم او


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

سر بریدن واجب آید مرغ را

کاو به غیر وقت جنباند درا


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

هر زمان نزعی‌ست جزو جانت را

بنگر اندر نزع جان ایمانت را


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

عمر تو مانند همیان زر‌ست

روز و شب مانند دینار اشمر‌ست


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

می‌شمارد می‌دهد زر بی‌وقوف

تا که خالی گردد و آید خسوف


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

گر ز کُه بستانی و ننهی بجای

اندر آید کوه زان دادن ز پای


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

پس بنه بر جای هر دم را عوض

تا ز «واسجد واقترب» یابی غرض


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

در تمامی کارها چندین مکوش

جز به کاری که بود در دین مکوش


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

عاقبت تو رفت خواهی ناتمام

کارهاات ابتر و نان تو خام


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

وان عمارت کردن گور و لحد

نه به سنگست و به چوب و نه لبد


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

بلک خود را در صفا گوری کَنی

در منی او کُنی دفن منی


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

خاک او گردی و مدفون غمش

تا دمت یابد مددها از دمش


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

گورخانه و قبه‌ها و کنگره

نبود از اصحاب معنی آن سَره


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

بنگر اکنون زنده اطلس‌پوش را

هیچ اطلس دست گیرد هوش را؟


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

در عذاب منکرست آن جان او

گزدُم غم در دل غمدان او


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

از برون بر ظاهرش نقش و نگار

وز درون ز اندیشه‌ها او زار زار


بخش ۳ - بقیهٔ قصهٔ متعرضان پیل‌بچگان

و آن یکی بینی در آن دلق کهن

چون نبات اندیشه و شکر سخن


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

گفت ناصح بشنوید این پند من

تا دل و جانتان نگردد ممتحن


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

با گیاه و برگها قانع شوید

در شکار پیل‌بچگان کم روید


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

من برون کردم ز گردن وام نصح

جز سعادت کی بود انجام نصح


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

من به تبلیغ رسالت آمدم

تا رهانم مر شما را از ندم


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

هین مبادا که طمع رهتان زند

طمع برگ از بیخهاتان بر کند


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

این بگفت و خیربادی کرد و رفت

گشت قحط و جوعشان در راه زفت


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

ناگهان دیدند سوی جاده‌ای

پور پیلی فربهی نو زاده‌ای


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

اندر افتادند چون گرگان مست

پاک خوردندش فرو شستند دست


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

آن یکی همره نخورد و پند داد

که حدیث آن فقیرش بود یاد


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

از کبابش مانع آمد آن سخن

بخت نو بخشد تو را عقل کهن


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

پس بیفتادند و خفتند آن همه

وان گرسنه چون شبان اندر رمه


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

دید پیلی سهمناکی می‌رسید

اولاً آمد سوی حارس دوید


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

بوی می‌کرد آن دهانش را سه بار

هیچ بویی زو نیامد ناگوار


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

چند باری گرد او گشت و برفت

مر ورا نازرد آن شه‌پیل زفت


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

مر لب هر خفته‌ای را بوی کرد

بوی می‌آمد ورا زان خفته مرد


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

از کباب پیل‌زاده خورده بود

بر درانید و بکشتش پیل زود


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

در زمان او یک به یک را زان گروه

می‌درانید و نبودش زان شکوه


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

بر هوا انداخت هر یک را گزاف

تا همی‌زد بر زمین می‌شد شکاف


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

ای خورندهٔ خون خلق از راه برد

تا نه آرد خون ایشانت نبرد


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

مال ایشان خون ایشان دان یقین

زانک مال از زور آید در یمین


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

مادر آن پیل‌بچگان کین کَشد

پیل بچه‌خواره را کیفر کُشد


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

پیل‌بچه می‌خوری ای پاره‌خوار

هم بر آرد خصم پیل از تو دمار


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

بوی رسوا کرد مکر اندیش را

پیل داند بوی طفل خویش را


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

آنک یابد بوی حق را از یمن

چون نیابد بوی باطل را ز من


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

مصطفی چون برد بوی از راه دور

چون نیابد از دهان ما بخور


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

هم بیابد لیک پوشاند ز ما

بوی نیک و بد بر آید بر سما


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

تو همی‌خسپی و بوی آن حرام

می‌زند بر آسمانِ سبزفام


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

همره انفاس زشتت می‌شود

تا به بوگیران گردون می‌رود


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

بوی کبر و بوی حرص و بوی آز

در سخن گفتن بیاید چون پیاز


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

گر خوری سوگند من کی خورده‌ام

از پیاز و سیر تقوی کرده‌ام


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

آن دمِ سوگند، غمازی کند

بر دماغ همنشینان بر زند


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

پس دعاها رد شود از بوی آن

آن دل کژ می‌نماید در زبان


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

اخسؤا آید جواب آن دعا

چوب رد باشد جزای هر دغا


بخش ۴ - بازگشتن به حکایت پیل

گر حدیثت کژ بود معنیت راست

آن کژی لفظ مقبول خداست


بخش ۵ - بیان آنک خطای محبان بهترست از  صواب بیگانگان بر محبوب

آن بلال صدق در بانگ نماز

حی را هی همی‌خواند از نیاز


تا بگفتند ای پیمبر نیست راست

این خطا اکنون که آغاز بناست


ای نبی و ای رسول کردگار

یک مؤذن کو بود افصح بیار


عیب باشد اول دین و صلاح

لحن خواندن لفظ حی عل فلاح


خشم پیغمبر بجوشید و بگفت

یک دو رمزی از عنایات نهفت


کای خسان نزد خدا هی بلال

بهتر از صد حی و خی و قیل و قال


وا مشورانید تا من رازتان

وا نگویم آخر و آغازتان


گر نداری تو دم خوش در دعا

رو دعا می‌خواه ز اخوان صفا


بخش ۶ - امر حق به موسی علیه السّلام که مرا به دهانی خوان کی بدان دهان گناه نکرده‌ای

گفت ای موسی ز من می‌جو پناه

با دهانی که نکردی تو گناه


گفت موسی من ندارم آن دهان

گفت ما را از دهان غیر خوان


از دهان غیر کی کردی گناه؟

از دهان غیر بر خوان کای اله


آنچنان کن که دهان‌ها مر تو را

در شب و در روزها آرد دعا


از دهانی که نکرده‌ستی گناه

و آن دهان غیر باشد عذر خواه


یا دهان خویشتن را پاک کن

روح خود را چابک و چالاک کن


ذکر حق پاکست چون پاکی رسید

رخت بر بندد برون آید پلید


می‌گریزد ضدها از ضدها

شب گریزد چون بر افروزد ضیا


چون در آید نام پاک اندر دهان

نه پلیدی مانَد و نه اندُهان


بخش ۷ - بیان آنک الله گفتن نیازمند عین لبیک گفتن حق است

آن یکی الله می‌گفتی شبی

تا که شیرین می‌شد از ذکرش لبی


گفت شیطان: آخر ای بسیارگو

این همه الله را لبیک کو؟


می‌نیاید یک جواب از پیش تخت

چند الله می‌زنی با روی سخت


او شکسته‌دل شد و بنهاد سَر

دید در خواب او خضِر را در خُضر


گفت هین از ذکر چون وا مانده‌ای

چون پشیمانی از آن که‌ش خوانده‌ای


گفت لبیکم نمی‌آید جواب

زان همی‌ترسم که باشم رَدِ باب


گفت آن الله تو لبیک ماست

و آن نیاز و درد و سوزت، پیک ماست


حیله‌ها و چاره‌جویی‌های تو

جذب ما بود و گشاد این پای تو


ترس و عشق تو کمند لطف ماست

زیرِ هر یا‌ربِّ تو لبیک‌هاست


جان جاهل زین دعا جز دور نیست

زانک یا رب گفتنش دستور نیست


بر دهان و بر دلش قفل است و بند

تا ننالد با خدا وقت گزند


داد مر فرعون را صد ملک و مال

تا بکرد او دعوی عزّ و جلال


در همه عمرش ندید او درد سر

تا ننالد سوی حق آن بدگهر


داد او را جمله ملک این جهان

حق ندادش درد و رنج و اندُهان


درد آمد بهتر از ملک جهان

تا بخوانی مر خدا را در نهان


خواندن بی‌درد از افسردگی‌ست

خواندن با درد از دل‌بردگی‌ست


آن کشیدن زیر لب آواز را

یاد کردن مبدأ و آغاز را


آن شده آواز صافی و حزین

ای خدا وی مستغاث‌و ای معین


نالهٔ سگ در رهش بی جذبه نیست

زانک هر راغب اسیر ره‌زنی‌ست


چون سگِ کهفی که از مردار رست

بر سر خوان شهنشاهان نشست


تا قیامت می‌خورد او پیش غار

آب رحمت عارفانه بی تغار


ای بسا سگ‌پوست کاو را نام نیست

لیک اندر پرده بی آن جام نیست


جان بده از بهر این جام ای پسر

بی جهاد و صبر کی باشد ظفر


صبر کردن بهر این نبود حَرَج

صبر کن کالصبر مفتاح الفرج


زین کمین، بی صبر و حزمی کس نرَست

حزم را خود صبر آمد پا و دست


حزم کن از خوردْ کاین زهرین گیا‌ست

حزم کردن زور و نور انبیا‌ست


کاه باشد کو به هر بادی جهد

کوه کی مر باد را وزنی نهد؟


هر طرف غولی همی‌خواند تو را

کای برادر راه خواهی هین بیا


ره نمایم، همرهت باشم رفیق

من قلاووزم درین راه دقیق


نه قلاوز‌ست و نه ره داند او

یوسفا کم رو سویِ آن گرگ‌خو


حزم این باشد که نفریبد تو را

چرب و نوش و دام‌های این سرا


که نه چربِش دارد و نه نوش او

سِحر خواند، می‌دمد در گوش او


که بیا مهمان ما ای روشنی

خانه آن تست و تو آن منی


حزم آن باشد که گویی تُخمه‌ام

یا سقیمم خستهٔ این دخمه‌ام


یا سرم دردست درد سر بِبَر

یا مرا خوانده‌ست آن خالو پِسَر


زانک یک نوشت دهد با نیش‌ها

که بکارد در تو نوشش ریش‌ها


زر اگر پنجاه اگر شصتت دهد

ماهیا او گوشت در شستت دهد


گر دهد خود کی دهد آن پر حیَل

جوز پوسیده‌ست گفتار دغل


ژغژغ آن عقل و مغزت را برد

صد هزاران عقل را یک نشمرد


یار تو خرجین تست و کیسه‌ات

گر تو رامینی مجو جز ویسه‌ات


ویسه و معشوق تو هم ذات تست

وین برونی‌ها همه آفات تست


حزم آن باشد که چون دعوت کنند

تو نگویی مست و خواهان منند


دعوت ایشان صفیر مرغ دان

که کند صیاد در مکمن نهان


مرغ مرده پیش بنهاده که این

می‌کند این بانگ و آواز و حنین


مرغ پندارد که جنس اوست او

جمع آید، بَر دَرَدْشان پوست او


جز مگر مرغی که حزمش داد حق

تا نگردد گیج آن دانه و مَلَق


هست بی حزمی پشیمانی یقین

بشنو این افسانه را در شرح این


بخش ۸ - فریفتن روستایی شهری را و به دعوت  خواندن، به لابه و الحاح بسیار

ای برادر بود اندر ما مضیٰ

شهریی با روستایی آشنا


روستایی چون سوی شهر آمدی

خرگه اندر کوی آن شهری زدی


دو مه و سه ماه مهمانش بُدی

بر دکان او و بر خوانش بُدی


هر حوایج را که بودش آن زمان

راست کردی مرد شهری رایگان


رو به شهری کرد و گفت ای خواجه تو

هیچ می‌نایی سوی ده فرجه‌جو


الله الله جمله فرزندان بیار

کاین زمان گلشن‌ست و نوبهار


یا به تابستان بیا وقت ثمر

تا ببندم خدمتت را من کمر


خیل و فرزندان و قومت را بیار

در ده ما باش سه ماه و چهار


که بهاران خِطهٔ دِه خوش بود

کشت‌زار و لالهٔ دلکش بود


وعده دادی شهری او را دفع حال

تا بر آمد بعد وعده هشت سال


او به‌هر سالی همی‌گفتی که کی

عزم خواهی کرد کامد ماه دی


او بهانه ساختی کامسال‌مان

از فلان خطه بیامد میهمان


سال دیگر گر توانم وا رهید

از مهمات، آن طرف خواهم دوید


گفت هستند آن عیالم منتظر

بهر فرزندان تو ای اهل بِر


باز هر سالی چو لک‌لک آمدی

تا مقیم قبهٔ شهری شدی


خواجه هر سالی ز زر و مال خویش

خرج او کردی گشادی بال خویش


آخرین کرت سه ماه آن پهلوان

خوان نهادش بامدادان و شبان


از خجالت باز گفت او خواجه را

چند وعده چند بفریبی مرا


گفت خواجه جسم و جانم وصل‌جوست

لیک هر تحویل اندر حکم هوست


آدمی چون کشتی است و بادبان

تا کی آرد باد را آن باد‌ران


باز سوگندان بدادش کای کریم

گیر فرزندان، بیا بنگر نعیم


دست او بگرفت سه کرّت به عهد

کالله الله زو بیا بنمای جهد


بعد ده سال و به‌هر سالی چنین

لابه‌ها و وعده‌های شکرین


کودکان خواجه گفتند ای پدر

ماه و ابر و سایه هم دارد سفر


حق‌ها بر وی تو ثابت کرده‌ای

رنج‌ها در کار او بس برده‌ای


او همی‌خواهد که بعضی حق آن

وا گزارد چون شوی تو میهمان


بس وصیت کرد ما را او نهان

که کشیدش سوی ده لابه‌کنان


گفت حق‌ست این ولی ای سیبویه

اتق من شر من احسنت الیه


دوستی تخم دم آخر بود

ترسم از وحشت که آن فاسد شود


صحبتی باشد چو شمشیر قطوع

همچو دی در بوستان و در زروع


صحبتی باشد چو فصل نوبهار

زو عمارت‌ها و دخل بی‌شمار


حزم آن باشد که ظن بد بری

تا گریزی و شوی از بد بری


حَزْمُ سوءُ الْظَّنِّ گفته‌ست آن رَسول

هر قدم را دام می‌دان ای فضول


روی صحرا هست هموار و فراخ

هر قدم دامی‌ست کم ران اوستاخ


آن بز کوهی دَود که «دام کو»

چون بتازد، دامش افتد در گلو


آنک می‌گفتی که کو اینک ببین

دشت می‌دیدی نمی‌دیدی کمین


بی کمین و دام و صیاد ای عیار

دنبه کی باشد میان کشت‌زار


آنک گستاخ آمدند اندر زمین

استخوان و کله‌هاشان را ببین


چون به گورستان روی ای مرتضا

استخوانشان را بپرس از ما مضی


تا به ظاهر بینی آن مستان کور

چون فرو رفتند در چاه غرور


چشم اگر داری تو کورانه میا

ور نداری چشم، دست آور عصا


آن عصای حزم و استدلال را

چون نداری دید می‌کن پیشوا


ور عصای حزم و استدلال نیست

بی‌عصا‌کش بر سر هر ره مایست


گام ز‌ان‌سان نِه که نابینا نهد

تا که پا از چاه و از سگ وا رهد


لرز لرزان و به‌ترس و احتیاط

می‌نهد پا تا نیفتد در خُباط


ای ز دودی جَسته در ناری شده

لقمه جُسته لقمهٔ ماری شده


بخش ۹ - قصهٔ اهل سبا و طاغی کردن نعمت ایشان را و  در رسیدن شومی طغیان و کفران در ایشان و بیان فضیلت شکر و وفا

تو نخواندی قصهٔ اهل سبا

یا بخواندی و ندیدی جز صدا


از صدا آن کوه خود آگاه نیست

سوی معنی هوشِ کُه را، راه نیست


او همی بانگی کند بی گوش و هوش

چون خمُش کردی تو، او هم شد خموش


داد حق اهل سبا را بس فراغ

صد هزاران قصر و ایوان‌ها و باغ


شکر آن نگزاردند آن بد رگان

در وفا بودند کمتر از سگان


مر سگی را لقمهٔ نانی ز در

چون رسد بر در همی‌بندد کمر


پاسبان و حارس در می‌شود

گرچه بر وی جور و سختی می‌رود


هم بر آن در باشدش باش و قرار

کفر دارد کرد غیری اختیار


ور سگی آید غریبی روز و شب

آن سگانش می‌کنند آن دم ادب


که برو آنجا که اول منزل است

حق آن نعمت گروگان دل است


می‌گزندش که «برو بر جای خویش

حق آن نعمت فرو مگذار بیش»


از در دل و اهل دل آب حیات

چند نوشیدی و وا شد چشمهات


بس غذای سکر و وجد و بی‌خودی

از در اهل دلان بر جان زدی


باز این در را رها کردی ز حرص

گرد هر دکان همی‌گردی ز حرص


بر در آن منعمان‌ِ چرب‌دیگ

می‌دوی بهر ثرید مرده ریگ


چربش اینجا دان که جان فربه شود

کار نااومید اینجا به شود


بخش ۱۰ - جمع آمدن اهل آفت هر صباحی بر در صومعهٔ  عیسی علیه السلام جهت طلب شفا به دعای او

صومعهٔ عیسی‌ست خوان اهل دل

هان و هان ای مبتلا این در مهل


جمع گشتندی ز هر اطراف خلق

از ضریر و لنگ و شل و اهل دلق


بر در آن صومعهٔ عیسی صباح

تا به‌دم اوشان رهاند از جناح


او چو فارغ گشتی از اوراد خویش

چاشت‌گه بیرون شدی آن خوب‌کیش


جوق جوقی مبتلا دیدی نزار

شِسته بر در، در امید و انتظار


گفتی ای اصحاب آفت از خدا

حاجت این جملگانتان شد روا


هین روان گردید بی رنج و عنا

سوی غفاری و اکرام خدا


جملگان چون اشتران بسته‌پای

که گشایی زانوی ایشان برای


خوش دوان و شادمانه سوی خان

از دعای او شدندی پا دوان


آزمودی تو بسی آفات خویش

یافتی صحت ازین شاهان کیش


چند آن لنگی تو رهوار شد

چند جانت بی غم و آزار شد


ای مغفل رشته‌ای بر پای بند

تا ز خود هم گم نگردی ای لوند


ناسپاسی و فراموشی تو

یاد ناورد آن عسل‌نوشی تو


لاجرم آن راه بر تو بسته شد

چون دل اهل دل از تو خسته شد


زودشان در یاب و استغفار کن

همچو ابری گریه‌های زار کن


تا گلستان‌شان سوی تو بشکفد

میوه‌های پخته بر خود وا کفد


هم بر آن در گرد، کم از سگ مباش

با سگ کهف ار شدستی خواجه‌تاش


چون سگان هم مر سگان را ناصح‌اند

که دل اندر خانهٔ اول ببند


آن در اول که خوردی استخوان

سخت گیر و حق گزار آن را ممان


می‌گزندش تا ز ادب آنجا رود

وز مقام اولین مفلح شود


می‌گزندش کای سگ طاغی برو

با ولی نعمتت یاغی مشو


بر همان در همچو حلقه بسته‌باش

پاسبان و چابک و برجسته باش


صورت نقض وفای ما مباش

بی‌وفایی را مکن بیهوده فاش


مر سگان را چون وفا آمد شعار

رو سگان را ننگ و بدنامی میار


بی‌وفایی چون سگان را عار بود

بی‌وفایی چون روا داری نمود


حق تعالی فخر آورد از وفا

گفت من اوفی بعهد غیرنا


بی‌وفایی دان وفا با رد حق

بر حقوق حق ندارد کس سبق


حق مادر بعد از آن شد کان کریم

کرد او را از جنین تو غریم


صورتی کردت درون جسم او

داد در حملش ورا آرام و خو


همچو جزو متصل دید او تو را

متصل را کرد تدبیرش جدا


حق هزاران صنعت و فن ساخته‌ست

تا که مادر بر تو مهر انداخته‌ست


پس حقِ حق سابق از مادر بود

هر که آن حق را نداند خر بود


آنک مادر آفرید و ضرع و شیر

با پدر کردش قرین آن خود مگیر


ای خداوند ای قدیم احسان تو

آنکه دانم وانکه نه هم آن تو


تو بفرمودی که حق را یاد کن

زانک حق من نمی‌گردد کهن


یاد کن لطفی که کردم آن صبوح

با شما از حفظ در کشتی نوح


پیله بابایانتان را آن زمان

دادم از طوفان و از موجش امان


آب آتش خو زمین بگرفته بود

موج او مر اوج کُه را می‌ربود


حفظ کردم من نکردم رَدتان

در وجود جَدِ جَدِ جَدتان


چون شدی سَر، پشت پایت چون زنم

کارگاه خویش ضایع چون کنم


چون فدای بی‌وفایان می‌شوی

از گمان بد بدان سو می‌روی


من ز سهو و بی‌وفایی‌ها بری

سوی من آیی گمان بد بری


این گمان بد بر آنجا بر که تو

می‌شوی در پیش همچون خود دوتو


بس گرفتی یار و همراهان زفت

گر تو را پرسم که کو گویی که رفت


یار نیکت رفت بر چرخ برین

یار فسقت رفت در قعر زمین


تو بماندی در میانه آنچنان

بی‌مدد چون آتشی از کاروان


دامن او گیر ای یار دلیر

کو منزَّه باشد از بالا و زیر


نه چو عیسی سوی گردون بر شود

نه چو قارون در زمین اندر رود


با تو باشد در مکان و بی‌مکان

چون بمانی از سرا و از دکان


او بر آرد از کدورت‌ها صفا

مر جفاهای تو را گیرد وفا


چون جفا آری فرستد گوشمال

تا ز نقصان وا روی سوی کمال


چون تو وردی ترک کردی در روش

بر تو قبضی آید از رنج و تبش


آن ادب کردن بود یعنی مکن

هیچ تحویلی از آن عهد کهن


پیش از آن کین قبض زنجیری شود

این که دلگیریست پاگیری شود


رنج معقولت شود محسوس و فاش

تا نگیری این اشارت را بلاش


در معاصی قبض‌ها دلگیر شد

قبض‌ها بعد از اجل زنجیر شد


نعط من اعرض هنا عن ذکرنا

عیشة ضنک و نجزی بالعمی


دزد چون مال کسان را می‌برد

قبض و دلتنگی دلش را می‌خلد


او همی‌گوید «عجب این قبض چیست»

قبض آن مظلوم کز شرّت گریست


چون بدین قبض التفاتی کم کند

باد اصرار آتشش را دم کند


قبض دل قبض عوان شد لاجرم

گشت محسوس آن معانی زد علم


غصه‌ها زندان شدست و چارمیخ

غصه بیخ است و بروید شاخ بیخ


بیخ پنهان بود هم شد آشکار

قبض و بسط اندرون بیخی شمار


چونکه بیخ بد بود زودش بزن

تا نروید زشت‌خاری در چمن


قبض دیدی، چارهٔ آن قبض کن

زانک سَرها جمله می‌روید ز بن


بسط دیدی، بسط‌ِ خود را آب ده

چون بر آید میوه با اصحاب ده


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

آن سبا ز اهل صبا بودند و خام

کارشان کفران نعمت با کرام


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

باشد آن کفران نعمت در مثال

که کُنی با محسن خود تو جدال


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

که نمی‌باید مرا این نیکوی

من برنجم زین، چه رنجم می‌شوی


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

لطف کن این نیکوی را دور کن

من نخواهم چشم زودم کور کن


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

پس سبا گفتند باعد بیننا

شیننا خیر لنا خذ زیننا


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

ما نمی‌خواهیم این ایوان و باغ

نه زنان خوب و نه امن و فراغ


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

شهرها نزدیک همدیگر بدست

آن بیابانست خوش کانجا ددست


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

یطلب الانسان فی الصیف الشتا

فاذا جاء الشتا انکر ذا


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

فهو لا یرضی بحال ابدا

لا بضیق لا بعیش رغدا


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

قتل الانسان ما اکفره

کلما نال هدی انکره


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

نفس زین سانست زان شد کشتنی

اقتلوا انفسکم گفت آن سنی


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

خار سه سویست هر چون کش نهی

در خلد وز زخم او تو کی جهی


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

آتش ترک هوا در خار زن

دست اندر یار نیکوکار زن


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

چون ز حد بردند اصحاب سبا

که بپیش ما وبا به از صبا


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

ناصحانشان در نصیحت آمدند

از فسوق و کفر مانع می‌شدند


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

قصد خون ناصحان می‌داشتند

تخم فسق و کافری می‌کاشتند


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

چون قضا آید شود تنگ این جهان

از قضا حلوا شود رنج دهان


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

گفت اذا جاء القضا ضاق الفضا

تحجب الابصار اذ جاء القضا


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

چشم بسته می‌شود وقت قضا

تا نبیند چشم کحل چشم را


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

مکر آن فارس چو انگیزید گرد

آن غبارت ز استغاثت دور کرد


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

سوی فارس رو مرو سوی غبار

ورنه بر تو کوبد آن مکر سوار


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

گفت حق آن را که این گرگش بخورد

دید گرد گرگ چون زاری نکرد


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

او نمی‌دانست گرد گرگ را

با چنین دانش چرا کرد او چرا


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

گوسفندان بوی گرگ با گزند

می‌بدانند و بهر سو می‌خزند


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

مغز حیوانات بوی شیر را

می‌بداند ترک می‌گوید چرا


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

بوی شیر خشم دیدی باز گرد

با مناجات و حذر انباز گرد


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

وا نگشتند آن گروه از گرد گرگ

گرگ محنت بعد گرد آمد سترگ


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

بر درید آن گوسفندان را به خشم

که ز چوپان خرد بستند چشم


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

چند چوپانشان بخواند و نامدند

خاک غم در چشم چوپان می‌زدند


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

که برو ما از تو خود چوپان‌تریم

چون تبع گردیم هر یک سروریم


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

طعمهٔ گرگیم و آن یار نه

هیزم ناریم و آن عار نه


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

حمیتی بد جاهلیت در دماغ

بانگ شومی بر دمنشان کرد زاغ


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

بهر مظلومان همی‌کندند چاه

در چه افتادند و می‌گفتند آه


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

پوستین یوسفان بشکافتند

آنچ می‌کردند یک یک یافتند


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

کیست آن یوسف دل حق‌جوی تو

چون اسیری بسته اندر کوی تو


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

جبرئیلی را بر استن بسته‌ای

پر و بالش را به صد جا خسته‌ای


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

پیش او گوساله بریان آوری

گه کشی او را به کهدان آوری


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

که بخور اینست ما را لوت و پوت

نیست او را جز لقاء الله قوت


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

زین شکنجه و امتحان آن مبتلا

می‌کند از تو شکایت با خدا


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

کای خدا افغان ازین گرگ کهن

گویدش نک وقت آمد صبر کن


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

داد تو وا خواهم از هر بی‌خبر

داد کی دهد جز خدای دادگر


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

او همی‌گوید که صبرم شد فنا

در فراق روی تو یا ربنا


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

احمدم در مانده در دست یهود

صالحم افتاده در حبس ثمود


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

ای سعادت‌بخش جان انبیا

یا بکش یا باز خوانم یا بیا


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

با فراقت کافران را نیست تاب

می‌گود یا لیتنی کنت تراب


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

حال او اینست کو خود زان سوست

چون بود بی تو کسی کان توست


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

حق همی‌گوید که آری ای نزه

لیک بشنو صبر آر و صبر به


بخش ۱۱ - باقی قصهٔ اهل سبا

صبح نزدیکست خامش کم خروش

من همی‌کوشم پی تو، تو مکوش


بخش ۱۲ - بقیهٔ داستان رفتن خواجه به دعوت روستایی سوی ده

شد ز حد هین باز‌گرد ای یار گُرد

روستایی خواجه را بین خانه برد


قصهٔ اهل سبا یک گوشه نه

آن بگو کان خواجه چون آمد به ده


روستایی در تملق شیوه کرد

تا که حزم خواجه را کالیوه کرد


از پیام اندر پیام او خیره شد

تا زلال حزم خواجه تیره شد


هم ازینجا کودکانش در پسند

نرتع و نلعب به شادی می‌زدند


همچو یوسف که‌ش ز تقدیر عجب

نرتع و نلعب ببرد از ظل اَب


آن نه بازی، بلکه جانبازی‌ست آن

حیله و مکر و دغا‌سازی‌ست آن


هرچه از یارت جدا اندازد آن

مشنو آن را کان زیان دارد زیان


گر بود آن سودِ صد در صد، مگیر

بهر زر مگسل ز گنجور ای فقیر


این شنو که چند یزدان زجر کرد

گفت اصحاب نبی را گرم و سرد


زانک بر بانگ دهل در سال تنگ

جمعه را کردند باطل بی‌درنگ


تا نباید دیگران ارزان خرند

زان جلب صرفه ز ما ایشان برند


ماند پیغامبر به خلوت در نماز

با دو سه درویش ثابت پر نیاز


گفت طبل و لهو و بازرگانیی

چونتان ببرید از ربانیی


قد فضضتم نحو قمح هائما

ثم خلیتم نبیا قائما


بهر گندم تخم باطل کاشتید

و آن رسول حق را بگذاشتید


صحبت او «خیرٌ مِن لهو»ست و مال

بین که‌را بگذاشتی؟ چشمی بمال


خود نشد حرص شما را این یقین

که منم رزاق و خیر الرازقین


آنکه گندم را ز خود روزی دهد

کی توکّل‌هات را ضایع نهد؟


از پی گندم جدا گشتی از آن

که فرستاده‌ست گندم ز آسمان


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

باز گوید بط را کز آب خیز

تا ببینی دشتها را قندریز


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

بط عاقل گویدش ای باز دور

آب ما را حصن و امنست و سرور


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

دیو چون باز آمد ای بطان شتاب

هین به بیرون کم روید از حصن آب


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

باز را گویند رو رو باز گرد

از سر ما دست دار ای پای‌مرد


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

ما بری از دعوتت دعوت تو را

ما ننوشیم این دم تو کافرا


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

حصن ما را قند و قندستان تو را

من نخواهم هدیه‌ات، بِستان تو را


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

چونک جان باشد نیاید لوت کم

چونک لشکر هست کم ناید علم


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

خواجهٔ حازم بسی عذر آورید

بس بهانه کرد با دیو مرید


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

گفت این دم کارها دارم مهم

گر بیایم آن نگردد منتظم


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

شاه کار نازکم فرموده است

ز انتظارم شاه شب نغنوده است


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

من نیارم ترک امر شاه کرد

من نتانم شد برِ شه روی‌زرد


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

هر صباح و هر مسا سرهنگ خاص

می‌رسد از من همی‌جوید مناص


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

تو روا داری که آیم سوی ده؟

تا در ابرو افکنَد سلطان گره؟


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

بعد از آن درمان خشمش چون کنم؟

زنده خود را زین مگر مدفون کنم


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

زین نمط او صد بهانه باز گفت

حیله‌ها با حکم حق نفتاد جفت


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

گر شود ذرات عالم حیله‌پیچ

با قضای آسمان هیچند هیچ


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

چون گریزد این زمین از آسمان؟

چون کند او خویش را از وی نهان؟


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

هرچه آید ز آسمان سوی زمین

نه مفر دارد نه چاره نه کمین


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

آتش ار خورشید می‌بارد برو

او به پیش آتشش بنهاده رو


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

ور همی طوفان کند باران برو

شهرها را می‌کند ویران برو


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

او شده تسلیم او ایوب‌وار

که «اسیرم هرچه می‌خواهی ببار»


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

ای که جزو این زمینی سر مکش

چونک بینی حکم یزدان در مکش


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

چون خلقناکم شنودی من تراب

خاک باشی جست از تو رو متاب


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

بین که اندر خاک تخمی کاشتم

کرد خاکی و منش افراشتم


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

حملهٔ دیگر تو خاکی پیشه گیر

تا کنم بر جمله میرانت امیر


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

آب از بالا به پستی در رود

آنگه از پستی به بالا بر رود


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

گندم از بالا به زیر خاک شد

بعد از آن او خوشه و چالاک شد


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

دانهٔ هر میوه آمد در زمین

بعد از آن سرها بر آورد از دفین


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

اصل نعمتها ز گردون تا به خاک

زیر آمد شد غذای جان پاک


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

از تواضع چون ز گردون شد به زیر

گشت جزو آدمی حی دلیر


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

پس صفات آدمی شد آن جماد

بر فراز عرش پران گشت شاد


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

کز جهان زنده ز اول آمدیم

باز از پستی سوی بالا شدیم


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

جمله اجزا در تحرک در سکون

ناطقان که انا الیه راجعون


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

ذکر و تسبیحات اجزای نهان

غلغلی افکند اندر آسمان


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

چون قضا آهنگ نارنجات کرد

روستایی شهریی را مات کرد


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

با هزاران حزم خواجه مات شد

زان سفر در معرض آفات شد


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

اعتمادش بر ثبات خویش بود

گرچه کُه بُد نیم سیلش در ربود


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

چون قضا بیرون کند از چرخ سر

عاقلان گردند جمله کور و کر


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

ماهیان افتند از دریا برون

دام گیرد مرغ پران را زبون


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

تا پری و دیو در شیشه شود

بلک هاروتی به بابل در رود


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

جز کسی کاندر قضا اندر گریخت

خون او را هیچ تربیعی نریخت


بخش ۱۳ - دعوت باز بطان را از آب به صحرا

غیر آن که در گریزی در قضا

هیچ حیله ندهدت از وی رها


بخش ۱۴ - قصهٔ اهل ضروان و حیلت کردن ایشان تا بی زحمت درویشان باغها را قطاف کنند

قصهٔ اصحاب ضروان خوانده‌ای

پس چرا در حیله‌جویی مانده‌ای


حیله می‌کردند کزدم‌نیش چند

که برند از روزی درویش چند


شب همه شب می‌سگالیدند مکر

روی در رو کرده چندین عمرو و بکر


خفیه می‌گفتند سرها آن بدان

تا نباید که خدا در یابد آن


با گِل انداینده اسگالید گِل

دست کاری می‌کند پنهان ز دل


گفت الا یعلم هواک من خلق

ان فی نجواک صدقا ام ملق


گفت یغفل عن ظعین قد غدا

من یعاین این مثواه غدا


اینما قد هبطا او صعدا

قد تولاه و احصی عددا


گوش را اکنون ز غفلت پاک کن

استماع هجر آن غمناک کن


آن زکاتی دان که غمگین را دهی

گوش را چون پیش دستانش نهی


بشنوی غمهای رنجوران دل

فاقهٔ جان شریف از آب و گل


خانهٔ پر دود دارد پر فنی

مر ورا بگشا ز اصغا روزنی


گوش تو او را چو راه دم شود

دود تلخ از خانهٔ او کم شود


غمگساری کن تو با ما ای روی

گر به سوی رب اعلی می‌روی


این تردد حبس و زندانی بود

که بنگذارد که جان سویی رود


این بدین سو آن بدان سو می‌کشد

هر یکی گویا منم راهِ رَشَد


این تردد عقبهٔ راه حقست

ای خنک آن را که پایش مطلقست


بی‌تردد می‌رود در راه راست

ره نمی‌دانی بجو گامش کجاست


گام آهو را بگیر و رو معاف

تا رسی از گام آهو تا به ناف


زین روش بر اوج انور می‌روی

ای برادر گر بر آذر می‌روی


نه ز دریا ترس نه از موج و کف

چون شنیدی تو خطاب لا تخف


لا تخف دان چونک خوفت داد حق

نان فرستد چون فرستادت طبق


خوف آن کس راست کاو را خوف نیست

غصه آن کس را کش اینجا طوف نیست


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

خواجه در کار آمد و تجهیز ساخت

مرغ عزمش سوی ده اشتاب تاخت


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

اهل و فرزندان سفر را ساختند

رخت را بر گاوِ عزم انداختند


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

شادمانان و شتابان سوی ده

که بری خوردیم از ده مژده ده


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

مقصد ما را چراگاه خوش‌ست

یار ما آنجا کریم و دلکش‌ست


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

با هزاران آرزو‌مان خوانده است

بهر ما غرس کرم بنشانده است


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

ما ذخیرهٔ دَه زمستانِ دراز

از برِ او سوی شهر آریم باز


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

بلک باغ ایثار راه ما کند

در میان جان خودمان جا کند


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

عجلوا اصحابنا کی تربحوا

عقل می‌گفت از درون لا تفرحوا


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

من رباح الله کونوا رابحین

ان ربی لا یحب الفرحین


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

افرحوا هونا بما آتاکم

کل آت مشغل الهاکم


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

شاد از وی شو مشو از غیر وی

او بهار‌ست و دگرها ماه دی


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

هر چه غیر اوست استدراج تست

گرچه تخت و ملکت است و تاج تست


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

شاد از غم شو که غم دام لقا‌ست

اندرین ره سوی پستی ارتقا‌ست


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

غم یکی گنجی‌ست و رنج تو چو کان

لیک کی در گیرد این در کودکان؟


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

کودکان چون نام بازی بشنوند

جمله با خر گور هم تگ می‌دوند


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

ای خران کور این سو دام‌هاست

در کمین این سوی خون‌آشام‌هاست


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

تیرها پران کمان پنهان ز غیب

بر جوانی می‌رسد صد تیر شیب


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

گام در صحرای دل باید نهاد

زانکه در صحرای گِل نبوَد گشاد


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

ایمن‌آباد است دل ای دوستان

چشمه‌ها و گلستان در گلستان


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

عج الی القلب و سر یا ساریه

فیه اشجار و عین جاریه


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

دِه مرو دِه مرد را احمق کند

عقل را بی نور و بی رونق کند


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

قول پیغامبر شنو ای مجتبی

گورِ عقل آمد وطن در روستا


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

هر که در رُستا بود روزی و شام

تا به ماهی عقل او نبود تمام


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

تا به ماهی احمقی با او بوَد

از حشیش دِه جز اینها چه‌دْرَوَد؟


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

وانکه ماهی باشد اندر روستا

روزگاری باشدش جهل و عمی


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

دِه چه باشد؟ شیخ واصل ناشده

دست در تقلید و حجت در زده


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

پیشِ شهرِ عقلِ کلّی، این حواس

چون خرانِ چشم‌بسته در خراس


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

این رها کن صورت افسانه گیر

هِل تو دُردانه تو گندم‌دانه گیر


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

گر به دُر ره نیست هین بر می‌ستان

گر بدان ره نیستت این سو بران


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

ظاهر‌ش گیر ار چه ظاهر کژ پرد

عاقبت ظاهر سوی باطن برد


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

اولِ هر آدمی خود صورت است

بعد از آن جان کاو جمال سیرت است


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

اولِ هر میوه جز صورت کی است؟

بعد از آن لذت، که معنیِ وی است


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

اولاً خرگاه سازند و خرند

تُرک را زان پس به مهمان آورند


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

صورتت خرگاه دان معنیت تُرک

معنیت ملّاح دان صورت چو فُلک


بخش ۱۵ - روان شدن خواجه به سوی ده

بهر حق این را رها کن یک نفس

تا خر خواجه بجنباند جرس


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

خواجه و بچگان جهازی ساختند

بر ستوران جانب ده تاختند


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

شادمانه سوی صحرا راندند

سافروا کی تغنموا بر خواندند


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

کز سفرها ماه کیخسرو شود

بی سفرها ماه کی خسرو شود؟


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

از سفر بیدق شود فرزینِ راد

وز سفر یابید یوسف صد مراد


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

روز روی از آفتابی سوختند

شب ز اختر راه می‌آموختند


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

خوب گشته پیش ایشان راهِ زشت

از نشاطِ دِه شده ره چون بهشت


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

تلخ از شیرین‌لبان خوش می‌شود

خار از گلزار دلکش می‌شود


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

حنظل از معشوق خرما می‌شود

خانه از همخانه صحرا می‌شود


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

ای بسا از نازنینان خارکش

بر امید گل‌عذار ماه‌وش


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

ای بسا حمال گشته پشت‌ریش

از برای دلبر مه‌روی خویش


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

کرده آهنگر جمال خود سیاه

تا که شب آید ببوسد روی ماه


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

خواجه تا شب بر دکانی چار میخ

زانک سروی در دلش کرده‌ست بیخ


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

تاجری دریا و خشکی می‌رود

آن به مهر خانه‌شینی می‌دود


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

هر که را با مُرده سودایی بود

بر امید زنده‌سیمایی بود


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

آن دروگر روی آورده به چوب

بر امید خدمت مه‌روی خوب


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

بر امید زنده‌ای کن اجتهاد

کاو نگردد بعدِ روزی دو جماد


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

مونسی مگزین خسی را از خسی

عاریت باشد درو آن مونسی


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

انس تو با مادر و بابا کجاست

گر به جز حق مونسانت را وفاست


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

انس تو با دایه و لالا چه شد

گر کسی شاید بغیر حق عضد


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

انس تو با شیر و با پستان نماند

نفرت تو از دبیرستان نماند


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

آن شعاعی بود بر دیوارشان

جانب خورشید وا رفت آن نشان


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

بر هر آن چیزی که افتد آن شعاع

تو بر آن هم عاشق آیی ای شجاع


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

عشق تو بر هر چه آن موجود بود

آن ز وصف حق زر اندود بود


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

چون زری با اصل رفت و مس بماند

طبع سیر آمد طلاق او براند


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

از زر اندود صفاتش پا بکش

از جهالت قلب را کم گوی خوَش


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

کان خوشی در قلبها عاریت است

زیر زینت مایهٔ بی‌زینت است


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

زر ز روی قلب در کان می‌رود

سوی آن کان رو تو هم کآن می‌رود


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

نور از دیوار تا خور می‌رود

تو بدان خور رو که در خور می‌رود


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

زین سپس بستان تو آب از آسمان

چون ندیدی تو وفا در ناودان


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

معدن دنبه نباشد دام گرگ

کی شناسد معدن آن گرگ سترگ


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

زر گمان بردند بسته در گره

می‌شتابیدند مغروران به ده


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

همچنین خندان و رقصان می‌شدند

سوی آن دولاب چرخی می‌زدند


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

چون همی‌دیدند مرغی می‌پرید

جانب ده صبر جامه می‌درید


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

هر که می‌آمد ز ده از سوی او

بوسه می‌دادند خوش بر روی او


بخش ۱۶ - رفتن خواجه و قومش به سوی ده

گر تو روی یار ما را دیده‌ای

پس تو جان را جان و ما را دیده‌ای


بخش ۱۷ - نواختن مجنون آن سگ را کی مقیم  کوی لیلی بود

همچو مجنون کاو سگی را می‌نواخت

بوسه‌اش می‌داد و پیشش می‌گداخت


گرد او می‌گشت خاضع در طواف

هم جلاب شکرش می‌داد صاف


بوالفضولی گفت ای مجنون خام

این چه شیدست این که می‌آری مدام


پوز سگ دایم پلیدی می‌خورد

مقعد خود را به لب می‌استرد


عیبهای سگ بسی او بر شمرد

عیب‌دان از غیب‌دان بویی نبرد


گفت مجنون تو همه نقشی و تن

اندر آ و بنگرش از چشم من


کاین طلسم بستهٔ مولیست این

پاسبان کوچهٔ لیلیست این


همنشین بین و دل و جان و شناخت

کاو کجا بگزید و مسکن‌گاه ساخت


او سگ فرخ‌رخ کهف منست

بلک او هم‌درد و هم‌لهف منست


آن سگی که باشد اندر کوی او

من به شیران کی دهم یک موی او


ای که شیران مر سگانش را غلام

گفت امکان نیست خامش والسلام


گر ز صورت بگذرید ای دوستان

جنت است و گلستان در گلستان


صورت خود چون شکستی سوختی

صورت کل را شکست آموختی


بعد از آن هر صورتی را بشکنی

همچو حیدر باب خیبر بر کنی


سغبهٔ صورت شد آن خواجهٔ سلیم

که به ده می‌شد به گفتاری سقیم


سوی دام آن تملق شادمان

همچو مرغی سوی دانهٔ امتحان


از کرم دانست مرغ آن دانه را

غایت حرص است نه جود آن عطا


مرغکان در طمع دانه شادمان

سوی آن تزویر پران و دوان


گر ز شادی خواجه آگاهت کنم

ترسم ای ره‌رو که بیگاهت کنم


مختصر کردم چو آمد ده پدید

خود نبود آن ده ره دیگر گزید


قرب ماهی ده به ده می‌تاختند

زانک راه ده نکو نشناختند


هر که در ره بی قلاوزی رود

هر دو روزه راه صدساله شود


هر که تازد سوی کعبه بی دلیل

همچو این سرگشتگان گردد ذلیل


هر که گیرد پیشه‌ای بی‌اوستا

ریش‌خندی شد به شهر و روستا


جز که نادر باشد اندر خافقین

آدمی سر بر زند بی والدین


مال او یابد که کسبی می‌کند

نادری باشد که بر گنجی زند


مصطفایی کو که جسمش جان بود

تا که رحمن علم‌القرآن بود


اهل تن را جمله علم بالقلم

واسطه افراشت در بذل کرم


هر حریصی هست محروم ای پسر

چون حریصان تگ مرو آهسته‌تر


اندر آن ره رنجها دیدند و تاب

چون عذاب مرغ خاکی در عذاب


سیر گشته از ده و از روستا

وز شکرریز چنان نا اوستا


بخش ۱۸ - رسیدن خواجه و قومش به ده و نادیده و ناشناخته آوردن روستایی ایشان را

بعد ماهی چون رسیدند آن طرف

بی‌نوا ایشان ستوران بی علف


روستایی بین که از بدنیتی

می‌کند بعد اللتیا والتی


روی پنهان می‌کند زیشان به روز

تا سوی باغش بنگشایند پوز


آنچنان رو که همه زرق و شرست

از مسلمانان نهان اولیترست


رویها باشد که دیوان چون مگس

بر سرش بنشسته باشند چون حرس


چون ببینی روی او در تو فتند

یا مبین آن رو چو دیدی خوش مخند


در چنان روی خبیث عاصیه

گفت یزدان نسفعن بالناصیه


چون بپرسیدند و خانه‌ش یافتند

همچو خویشان سوی در بشتافتند


در فرو بستند اهل خانه‌اش

خواجه شد زین کژروی دیوانه‌وش


لیک هنگام درشتی هم نبود

چون در افتادی به چَه تیزی چه سود


بر درش ماندند ایشان پنج روز

شب به سرما روز خود خورشیدسوز


نه ز غفلت بود ماندن نه خری

بلک بود از اضطرار و بی‌خری


با لئیمان بسته نیکان ز اضطرار

شیر مرداری خورد از جوع زار


او همی‌دیدش همی‌کردش سلام

که فلانم من مرا اینست نام


گفت باشد من چه دانم تو کیی

یا پلیدی یا قرین پاکیی


گفت این دم با قیامت شد شبیه

تا برادر شد یفر من اخیه


شرح می‌کردش که من آنم که تو

لوتها خوردی ز خوان من دوتو


آن فلان روزت خریدم آن متاع

کل سر جاوز الاثنین شاع


سِرّ مهر ما شنیدستند خلق

شرم دارد رو چو نعمت خورد حلق


او همی‌گفتش چه گویی تُرَّهات

نه تو را دانم نه نامِ تو نه جات


پنجمین شب ابر و بارانی گرفت

کاسمان از بارشش دارد شگفت


چون رسید آن کارد اندر استخوان

حلقه زد خواجه که مهتر را بخوان


چون به صَد الحاح آمد سوی در

گفت آخر چیست ای جان پدر


گفت من آن حقها بگذاشتم

ترک کردم آنچ می‌پنداشتم


پنج‌ساله رنج دیدم پنج روز

جان مسکینم درین گرما و سوز


یک جفا از خویش و از یار و تبار

در گرانی هست چون سیصد هزار


زانک دل ننهاد بر جور و جفاش

جانش خوگر بود با لطف و وفاش


هرچه بر مردم بلا و شدتست

این یقین دان کز خلاف عادتست


گفت ای خورشید مهرت در زوال

گر تو خونم ریختی کردم حلال


امشب باران به ما ده گوشه‌ای

تا بیابی در قیامت توشه‌ای


گفت یک گوشه‌ست آن باغبان

هست اینجا گرگ را او پاسبان


در کفش تیر و کمان از بهر گرگ

تا زند گر آید آن گرگ سترگ


گر تو آن خدمت کنی جا آنِ تُست

ورنه جای دیگری فرمای جُست


گفت صد خدمت کنم تو جای ده

آن کمان و تیر در کفم بنه


من نخسپم حارسی رز کنم

گر بر آرد گرگ سَر، تیرش زنم


بهر حق مگذارم امشب ای دودل

آب باران بر سر و در زیر گل


گوشه‌ای خالی شد و او با عیال

رفت آنجا جای تنگ و بی مجال


چون ملخ بر همدگر گشته سوار

از نهیب سیل اندر کنج غار


شب همه شب جمله گویان ای خدا

این سزای ما سزای ما سزا


این سزای آنکِ شد یار خسان

یا کسی کرد از برای ناکسان


این سزای آنکِ اندر طمْعِ خام

ترک گوید خدمت خاک کرام


خاک پاکان لیسی و دیوارشان

بهتر از عام و رز و گلزارشان


بندهٔ یک مرد روشن‌دل شوی

به که بر فرق سر شاهان روی


از ملوک خاک جز بانگ دهل

تو نخواهی یافت ای پیک سبل


شهریان خود ره‌زنان نسبت به روح

روستایی کیست گیج و بی فتوح


این سزای آنکِ بی تدبیر عقل

بانگ غولی آمدش بگزید نقل


چون پشیمانی ز دل شد تا شغاف

زان سپس سودی ندارد اعتراف


آن کمان و تیر اندر دست او

گرگ را جویان همه شب سو بسو


گرگ بر وی خود مسلط چون شرر

گرگ جویان و ز گرگ او بی‌خبر


هر پشه هر کیک چون گرگی شده

اندر آن ویرانه‌شان زخمی زده


فرصت آن پشه راندن هم نبود

از نهیب حملهٔ گرگ عنود


تا نباید گرگ آسیبی زند

روستایی ریش خواجه بر کند


این چنین دندان‌کنان تا نیمشب

جانشان از ناف می‌آمد به لب


ناگهان تمثال گرگ هشته‌ای

سر بر آورد از فراز پشته‌ای


تیر را بگشاد آن خواجه ز شست

زد بر آن حیوان که تا افتاد پست


اندر افتادن ز حیوان باد جست

روستایی های کرد و کوفت دست


ناجوامردا که خرکرهٔ منست

گفت نه این گرگ چون آهرمنست


اندرو اشکال گرگی ظاهرست

شکل او از گرگی او مخبرست


گفت نه بادی که جست از فَرْج وی

می‌شناسم همچنانک آبی ز می


کشته‌ای خرکره‌ام را در ریاض

که مبادت بسط هرگز ز انقباض


گفت نیکوتر تفحص کن شبست

شخصها در شب ز ناظر محجبست


شب غلط بنماید و مبدل بسی

دید صایب شب ندارد هر کسی


هم شب و هم ابر و هم باران ژرف

این سه تاریکی غلط آرد شگرف


گفت آن بر من چو روز روشنست

می‌شناسم باد خرکرهٔ منست


در میان بیست باد آن باد را

می‌شناسم چون مسافر زاد را


خواجه بر جست و بیامد ناشکفت

روستایی را گریبانش گرفت


کابله طرار شید آورده‌ای

بنگ و افیون هر دو با هم خورده‌ای


در سه تاریکی شناسی بادِ خَر

چون ندانی مر مرا ای خیره‌سر


آنک داند نیمشب گوساله را

چون نداند همره ده‌ساله را


خویشتن را عارف و واله کنی

خاک در چشم مروت می‌زنی


که مرا از خویش هم آگاه نیست

در دلم گنجای جز الله نیست


آنچ دی خوردم از آنم یاد نیست

این دل از غیر تحیر شاد نیست


عاقل و مجنون حقم یاد آر

در چنین بی‌خویشیم معذور دار


آنک مرداری خورد یعنی نبید

شرع او را سوی معذوران کشید


مست و بنگی را طلاق و بیع نیست

همچو طفلست او معاف و معتقیست


مستیی کاید ز بوی شاه فرد

صد خم می در سر و مغز آن نکرد


پس برو تکلیف چون باشد روا

اسب ساقط گشت و شد بی دست و پا


بار کی نهد در جهان خرکره را

درس کی دهد پارسی بومره را


بار بر گیرند چون آمد عرج

گفت حق لیس علی الاعمی حرج


سوی خود اعمی شدم از حق بصیر

پس معافم از قلیل و از کثیر


لاف درویشی زنی و بی‌خودی

های هوی مستیان ایزدی


که زمین را من ندانم ز آسمان

امتحانت کرد غیرت امتحان


باد خرکره چنین رسوات کرد

هستی نفی تو را اثبات کرد


این چنین رسوا کند حق شید را

این چنین گیرد رمیده‌صید را


صد هزاران امتحانست ای پسر

هر که گوید من شدم سرهنگ در


گر نداند عامه او را ز امتحان

پختگانِ راه جویندش نشان


چون کند دعویِ خیاطی خسی

افکند در پیش او شه اطلسی


که ِببُر این را بغلطاق فراخ

ز امتحان پیدا شود او را دو شاخ


گر نبودی امتحان هر بدی

هر مخنث در وغا رستم بدی


خود مخنث را زره پوشیده گیر

چون ببیند زخم گردد چون اسیر


مست حق هشیار چون شد از دبور

مست حق ناید به خود تا نفخ صور


بادهٔ حق راست باشد بی دروغ

دوغ خوردی دوغ خوردی دوغ دوغ


ساختی خود را جنید و بایزید

رو که نشناسم تبر را از کلید


بدرگی و منبلی و حرص و آز

چون کنی پنهان بشید ای مکرساز


خویش را منصور حلاجی کنی

آتشی در پنبهٔ یاران زنی


که بنشناسم عمر از بولهب

باد کرهٔ خود شناسم نیمشب


ای خری کین از تو خر باور کند

خویش را بهر تو کور و کر کند


خویش را از ره‌روان کمتر شمر

تو حریف ره‌ریانی گُه مخور


بازپر از شید سوی عقل تاز

کی پرد بر آسمان پر مجاز


خویشتن را عاشق حق ساختی

عشق با دیو سیاهی باختی


عاشق و معشوق را در رستخیز

دو بدو بندند و پیش آرند تیز


تو چه خود را گیج و بی‌خود کرده‌ای

خون رز کو خون ما را خورده‌ای


رو که نشناسم تو را از من بجه

عارف بی‌خویشم و بهلول ده


تو توهم می‌کنی از قرب حق

که طبق‌گر دور نبود از طبق


این نمی‌بینی که قرب اولیا

صد کرامت دارد و کار و کیا


آهن از داوود مومی می‌شود

موم در دستت چو آهن می‌بود


قرب خلق و رزق بر جمله‌ست عام

قرب وحی عشق دارند این کرام


قرب بر انواع باشد ای پدر

می‌زند خورشید بر کهسار و زر


لیک قربی هست با زر شید را

که از آن آگه نباشد بید را


شاخ خشک و تر قریب آفتاب

آفتاب از هر دو کی دارد حجاب


لیک کو آن قربت شاخ طری

که ثمار پخته از وی می‌خوری


شاخ خشک از قربت آن آفتاب

غیر زوتر خشک گشتن گو بیاب


آنچنان مستی مباش ای بی‌خرد

که به عقل آید پشیمانی خورد


بلک از آن مستان که چون می می‌خورند

عقلهای پخته حسرت می‌برند


ای گرفته همچو گربه موش پیر

گر از آن می شیرگیری شیر گیر


ای بخورده از خیالی جام هیچ

همچو مستان حقایق بر مپیچ


می‌فتی این سو و آن سو مست‌وار

ای تو این سو نیستت زان سو گذار


گر بدان سو راه یابی بعد از آن

گه بدین سو گه بدان سو سر فشان


جمله این سویی از آن سو گپ مزن

چون نداری مرگ هرزه جان مکن


آن خضرجان کز اجل نهراسد او

شاید ار مخلوق را نشناسد او


کام از ذوق توهم خوش کنی

در دمی در خیک خود پرش کنی


پس به یک سوزن تهی گردی ز باد

این چنین فربه تن عاقل مباد


کوزه‌ها سازی ز برف اندر شتا

کی کند چون آب بیند آن وفا


بخش ۱۹ - افتادن شغال در خُم رنگ و رنگین شدن و دعوی طاوسی کردن میان شغالان

آن شغالی رفت اندر خُمّ رنگ

اندر آن خُم کرد یک ساعت درنگ


پس بر آمد پوستش رنگین شده

که منم طاووس علیین شده


پشم رنگین رونق خوش یافته

آفتاب آن رنگ‌ها بر تافته


دید خود را سبز و سرخ و فُور و زرد

خویشتن را بر شغالان عرضه کرد


جمله گفتند ای شغالک حال چیست؟

که تو را در سر نشاطی ملتویست


از نشاط از ما کرانه کرده‌ای

این تکبر از کجا آورده‌ای؟


یک شغالی پیش او شد کای فلان

شید کردی یا شدی از خوش‌دلان؟


شید کردی تا به منبر برجهی

تا ز لاف این خلق را حسرت دهی


بس بکوشیدی ندیدی گرمیی

پس ز شید آورده‌ای بی‌شرمیی


گرمی، آنِ اولیا و انبیاست

باز بی‌شرمی پناه هر دغاست


که التفات خلق سوی خود کشند

که خوشیم و از درون بس ناخوشند


بخش ۲۰ - چرب کردن مرد لافی لب و سبلت خود را هر بامداد به پوست دنبه و بیرون آمدن میان  حریفان کی من چنین خورده‌ام و چنان

پوست دنبه یافت شخصی مستهان

هر صباحی چرب کردی سبلتان


در میان منعمان رفتی که من

لوت چربی خورده‌ام در انجمن


دست بر سبلت نهادی در نوید

رمز، یعنی سوی سبلت بنگرید


کین گواه صدق گفتار منست

وین نشان چرب و شیرین خوردنست


اشکمش گفتی جواب بی‌طنین

که اباد الله کید الکاذبین


لاف تو ما را بر آتش بر نهاد

کان سبال چرب تو بر کنده باد


گر نبودی لاف زشتت ای گدا

یک کریمی رحم افکندی به ما


ور نمودی عیب و کژ کم باختی

یک طبیبی داروی او ساختی


گفت حق که کژ مجنبان گوش و دم

ینفعن الصادقین صدقهم


گفت اندر کژ مخسپ ای محتلم

آنچ داری وا نما و فاستقم


ور نگویی عیب خود باری خمش

از نمایش وز دغل خود را مکش


گر تو نقدی یافتی مگشا دهان

هست در ره سنگهای امتحان


سنگهای امتحان را نیز پیش

امتحانها هست در احوال خویش


گفت یزدان از ولادت تا بحین

یفتنون کل عام مرتین


امتحان در امتحانست ای پدر

هین به کمتر امتحان خود را مخر


بخش ۲۱ - آمن بودن بلعم باعور کی امتحانها کرد حضرت او را و از آنها روی سپید آمده بود

بلعم باعور و ابلیس لعین

ز امتحان آخرین گشته مهین


او بدعوی میل دولت می‌کند

معده‌اش نفرین سبلت می‌کند


کانچ پنهان می‌کند پیداش کن

سوخت ما را ای خدا رسواش کن


جمله اجزای تنش خصم ویند

کز بهاری لافد ایشان در دیند


لاف وا داد کرمها می‌کند

شاخ رحمت را ز بن بر می‌کند


راستی پیش آر یا خاموش کن

وانگهان رحمت ببین و نوش کن


آن شکم خصم سبال او شده

دست پنهان در دعا اندر زده


کای خدا رسوا کن این لاف لئام

تا بجنبد سوی ما رحم کرام


مستجاب آمد دعای آن شکم

شورش حاجت بزد بیرون علم


گفت حق گر فاسقی و اهل صنم

چون مرا خوانی اجابتها کنم


تو دعا را سخت گیر و می‌شخول

عاقبت برهاندت از دست غول


چون شکم خود را به حضرت در سپرد

گربه آمد پوست آن دنبه ببرد


از پس گربه دویدند او گریخت

کودک از ترس عتابش رنگ ریخت


آمد اندر انجمن آن طفل خرد

آب روی مرد لافی را ببرد


گفت آن دنبه که هر صبحی بدان

چرب می‌کردی لبان و سبلتان


گربه آمد ناگهانش در ربود

بس دویدیم و نکرد آن جهد سود


خنده آمد حاضران را از شگفت

رحمهاشان باز جنبیدن گرفت


دعوتش کردند و سیرش داشتند

تخم رحمت در زمینش کاشتند


او چو ذوق راستی دید از کرام

بی تکبر راستی را شد غلام


بخش ۲۲ - دعوی طاوسی کردن آن شغال کی در  خم صباغ افتاده بود

و آن شغال رنگ‌رنگ آمد نهفت

بر بناگوش ملامت‌گر بکفت


بنگر آخر در من و در رنگ من

یک صنم چون من ندارد خود شمن


چون گلستان گشته‌ام صد رنگ و خوش

مر مرا سجده کن از من سر مکش


کر و فر و آب و تاب و رنگ بین

فخر دنیا خوان مرا و رکن دین


مظهر لطف خدایی گشته‌ام

لوح شرح کبریایی گشته‌ام


ای شغالان هین مخوانیدم شغال

کی شغالی را بود چندین جمال


آن شغالان آمدند آنجا به جمع

همچو پروانه به گرداگرد شمع


پس چه خوانیمت بگو ای جوهری

گفت طاوس نر چون مشتری


پس بگفتندش که طاوسان جان

جلوه‌ها دارند اندر گلستان


تو چنان جلوه کنی گفتا که نی

بادیه نارفته چون کوبم منی


بانگ طاووسان کنی گفتا که لا

پس نه‌ای طاووس خواجه بوالعلا


خلعت طاووس آید ز آسمان

کی رسی از رنگ و دعویها بدان


بخش ۲۳ - تشبیه فرعون و دعوی الوهیت او بدان  شغال کی دعوی طاوسی می‌کرد

همچو فرعونی مرصع کرده ریش

برتر از عیسی پریده از خریش


او هم از نسل شغال ماده زاد

در خم مالی و جاهی در فتاد


هر که دید آن جاه و مالش سجده کرد

سجدهٔ افسوسیان را او بخورد


گشت مستک آن گدای ژنده‌دلق

از سجود و از تحیرهای خلق


مال مار آمد که در وی زهرهاست

و آن قبول و سجدهٔ خلق اژدهاست


های ای فرعون ناموسی مکن

تو شغالی هیچ طاووسی مکن


سوی طاووسان اگر پیدا شوی

عاجزی از جلوه و رسوا شوی


موسی و هارون چو طاووسان بدند

پر جلوه بر سر و رویت زدند


زشتیت پیدا شد و رسواییت

سرنگون افتادی از بالاییت


چون محک دیدی سیه گشتی چو قلب

نقش شیری رفت و پیدا گشت کلب


ای سگ‌گرگین زشت از حرص و جوش

پوستین شیر را بر خود مپوش


غرهٔ شیرت بخواهد امتحان

نقش شیر و آنگه اخلاق سگان


بخش ۲۴ - تفسیر وَ لَتَعْرِفَنَّهُم في لَحْنِ القَوْلِ

گفت یزدان مر نبی را در مساق

یک نشانی سهل‌تر ز اهل نفاق


گر منافق زفت باشد نغز و هول

وا شناسی مر ورا در لحن و قول


چون سفالین کوزه‌ها را می‌خری

امتحانی می‌کنی ای مشتری


می‌زنی دستی بر آن کوزه چرا

تا شناسی از طنین اشکسته را


بانگ اشکسته دگرگون می‌بود

بانگ چاووشست پیشش می‌رود


بانگ می‌آید که تعریفش کند

همچو مصدر فعل تصریفش کند


چون حدیث امتحان رویی نمود

یادم آمد قصهٔ هاروت زود


بخش ۲۵ - قصهٔ هاروت و ماروت و دلیری  ایشان بر امتحانات حق تعالی

پیش ازین زان گفته بودیم اندکی

خود چه گوییم از هزارانش یکی


خواستم گفتن در آن تحقیقها

تا کنون وا ماند از تعویقها


حملهٔ دیگر ز بسیارش قلیل

گفته آید شرح یک عضوی ز پیل


گوش کن هاروت را ماروت را

ای غلام و چاکران ما روت را


مست بودند از تماشای اله

وز عجایبهای استدراج شاه


این چنین مستیست ز استدراج حق

تا چه مستیها کند معراج حق


دانهٔ دامش چنین مستی نمود

خوان انعامش چه‌ها داند گشود


مست بودند و رهیده از کمند

های هوی عاشقانه می‌زدند


یک کمین و امتحان در راه بود

صرصرش چون کاه کُه را می‌ربود


امتحان می‌کردشان زیر و زبر

کی بود سرمست را زینها خبر


خندق و میدان بپیش او یکیست

چاه و خندق پیش او خوش مسلکیست


آن بز کوهی بر آن کوه بلند

بر دود از بهر خوردی بی‌گزند


تا علف چیند ببیند ناگهان

بازیی دیگر ز حکم آسمان


بر کُهی دیگر بر اندازد نظر

ماده بز بیند بر آن کوه دگر


چشم او تاریک گردد در زمان

بر جهد سرمست زین کُه تا بِدان


آنچنان نزدیک بنماید ورا

که دویدن گرد بالوعهٔ سرا


آن هزاران گز دو گز بنمایدش

تا ز مستی میل جستن آیدش


چونک بجهد در فتد اندر میان

در میان هر دو کوه بی امان


او ز صیادان به کُه بگریخته

خود پناهش خون او را ریخته


شسته صیادان میان آن دو کوه

انتظار این قضای با شکوه


باشد اغلب صید این بز همچنین

ورنه چالاکست و چست و خصم‌بین


رستم ارچه با سر و سبلت بود

دام پاگیرش یقین شهوت بود


همچو من از مستی شهوت ببر

مستی شهوت ببین اندر شتر


باز این مستی شهوت در جهان

پیش مستی ملک دان مستهان


مستی آن مستی این بشکند

او به شهوت التفاتی کی کند


آب شیرین تا نخوردی آب شور

خوش بود خوش چون درون دیده نور


قطره‌ای از باده‌های آسمان

بر کند جان را ز می وز ساقیان


تا چه مستیها بود املاک را

وز جلالت روحهای پاک را


که به بوی دل در آن می بسته‌اند

خم بادهٔ این جهان بشکسته‌اند


جز مگر آنها که نومیدند و دور

همچو کفاری نهفته در قبور


ناامید از هر دو عالم گشته‌اند

خارهای بی‌نهایت کشته‌اند


پس ز مستیها بگفتند ای دریغ

بر زمین باران بدادیمی چو میغ


گستریدیمی درین بی‌داد جا

عدل و انصاف و عبادات و وفا


این بگفتند و قضا می‌گفت بیست

پیش پاتان دام ناپیدا بسیست


هین مدو گستاخ در دشت بلا

هین مران کورانه اندر کربلا


که ز موی و استخوان هالکان

می‌نیابد راه، پای سالکان


جملهٔ راه استخوان و موی و پی

بس که تیغ قهر لاشی کرد شی


گفت حق که بندگان جفت عون

بر زمین آهسته می‌رانند و هون


پا برهنه چون رود در خارزار

جز به وقفه و فکرت و پرهیزگار


این قضا می‌گفت لیکن گوششان

بسته بود اندر حجاب جوششان


چشمها و گوشها را بسته‌اند

جز مر آنها را که از خود رسته‌اند


جز عنایت که گشاید چشم را

جز محبت که نشاند خشم را


جهد بی توفیق خود کس را مباد

در جهان والله اعلم بالسداد


بخش ۲۶ - قصهٔ خواب دیدن فرعون آمدن موسی را  علیه السلام و تدارک اندیشیدن

جهد فرعونی چو بی توفیق بود

هرچه او می‌دوخت آن تفتیق بود


از منجم بود در حکمش هزار

وز معبر نیز و ساحر بی‌شمار


مقدم موسی نمودندش بخواب

که کند فرعون و مُلکش را خراب


با معبر گفت و با اهل نجوم

چون بود دفع خیال و خواب شوم


جمله گفتندش که تدبیری کنیم

راه زادن را چو ره‌زن می‌زنیم


تا رسید آن شب که مَولِد بود آن

رای این دیدند آن فرعونیان


که برون آرند آن روز از پگاه

سوی میدان بزم و تخت پادشاه


الصلا ای جمله اسرائیلیان

شاه می‌خواند شما را زان مکان


تا شما را رو نماید بی نقاب

بر شما احسان کند بهر ثواب


کان اسیران را به جز دوری نبود

دیدن فرعون دستوری نبود


گر فتادندی به ره در پیش او

بهر آن یاسه بخفتندی برو


یاسه این بد که نبیند هیچ اسیر

در گه و بیگه لقای آن امیر


بانگ چاووشان چو در ره بشنود

تا نبیند رو به دیواری کند


ور ببیند روی او مجرم بود

آنچ بتر بر سر او آن رود


بودشان حرص لقای ممتنع

چون حریصست آدمی فیما منع


بخش ۲۷ - به میدان خواندن بنی اسرائیل برای  حیلهٔ ولادت موسی علیه السلام

ای اسیران سوی میدانگه روید

کز شهانشه دیدن و جودست امید


چون شنیدند مژده اسرائیلیان

تشنگان بودند و بس مشتاق آن


حیله را خوردند و آن سو تاختند

خویشتن را بهر جلوه ساختند


بخش ۲۸ - حکایت

همچنان کاینجا مغول حیله‌دان

گفت می‌جویم کسی از مصریان


بخش ۲۸ - حکایت

مصریان را جمع آرید این طرف

تا در آید آنک می‌باید به کف


بخش ۲۸ - حکایت

هر که می‌آمد بگفتا نیست این

هین در آ خواجه در آن گوشه نشین


بخش ۲۸ - حکایت

تا بدین شیوه همه جمع آمدند

گردن ایشان بدین حیلت زدند


بخش ۲۸ - حکایت

شومی آنک سوی بانگ نماز

داعی الله را نبردندی نیاز


بخش ۲۸ - حکایت

دعوت مکارشان اندر کشید

الحذر از مکر شیطان ای رشید


بخش ۲۸ - حکایت

بانگ درویشان و محتاجان بنوش

تا نگیرد بانگ محتالیت گوش


بخش ۲۸ - حکایت

گر گدایان طامع‌اند و زشت‌خو

در شکم‌خواران تو صاحب‌دل بجو


بخش ۲۸ - حکایت

در تگ دریا گهر با سنگهاست

فخرها اندر میان ننگهاست


بخش ۲۸ - حکایت

پس بجوشیدند اسرائیلیان

از پگه تا جانب میدان دوان


بخش ۲۸ - حکایت

چون به حیلتشان به میدان برد او

روی خود بنمودشان بس تازه‌رو


بخش ۲۸ - حکایت

کرد دلداری و بخششها بداد

هم عطا هم وعده‌ها کرد آن قباد


بخش ۲۸ - حکایت

بعد از آن گفت از برای جانتان

جمله در میدان بخسپید امشبان


بخش ۲۸ - حکایت

پاسخش دادند که خدمت کنیم

گر تو خواهی یک مه اینجا ساکنیم


بخش ۲۹ - بازگشتن فرعون از میدان به شهر شاد بتفریق  بنی اسرائیل از زنانشان در شب حمل

شه شبانگه باز آمد شادمان

کامشبان حملست و دورند از زنان


خازنش عمران هم اندر خدمتش

هم به شهر آمد قرین صحبتش


گفت ای عمران برین در خسپ تو

هین مرو سوی زن و صحبت مجو


گفت خسپم هم برین درگاه تو

هیچ نندیشم به جز دلخواه تو


بود عمران هم ز اسرائیلیان

لیک مر فرعون را دل بود و جان


کی گمان بردی که او عصیان کند

آنک خوف جان فرعون آن کند


بخش ۳۰ - جمع آمدن عمران به مادر موسی و حامله شدن مادر موسی علیه‌السلام

شب برفت و او بر آن درگاه خفت

نیم‌شب آمد پی دیدنش جفت


زن برو افتاد و بوسید آن لبش

بر جهانیدش ز خواب اندر شبش


گشت بیدار او و زن را دید خوش

بوسه باران کرده از لب بر لبش


گفت عمران این زمان چون آمدی

گفت از شوق و قضای ایزدی


در کشیدش در کنار از مهر مرد

بر نیامد با خود آن دم در نبرد


جفت شد با او امانت را سپرد

پس بگفت ای زن نه این کاریست خرد


آهنی بر سنگ زد زاد آتشی

آتشی از شاه و ملکش کین‌کشی


من چو ابرم تو زمین موسی نبات

حق شه شطرنج و ما ماتیم مات


مات و بُرد از شاه می‌دان ای عروس

آن مدان از ما مکن بر ما فسوس


آنچ این فرعون می‌ترسد ازو

هست شد این دم که گشتم جفت تو


بخش ۳۱ - وصیت کردن عمران جفت خود را بعد  از مجامعت کی مرا ندیده باشی

وا مگردان هیچ ازینها دم مزن

تا نیاید بر من و تو صد حزن


عاقبت پیدا شود آثار این

چون علامتها رسید ای نازنین


در زمان از سوی میدان نعره‌ها

می‌رسید از خلق و پر می‌شد هوا


شاه از آن هیبت برون جست آن زمان

پابرهنه کین چه غلغلهاست هان


از سوی میدان چه بانگست و غریو

کز نهیبش می‌رمد جنی و دیو


گفت عمران شاه ما را عمر باد

قوم اسرائیلیانند از تو شاد


از عطای شاه شادی می‌کنند

رقص می‌آرند و کفها می‌زنند


گفت باشد کین بود اما ولیک

وهم و اندیشه مرا پُر کرد نیک


بخش ۳۲ - ترسیدن فرعون از آن بانگ

این صدا جان مرا تغییر کرد

از غم و اندوه تلخم پیر کرد


بخش ۳۲ - ترسیدن فرعون از آن بانگ

پیش می‌آمد سپس می‌رفت شه

جمله شب او همچو حامل وقت زه


بخش ۳۲ - ترسیدن فرعون از آن بانگ

هر زمان می‌گفت ای عمران مرا

سخت از جا برده است این نعره‌ها


بخش ۳۲ - ترسیدن فرعون از آن بانگ

زهره نه عمران مسکین را که تا

باز گوید اختلاط جفت را


بخش ۳۲ - ترسیدن فرعون از آن بانگ

که زن عمران به عمران در خزید

تا که شد استارهٔ موسی پدید


بخش ۳۲ - ترسیدن فرعون از آن بانگ

هر پیمبر که در آید در رحم

نجم او بر چرخ گردد منتجم


بخش ۳۳ - پیدا شدن استارهٔ موسی علیه السلام بر  آسمان و غریو منجمان در میدان

بر فلک پیدا شد آن استاره‌اش

کوری فرعون و مکر و چاره‌اش


روز شد گفتش که ای عمران برو

واقف آن غلغل و آن بانگ شو


راند عمران جانب میدان و گفت

این چه غلغل بود شاهنشه نخفت


هر منجم سر برهنه جامه‌چاک

همچو اصحاب عزا بوسیده خاک


همچو اصحاب عزا آوازشان

بُد گرفته از فغان و سازشان


ریش و مو بر کنده رو بدریدگان

خاک بر سر کرده خون‌پر دیدگان


گفت خیرست این چه آشوبست و حال

بَد نشانی می‌دهد منحوس سال


عذر آوردند و گفتند ای امیر

کرد ما را دست تقدیرش اسیر


این همه کردیم و دولت تیره شد

دشمن شه، هست‌گشت و چیره شد


شب ستارهٔ آن پسر آمد عیان

کوری ما بر جبین آسمان


زد ستارهٔ آن پیمبر بر سما

ما ستاره‌بار گشتیم از بُکا


با دل خوش شاد عمران وز نفاق

دست بر سر می‌بزد کاه الفراق


کرد عمران خویش پر خشم و تُرُش

رفت چون دیوانگان بی عقل و هُش


خویشتن را اعجمی کرد و براند

گفته‌های بس خشن بر جمع خواند


خویشتن را ترش و غمگین ساخت او

نردهای بازگونه باخت او


گفتشان شاه مرا بفریفتید

از خیانت وز طمع نشکیفتید


سوی میدان شاه را انگیختید

آب روی شاه ما را ریختید


دست بر سینه زدیت اندر ضمان

شاه را ما فارغ آریم از غمان


شاه هم بشنید و گفت ای خاینان

من بر آویزم شما را بی امان


خویش را در مضحکه انداختم

مالها با دشمنان در باختم


تا که امشب جمله اسرائیلیان

دور ماندند از ملاقات زنان


مال رفت و آب رو و کار خام

این بود یاری و افعال کرام؟


سالها ادرار و خلعت می‌برید

مملکتها را مسلم می‌خورید


رایتان این بود و فرهنگ و نجوم

طبل‌خوارانید و مکارید و شوم


من شما را بر درم و آتش زنم

بینی و گوش و لبانتان بر کنم


من شما را هیزم آتش کنم

عیش رفته بر شما ناخوش کنم


سجده کردند و بگفتند ای خدیو

گر یکی کرت ز ما چربید دیو


سالها دفع بلاها کرده‌ایم

وهم حیران زانچ ماها کرده‌ایم


فوت شد از ما و حملش شد پدید

نطفه‌اش جست و رحم اندر خزید


لیک استغفار این روز ولاد

ما نگه داریم ای شاه و قباد


روز میلادش رصد بندیم ما

تا نگردد فوت و نجهد این قضا


گر نداریم این نگه ما را بکُش

ای غلام رای تو افکار و هُش


تا به نُه مَه می‌شمرد او روز روز

تا نپرد تیرِ حکمِ خصم‌دوز


بر قضا هر کو شبیخون آورد

سرنگون آید ز خون خود خورد


چون زمین با آسمان خصمی کند

شوره گردد سر ز مرگی بر زند


نقش با نقاش پنجه می‌زند

سبلتان و ریش خود بر می‌کند


بخش ۳۴ - خواندن فرعون زنان نوزاده را  سوی میدان هم جهت مکر

بعدِ نُه مَه شَه برون آورد تخت

سوی میدان و منادی کرد سخت


کای زنان با طفلکان میدان روید

جمله اسرائیلیان بیرون شوید


آنچنانک پار مردان را رسید

خلعت و هر کس ازیشان زر کشید


هین زنان امسال اقبال شماست

تا بیابد هر یکی چیزی که خواست


مر زنان را خلعت و صلت دهد

کودکان را هم کلاه زر نهد


هر که او این ماه زاییدست هین

گنجها گیرید از شاه مکین


آن زنان با طفلکان بیرون شدند

شادمان تا خیمهٔ شه آمدند


هر زن نوزاده بیرون شد ز شهر

سوی میدان غافل از دستان و قهر


چون زنان جمله بدو گِرد آمدند

هرچه بود آن نر ز مادر بستدند


سر بریدندش که اینست احتیاط

تا نروید خصم و نفزاید خباط


بخش ۳۵ - بوجود آمدن موسی و آمدن عوانان به خانهٔ  عمران و وحی آمدن به مادر موسی کی موسی را در آتش انداز

خود زن عمران که موسی برده بود

دامن اندر چید از آن آشوب و دود


آن زنان قابله در خانه‌ها

بهر جاسوسی فرستاد آن دغا


غمز کردندش که اینجا کودکیست

نامد او میدان که در وهم و شکیست


اندرین کوچه یکی زیبا زنیست

کودکی دارد ولیکن پرفنیست


پس عوانان آمدند او طفل را

در تنور انداخت از امر خدا


وحی آمد سوی زن زان با خبر

که ز اصل آن خلیلست این پسر


عصمت یا نار کونی باردا

لا تکون النار حرا شاردا


زن به وَحی انداخت او را در شرر

بر تن موسی نکرد آتش اثر


پس عوانان بی مراد آن سو شدند

باز غمازان کز آن واقف بدند


با عوانان ماجرا بر داشتند

پیش فرعون از برای دانگ چند


کای عوانان باز گردید آن طرف

نیک نیکو بنگرید اندر غرف


بخش ۳۶ - وحی آمدن به مادر موسی کی موسی را در آب افکن

باز وحی آمد که در آبش فکن

روی در اومید دار و مو مَکَن


در فکن در نیلش و کن اعتمید

من تو را با وی رسانم رو سپید


این سخن پایان ندارد مکرهاش

جمله می‌پیچید هم در ساق و پاش


صد هزاران طفل می‌کشت او برون

موسی اندر صدر خانه در درون


از جنون می‌کُشت هر جا بُد جنین

از حیل آن کورچشم دوربین


اژدها بُد مکر فرعون عنود

مکر شاهان جهان را خورده بود


لیک ازو فرعون‌تر آمد پدید

هم ورا هم مکر او را در کشید


اژدها بود و عصا شد اژدها

این بخورد آن را به توفیق خدا


دست شد بالای دست این تا کجا

تا به یزدان که الیه المنتهی


کان یکی دریاست بی غور و کران

جمله دریاها چو سیلی پیش آن


حیله‌ها و چاره‌ها گر اژدهاست

پیش الا الله آنها جمله لاست


چون رسید اینجا بیانم سَر نهاد

محو شد والله اعلم بالرشاد


آنچ در فرعون بود اندر تو هست

لیک اژدرهات محبوس چَهست


ای دریغ این جمله احوال تو است

تو بر آن فرعون بر خواهیش بَست


گر ز تو گویند وحشت زایدت

ور ز دیگر آفسان بنمایدت


چه خرابت می‌کند نفس لعین

دور می‌اندازدت سخت این قرین


آتشت را هیزم فرعون نیست

ورنه چون فرعون او شعله‌زنیست


بخش ۳۷ - حکایت مارگیر کی اژدهای فسرده را مرده پنداشت در ریسمانهاش پیچید و  آورد به بغداد

یک حکایت بشنو از تاریخ‌گوی

تا بری زین راز سرپوشیده بوی


مارگیری رفت سوی کوهسار

تا بگیرد او به افسون‌هاش مار


گر گران و گر شتابنده بوَد

آنک جوینده‌ست یابنده بود


در طلب زن دایما تو هر دو دست

که طلب در راه نیکو رهبر‌ست


لَنگ و لوک و خفته‌شکل و بی‌ادب

سوی او می‌غیژ و او را می‌طلب


گه به گفت و گه به خاموشی و گه

بوی کردن گیر هر سو بوی شه


گفت آن یعقوب با اولاد خویش

جستن یوسف کنید از حد بیش


هر حس خود را درین جستن به جد

هر طرف رانید شکل مستعد


گفت از روح خدا لاتَیْأَسوا

همچو گم کرده پسر رو سو به سو


از ره حس دهان پرسان شوید

گوش را بر چار راه آن نهید


هر کجا بوی خوش آید بو برید

سوی آن سر کاشنای آن سرید


هر کجا لطفی ببینی از کسی

سوی اصل لطف ره یابی عسی


این همه خوش‌ها ز دریایی‌ست ژرف

جزو را بگذار و بر کل دار طرف


جنگ‌های خلق بهر خوبی است

برگ بی‌برگی نشان طوبی است


خشم‌های خلق بهر آشتی‌ست

دام راحت دایما بی‌راحتی‌ست


هر زدن بهر نوازش را بود

هر گِله از شُکر آگه می‌کند


بوی بر از جزو تا کل ای کریم

بوی بر از ضد تا ضد ای حکیم


جنگ‌ها می آشتی آرد درست

مارگیر از بهر یاری مار جست


بهر یاری مار جوید آدمی

غم خورد بهر حریف‌ِ بی‌غمی


او همی‌جستی یکی ماری شگرف

گرد کوهستان و در ایام برف


اژدهایی مرده دید آنجا عظیم

که دلش از شکل او شد پر ز بیم


مارگیر اندر زمستان شدید

مار می‌جست اژدهایی مرده دید


مارگیر از بهر حیرانی خلق

مار گیرد اینت نادانی خلق


آدمی کوهی‌ست، چون مفتون شود؟

کوه اندر مار حیران چون شود؟


خویشتن نشناخت مسکین آدمی

از فزونی آمد و شد در کمی


خویشتن را آدمی ارزان فروخت

بود اطلس خویش بر دلقی بدوخت


صد هزاران مار و کُه حیران اوست

او چرا حیران شده‌ست و مار‌دوست؟


مارگیر آن اژدها را برگرفت

سوی بغداد آمد از بهر شگفت


اژدهایی چون ستون خانه‌ای

می‌کشیدش از پی دانگانه‌ای


کاژدهای مرده‌ای آورده‌ام

در شکارش من جگرها خورده‌ام


او همی مرده گمان بردش ولیک

زنده بود و او ندیدش نیک نیک


او ز سرما‌ها و برف افسرده بود

زنده بود و شکل مرده می‌نمود


عالم افسرده‌ست و نام او جماد

جامد افسرده بود ای اوستاد


باش تا خورشید حشر آید عیان

تا ببینی جنبش جسم جهان


چون عصای موسی اینجا مار شد

عقل را از ساکنان اخبار شد


پارهٔ خاک تو را چون مرد ساخت

خاک‌ها را جملگی شاید شناخت


مُرده زین سو اند و زان سو زنده‌اند

خامش اینجا و آن طرف گوینده‌اند


چون از آن سوشان فرستد سوی ما

آن عصا گردد سوی ما اژدها


کوهها هم لحن داودی کند

جوهر آهن به کف مومی بود


باد حمال سلیمانی شود

بحر با موسی سخن‌دانی شود


ماه با احمد اشارت‌بین شود

نار ابراهیم را نسرین شود


خاک قارون را چو ماری درکَشد

استن حنانه آید در رَشَد


سنگ بر احمد سلامی می‌کند

کوه یحیی را پیامی می‌کند


ما سمیعیم و بصیریم و خوشیم

با شما نامحرمان ما خامشیم


چون شما سوی جمادی می‌روید

محرم جان جمادان چون شوید؟


از جمادی عالم جانها روید

غلغل اجزای عالم بشنوید


فاش تسبیح جمادات آیدت

وسوسه‌یْ تاویلها نربایدت


چون ندارد جان تو قندیل‌ها

بهر بینش کرده‌ای تاویل‌ها


که غرض تسبیح ظاهر کی بود

دعوی دیدن خیال غی بود


بلک مر بیننده را دیدار آن

وقت عبرت می‌کند تسبیح‌خوان


پس چو از تسبیح یادت می‌دهد

آن دلالت همچو گفتن می‌بُوَد


این بود تاویل اهل اعتزال

و آن‌ِ آنکس کو ندارد نور حال


چون ز حس بیرون نیامد آدمی

باشد از تصویر غیبی اعجمی


این سخن پایان ندارد مارگیر

می‌کشید آن مار را با صد زحیر


تا به بغداد آمد آن هنگامه‌جو

تا نهد هنگامه‌ای بر چارسو


بر لب شط مَرد هنگامه نهاد

غلغله در شهر بغداد اوفتاد


مارگیری اژدها آورده است

بوالعجب نادر شکاری کرده است


جمع آمد صد هزاران خام‌ریش

صید او گشته چو او از ابلهیش


منتظر ایشان و هم او منتظر

تا که جمع آیند خلق منتشر


مردم هنگامه افزون‌تر شود

کدیه و توزیع نیکوتر رود


جمع آمد صد هزاران ژاژخا

حلقه کرده پشت پا بر پشت پا


مرد را از زن خبر نه ز ازدحام

رفته درهم چون قیامت خاص و عام


چون همی حراقه جنبانید او

می‌کشیدند اهل هنگامه گلو


و اژدها کز زمهریر افسرده بود

زیر صد گونه پلاس و پرده بود


بسته بودش با رَسَن‌های غلیظ

احتیاطی کرده بودش آن حفیظ


در درنگ انتظار و اتفاق

تافت بر آن مار خورشید عراق


آفتاب گرمسیر‌ش گرم کرد

رفت از اعضای او اخلاط سرد


مُرده بود و زنده گشت او از شگفت

اژدها بر خویش جنبیدن گرفت


خلق را از جنبش آن مُرده مار

گشتشان آن یک تحیّر صد هزار


با تحیر نعره‌ها انگیختند

جملگان از جنبشش بگریختند


می‌سُکست او بند و زان بانگ بلند

هر طرف می‌رفت چاقاچاق بند


بندها بسکست و بیرون شد ز زیر

اژدهایی زشت غران همچو شیر


در هزیمت بس خلایق کشته شد

از فتاده کشتگان صد پشته شد


مارگیر از ترس بر جا خشک گشت

که چه آوردم من از کهسار و دشت


گرگ را بیدار کرد آن کور میش

رفت نادان سوی عزرائیل خویش


اژدها یک لقمه کرد آن گیج را

سهل باشد خون‌خوری حجیج را


خویش را بر استنی پیچید و بست

استخوان خورده را در هم شکست


نفست اژدرهاست او کی مرده است؟

از غم و بی آلتی افسرده است


گر بیابد آلت فرعون، او

که به امر او همی‌رفت آب جو


آنگه او بنیاد فرعونی کند

راه صد موسی و صد هارون زند


کرمک است آن اژدها از دست فقر

پشه‌ای گردد ز جاه و مال صقر


اژدها را دار در برف فراق

هین مکش او را به خورشید عراق


تا فسرده می‌بُوَد آن اژدهات

لقمهٔ اویی چو او یابد نجات


مات کن او را و ایمن شو ز مات

رحم کم کن نیست او ز اهل صلات


کان تف خورشید شهوت برزند

آن خفاش مردریگت پر زند


می‌کشانش در جهاد و در قتال

مردوار الله یجزیک الوصال


چونک آن مرد اژدها را آورید

در هوای گرم خوش شد آن مرید


لاجرم آن فتنه‌ها کرد ای عزیز

بیست همچندان که ما گفتیم نیز


تو طمع داری که او را بی جفا

بسته داری در وقار و در وفا


هر خسی را این تمنی کی رسد؟

موسیی باید که اژدرها کشد


صد‌هزاران خلق ز اژدرهای او

در هزیمت کشته شد از رای او


بخش ۳۸ - تهدید کردن فرعون موسی را علیه السلام

گفت فرعونش چرا تو ای کلیم

خلق را کشتی و افکندی تو بیم


در هزیمت از تو افتادند خلق

در هزیمت کشته شد مردم ز زلق


لاجرم مردم تو را دشمن گرفت

کین تو در سینه مرد و زن گرفت


خلق را می‌خواندی بر عکس شد

از خلافت مردمان را نیست بد


من هم از شرت اگر پس می‌خزم

در مکافات تو دیگی می‌پزم


دل ازین بر کن که بفریبی مرا

یا به جز فَیْ پس‌روی گردد تو را


تو بدان غره مشو کش ساختی

در دل خلقان هراس انداختی


صد چنین آری و هم رسوا شوی

خوار گردی ضحکهٔ غوغا شوی


همچو تو سالوس بسیاران بُدند

عاقبت در مصر ما رسوا شدند


بخش ۳۹ - جواب موسی فرعون را در تهدیدی کی می‌کردش

گفت با امرِ حقم اِشراک نیست

گر بریزد خونم امرش، باک نیست


راضیم من شاکرم من ای حریف

این طرف رسوا و پیش حق شریف


پیش خلقان خوار و زار و ریش‌خند

پیش حق محبوب و مطلوب و پسند


از سخن می‌گویم این ورنه خدا

از سیه‌رویان کند فردا تو را


عزت آنِ اوست و آن بندگانش

ز آدم و ابلیس بر می‌خوان نشانش


شرح حق پایان ندارد همچو حق

هین دهان بربند و برگردان ورق


بخش ۴۰ - پاسخ فرعون موسی را علیه السلام

گفت فرعونش ورق درحکم ماست

دفتر و دیوانِ حکم این دم مراست


بخش ۴۰ - پاسخ فرعون موسی را علیه السلام

مر مرا بخریده‌اند اهل جهان

از همه عاقلتری تو ای فلان


بخش ۴۰ - پاسخ فرعون موسی را علیه السلام

موسیا خود را خریدی هین برو

خویشتن کم بین، به خود غره مشو


بخش ۴۰ - پاسخ فرعون موسی را علیه السلام

جمع آرم ساحران دهر را

تا که جهل تو نمایم شهر را


بخش ۴۰ - پاسخ فرعون موسی را علیه السلام

این نخواهد شد به روزی و دو روز

مهلتم ده تا چهل روز تموز


بخش ۴۱ - جواب موسی فرعون را

گفت موسی این مرا دستور نیست

بنده‌ام امهال تو مامور نیست


بخش ۴۱ - جواب موسی فرعون را

گر تو چیری و مرا خود یار نیست

بنده فرمانم بدانم کار نیست


بخش ۴۱ - جواب موسی فرعون را

می‌زنم با تو بجد تا زنده‌ام

من چه کارهٔ نصرتم من بنده‌ام


بخش ۴۱ - جواب موسی فرعون را

می‌زنم تا در رسد حکم خدا

او کند هر خصم از خصمی جدا


بخش ۴۲ - جواب فرعون موسی را و وحی  آمدن موسی را علیه‌السلام

گفت نه نه مهلتم باید نهاد

عشوه‌ها کم دِه، تو کم پیمای باد


حق تعالی وحی کردش در زمان

مهلتش ده مُتَسِع مهراس از آن


این چهل روزش بده مهلت بطوع

تا سگالد مکرها او نوع نوع


تا بکوشد او که نی من خفته‌ام

تیز رو گو پیش ره بگرفته‌ام


حیله‌هاشان را همه برهم زنم

و آنچ افزایند من بر کم زنم


آب را آرند من آتش کنم

نوش و خوش گیرند و من ناخوش کنم


مِهر پیوندند و من ویران کنم

آنک اندر وهم نارند آن کنم


تو مترس و مهلتش ده دم‌دراز

گو سپه گرد آر و صد حیلت بساز


بخش ۴۳ - مهلت دادن موسی علیه‌السلام فرعون را  تا ساحران را جمع کند از مداین

گفت امر آمد برو مهلت تو را

من بجای خود شدم رستی ز ما


او همی‌شد و اژدها اندر عَقِب

چون سگ صیاد دانا و مُحِب


چون سگ صیاد جنبان کرده دُم

سنگ را می‌کرد ریگ او زیر سُم


سنگ و آهن را به‌دَم در می‌کشید

خرد می‌خایید آهن را پدید


در هوا می‌کرد خود بالای بُرج

که هزیمت می‌شد از وی روم و گُرج


کفک می‌انداخت چون اشتر ز کام

قطره‌ای بر هر که زد می‌شد جذام


ژغژغ دندان او دل می‌شکست

جان شیرانِ سیه می‌شد ز دست


چون به قوم خود رسید آن مجتبی

شِدْق او بگرفت باز او شد عصا


تکیه بر وی کرد و می‌گفت ای عجب

پیش ما خورشید و پیش خصم شب


ای عجب چون می‌نبیند این سپاه

عالمی پُر آفتابِ چاشتگاه


چشم باز و گوش باز و این ذکا

خیره‌ام در چشم‌بندیِ خدا


من ازیشان خیره ایشان هم ز من

از بهاری خارْ ایشان، من سمن


پیششان بردم بسی جام رحیق

سنگ شد آبش به پیش این فریق


دسته گل بستم و بردم به پیش

هر گلی چون خار گشت و نوش نیش


آن نصیب جان بی‌خویشان بود

چونک با خویش‌اند پیدا کی شود


خفتهٔ بیدار باید پیش ما

تا به بیداری ببیند خوابها


دشمن این خوابِ خوش شد فکر خلق

تا نخسپد فکرتش بستست حلق


حیرتی باید که روبد فکر را

خورده حیرت فکر را و ذکر را


هر که کاملتر بود او در هنر

او به معنی پس، به صورت پیشتر


راجعون گفت و رجوع این سان بود

که گله وا گردد و خانه رود


چونک واگردید گله از ورود

پس فتد آن بُز که پیش آهنگ بود


پیش افتد آن بز لنگ پسین

اضحک الرجعی وجوه العابسین


از گزافه کی شدند این قوم لنگ

فخر را دادند و بخریدند ننگ


پا شکسته می‌روند این قوم حج

از حرج راهیست پنهان تا فرج


دل ز دانشها بشستند این فریق

زانک این دانش نداند آن طریق


دانشی باید که اصلش زان سرست

زانک هر فرعی به اصلش رهبرست


هر پری بر عرض دریا کی پرد

تا لدن علم لدنی می‌برد


پس چرا علمی بیاموزی به مرد

کش بباید سینه را زان پاک کرد


پس مجو پیشی ازین سر لنگ باش

وقت وا گشتن تو پیش آهنگ باش


آخرون السابقون باش ای ظریف

بر شجر سابق بود میوهٔ طریف


گرچه میوه آخر آید در وجود

اولست او زانک او مقصود بود


چون ملایک گوی لا علم لنا

تا بگیرد دست تو علمتنا


گر درین مکتب ندانی تو هجا

همچو احمد پری از نور حجی


گر نباشی نامدار اندر بلاد

گم نه‌ای الله اعلم بالعباد


اندر آن ویران که آن معروف نیست

از برای حفظ گنجینهٔ زریست


موضع معروف کی بنهند گنج

زین قبل آمد فرج در زیر رنج


خاطر آرد بس شکال اینجا ولیک

بسکلد اشکال را استور نیک


هست عشقش آتشی اشکال‌سوز

هر خیالی را بروبد نور روز


هم از آن سو جو جواب ای مرتضا

کین سؤال آمد از آن سو مر تو را


گوشهٔ بی گوشهٔ دل شه‌رهیست

تاب لا شرقی و لا غرب از مهیست


تو ازین سو و از آن سو چون گدا

ای کُه معنی چه می‌جویی صدا


هم از آن سو جو که وقت درد تو

می‌شوی در ذکر یا ربی دوتو


وقت درد و مرگ آن سو می‌نمی

چونک دردت رفت چونی اعجمی


وقت محنت گشته‌ای الله گو

چونک محنت رفت گویی راه کو


این از آن آمد که حق را بی گمان

هر که بشناسد بود دایم بر آن


وانک در عقل و گمان هستش حجاب

گاه پوشیدست و گه بدریده جیب


عقل جزوی گاه چیره گه نگون

عقل کلی آمن از ریب المنون


عقل بفروش و هنر حیرت بخر

رو به خواری، نه بخارا ای پسر


ما چه خود را در سخن آغشته‌ایم

کز حکایت ما حکایت گشته‌ایم


من عدم و افسانه گردم در حنین

تا تقلب یابم اندر ساجدین


این حکایت نیست پیش مرد کار

وصفِ حالست و حضورِ یارِ غار


آن اساطیر اولین که گفت عاق

حرف قرآن را بد آثار نفاق


لامکانی که درو نور خداست

ماضی و مستقبل و حال از کجاست


ماضی و مستقبلش نسبت به تست

هر دو یک چیزند پنداری که دوست


یک تنی او را پدر ما را پسر

بام زیر زید و بر عمرو آن زبر


نسبت زیر و زبر شد زان دو کس

سقف سوی خویش یک چیزست بس


نیست مثل آن مثالست این سخن

قاصر از معنی نو حرف کهن


چون لب جو نیست مشکا لب ببند

بی لب و ساحل بُدست این بحر قند


بخش ۴۴ - فرستادن فرعون به مداین در طلب ساحران

چونک موسی بازگشت و او بماند

اهل رای و مشورت را پیش خواند


آنچنان دیدند کز اطراف مصر

جمع آردشان شه و صراف مصر


او بسی مردم فرستاد آن زمان

هر نواحی بهر جمع جادوان


هر طرف که ساحری بُد نامدار

کرد پران سوی او ده پیکِ کار


دو جوان بودند ساحر مشتهر

سحر ایشان در دل مه مستمر


شیر دوشیده ز مه فاش آشکار

در سفرها رفته بر خمی سوار


شکل کرباسی نموده ماهتاب

آن بپیموده فروشیده شتاب


سیم برده مشتری آگه شده

دست از حسرت به رخها بر زده


صد هزاران همچنین در جادوی

بوده منشی و نبوده چون روی


چون بدیشان آمد آن پیغام شاه

کز شما شاهست اکنون چاره‌خواه


از پی آنک دو درویش آمدند

بر شه و بر قصر او موکب زدند


نیست با ایشان به غیر یک عصا

که همی‌گردد به امرش اژدها


شاه و لشکر جمله بیچاره شدند

زین دو کس جمله به افغان آمدند


چاره‌ای می‌باید اندر ساحری

تا بود که زین دو ساحر جان بری


آن دو ساحر را چو این پیغام داد

ترس و مهری در دل هر دو فتاد


عرق جنسیت چو جنبیدن گرفت

سر به زانو بر نهادند از شگفت


چون دبیرستان صوفی زانوست

حل مشکل را دو زانو جادوست


بخش ۴۵ - خواندن آن دو ساحر پدر را از گور و پرسیدن از روان پدر حقیقت موسی علیه السلام

بعد از آن گفتند ای مادر بیا

گور بابا کو، تو ما را ره نما


بردشان بر گور او بنمود راه

پس سه‌روزه داشتند از بهر شاه


بعد از آن گفتند ای بابا به ما

شاه پیغامی فرستاد از وجا


که دو مرد او را به تنگ آورده‌اند

آب رویش پیش لشکر برده‌اند


نیست با ایشان سلاح و لشکری

جز عصا و در عصا شور و شری


تو جهان راستان در رفته‌ای

گرچه در صورت به خاکی خفته‌ای


آن اگر سحرست ما را ده خبر

ور خدایی باشد ای جان پدر


هم خبر ده تا که ما سجده کنیم

خویشتن بر کیمیایی بر زنیم


ناامیدانیم و اومیدی رسید

راندگانیم و کرم ما را کشید


بخش ۴۶ - جواب گفتن ساحر مرده با فرزندان خود

گفتشان در خواب کای اولاد من

نیست ممکن ظاهر این را دم زدن


فاش و مطلق گفتنم دستور نیست

لیک راز از پیش چشمم دور نیست


لیک بنمایم نشانی با شما

تا شود پیدا شما را این خفا


نور چشمانم چو آنجا گه روید

از مقام خفتنش آگه شوید


آن زمان که خفته باشد آن حکیم

آن عصا را قصد کن بگذار بیم


گر بدزدی و توانی ساحرست

چارهٔ ساحر بَرِ تو حاضرست


ور نتانی هان و هان آن ایزدیست

او رسول ذوالجلال و مهتدیست


گر جهان فرعون گیرد شرق و غرب

سرنگون آید خدا آنگاه حرب


این نشان راست دادم جان باب

بر نویس الله اعلم بالصواب


جان بابا چون بخسپد ساحری

سحر و مکرش را نباشد رهبری


چونک چوپان خفت گرگ آمن شود

چونک خفت آن جهد او ساکن شود


لیک حیوانی که چوپانش خداست

گرگ را آنجا امید و ره کجاست


جادوی که حق کند حقست و راست

جادوی خواندن مر آن حق را خطاست


جان بابا این نشان قاطعست

گر بمیرد نیز حقش رافعست


بخش ۴۷ - تشبیه کردن قرآن مجید را به عصای موسی و وفات مصطفی را علیه السلام نمودن بخواب موسی و قاصدان تغییر قرآن را با آن دو ساحر بچه کی قصد بردن عصا کردند چو موسی  را خفته یافتند

مصطفی را وعده کرد الطاف حق

گر بمیری تو نمیرد این سبق


من کتاب و معجزه‌ت را رافعم

بیش و کم‌کن را ز قرآن مانعم


من تو را اندر دو عالم حافظم

طاعنان را از حدیثت رافضم


کس نتاند بیش و کم کردن درو

تو به از من حافظی دیگر مجو


رونقت را روز روز افزون کنم

نام تو بر زر و بر نقره زنم


منبر و محراب سازم بهر تو

در محبت قهر من شد قهر تو


نام تو از ترس پنهان می‌گوند

چون نماز آرند پنهان می‌شوند


از هراس و ترس کفار لعین

دینت پنهان می‌شود زیر زمین


من مناره پر کنم آفاق را

کور گردانم دو چشم عاق را


چاکرانت شهرها گیرند و جاه

دین تو گیرد ز ماهی تا به ماه


تا قیامت باقیش داریم ما

تو مترس از نسخ دین ای مصطفی


ای رسول ما تو جادو نیستی

صادقی هم‌خرقهٔ موسیستی


هست قرآن مر تو را همچون عصا

کفرها را در کشد چون اژدها


تو اگر در زیر خاکی خفته‌ای

چون عصایش دان تو آنچ گفته‌ای


قاصدان را بر عصایش دست نی

تو بخسپ ای شه مبارک خفتنی


تن بخفته نور تو بر آسمان

بهر پیکار تو زه کرده کمان


فلسفی و آنچ پوزش می‌کند

قوس نورت تیردوزش می‌کند


آنچنان کرد و از آن افزون که گفت

او بخفت و بخت و اقبالش نخفت


جان بابا چونک ساحر خواب شد

کار او بی رونق و بی‌تاب شد


هر دو بوسیدند گورش را و تفت

تا به مصر از بهر آن پیگار زفت


چون به مصر از بهر آن کار آمدند

طالب موسی و خانهٔ او شدند


اتفاق افتاد کان روز ورود

موسی اندر زیر نخلی خفته بود


پس نشان دادندشان مردم بدو

که برو آن سوی نخلستان بجو


چون بیامد دید در خرمابنان

خفته‌ای که بود بیدار جهان


بهر نازش بسته او دو چشم سر

عرش و فرشش جمله در زیر نظر


ای بسا بیدارچشم و خفته‌دل

خود چه بیند دیدِ اهل آب و گل


آنک دل بیدار دارد چشم سر

گر بخسپد بر گشاید صد بصر


گر تو اهل دل نه‌ای بیدار باش

طالب دل باش و در پیکار باش


ور دلت بیدار شد می‌خسپ خوش

نیست غایب ناظرت از هفت و شش


گفت پیغامبر که خسپد چشم من

لیک کی خسپد دلم اندر وسن


شاه بیدارست حارس خفته گیر

جان فدای خفتگان دل‌بصیر


وصف بیداری دل ای معنوی

در نگنجد در هزاران مثنوی


چون بدیدندش که خفته‌ست او دراز

بهر دزدی عصا کردند ساز


ساحران قصد عصا کردند زود

کز پسش باید شدن وانگه ربود


اندکی چون پیشتر کردند ساز

اندر آمد آن عصا در اهتزاز


آنچنان بر خود بلرزید آن عصا

کان دو بر جا خشک گشتند از وجا


بعد از آن شد اژدها و حمله کرد

هر دوان بگریختند و روی‌زرد


رو در افتادن گرفتند از نهیب

غلط غلطان منهزم در هر نشیب


پس یقین‌شان شد که هست از آسمان

زانک می‌دیدند حد ساحران


بعد از آن اطلاق و تبشان شد پدید

کارشان تا نزع و جان کندن رسید


پس فرستادند مردی در زمان

سوی موسی از برای عذر آن


که‌امتحان کردیم و ما را کی رسد

امتحان تو اگر نبود حسد


مجرم شاهیم ما را عفو خواه

ای تو خاص الخاص درگاه اله


عفو کرد و در زمان نیکو شدند

پیش موسی بر زمین سر می‌زدند


گفت موسی عفو کردم ای کرام

گشت بر دوزخ تن و جانتان حرام


من شما را خود ندیدم ای دو یار

اعجمی سازید خود را ز اعتذار


همچنان بیگانه‌شکل و آشنا

در نبرد آیید بهر پادشا


پس زمین را بوسه دادند و شدند

انتظار وقت و فرصت می‌بدند


بخش ۴۸ - جمع آمدن ساحران از مداین پیش فرعون و تشریفها یافتن و دست بر سینه زدن در قهر  خصم او کی این بر ما نویس

تا به فرعون آمدند آن ساحران

دادشان تشریفهای بس گران


وعده‌هاشان کرد و پیشین هم بداد

بندگان و اسپان و نقد و جنس و زاد


بعد از آن می‌گفت هین ای سابقان

گر فزون آیید اندر امتحان


برفشانم بر شما چندان عطا

که بدرد پردهٔ جود و سخا


پس بگفتندش به اقبال تو شاه

غالب آییم و شود کارش تباه


ما درین فن صفدریم و پهلوان

کس ندارد پای ما اندر جهان


ذکر موسی بند خاطرها شدست

کین حکایتهاست که پیشین بدست


ذکر موسی بهر روپوشست لیک

نور موسی نقد تست ای مرد نیک


موسی و فرعون در هستی تست

باید این دو خصم را در خویش جست


تا قیامت هست از موسی نِتاج

نور دیگر نیست دیگر شد سراج


این سفال و این پلیته دیگرست

لیک نورش نیست دیگر زان سرست


گر نظر در شیشه داری گم شوی

زانک از شیشه‌ست اعداد دوی


ور نظر بر نور داری وا رهی

از دوی و اعداد جسم منتهی


از نظرگاهست ای مغز وجود

اختلاف مؤمن و گبر و جهود


بخش ۴۹ - اختلاف کردن در چگونگی و شکل پیل

پیل اندر خانهٔ تاریک بود

عرضه را آورده بودندش هُنود


از برای دیدنش مَردم بسی

اندر آن ظلمت همی‌شد هر کسی


دیدنش با چشم چون ممکن نبود

اندر آن تاریکیش کف می‌بِسود


آن یکی را کف به خرطوم اوفتاد

گفت همچون ناودانست این نهاد


آن یکی را دست بر گوشش رسید

آن برو چون بادبیزن شد پدید


آن یکی را کف چو بر پایش بسود

گفت شکل پیل دیدم چون عمود


آن یکی بر پشت او بنهاد دست

گفت خود این پیل چون تختی بدست


همچنین هر یک به جزوی که رسید

فهم آن می‌کرد هر جا می‌شنید


از نظرگه گفتشان شد مختلف

آن یکی دالش لقب داد این الف


در کف هر کس اگر شمعی بدی

اختلاف از گفتشان بیرون شدی


چشم حس همچون کف دستست و بس

نیست کف را بر همه‌ی او دست‌رس


چشم دریا دیگرست و کف دگر

کف بهل وز دیدهٔ دریا نگر


جنبش کف‌ها ز دریا روز و شب

کف همی‌بینی و دریا نی، عَجَب


ما چو کشتی‌ها به‌هم بر می‌زنیم

تیره‌چشمیم و در آب روشنیم


ای تو در کشتیِ تن رفته به خواب

آب را دیدی نگر در آبِ آب


آب را آبیست کو می‌راندش

روح را روحیست کو می‌خواندش


موسی و عیسی کجا بُد کآفتاب

کِشتِ موجودات را می‌داد آب


آدم و حوا کجا بد آن زمان

که خدا افکند این زه در کمان


این سخن هم ناقص است و ابترست

آن سخن که نیست ناقص آن سَرست


گر بگوید زانْ بلغزد پای تو

ور نگوید هیچ از آنْ ای وای تو


ور بگوید در مثال صورتی

بر همان صورت بچَفسی ای فتی


بسته‌پایی چون گیا اندر زمین

سر بجنبانی به بادی بی‌یقین


لیک پایت نیست تا نقلی کنی

یا مگر پا را ازین گِل بر کنی


چون کَنی پا را حیاتت زین گِلست

این حیاتت را روش بس مشکلست


چون حیات از حق بگیری ای روی

پس شوی مستغنی از گِل می‌روی


شیر‌خواره چون ز دایه بسکِلد

لوت‌خواره شد مر او را می‌هلد


بستهٔ شیر زمینی چون حبوب

جو فطام خویش از قوت القلوب


حرف حکمت خور که شد نور ستیر

ای تو نور بی‌حُجُب را ناپذیر


تا پذیرا گردی ای جان نور را

تا ببینی بی‌حُجُب مستور را


چون ستاره سیر بر گردون کنی

بلک بی‌گردون سفر بی‌چون کنی


آنچنان کز نیست در هست آمدی

هین بگو چون آمدی مست آمدی


راه‌های آمدن یادت نماند

لیک رمزی بر تو بر خواهیم خواند


هوش را بگذار و آنگه گوش دار

گوش را بر بند و آنگه هوش دار


نه نگویم زانک خامی تو هنوز

در بهاری تو ندیدستی تموز


این جهان همچون درختست ای کرام

ما برو چون میوه‌های نیم‌خام


سخت گیرد خام‌ها مر شاخ را

زانک در خامی نشاید کاخ را


چون بپخت و گشت شیرین لب‌گزان

سست گیرد شاخ‌ها را بعد از آن


چون از آن اقبال شیرین شد دهان

سرد شد بر آدمی ملک جهان


سخت‌گیری و تعصب خامی است

تا جََنینی، کار خون‌آشامی است


چیز دیگر ماند اما گفتنش

با تو روح القدس گوید بی منش


نه تو گویی هم به گوش خویشتن

نه من و نه غیر من ای هم تو من


همچو آن وقتی که خواب اندر روی

تو ز پیش خود به پیش خود شوی


بشنوی از خویش و پنداری فلان

با تو اندر خواب گفته‌ست آن نهان


تو یکی تو نیستی ای خوش رفیق

بلک گردونی و دریای عمیق


آن توِ زفتت که آن نهصد تو است

قُلزمست و غرقه‌گاه صد تو است


خود چه جای حد بیداریست و خواب

دم مزن والله اعلم بالصواب


دم مزن تا بشنوی از دم‌زنان

آنچ نامد در زبان و در بیان


دم مزن تا بشنوی زان آفتاب

آنچ نامد در کتاب و در خطاب


دم مزن تا دم زند بهر تو روح

آشنا بگذار در کشتی نوح


همچو کنعان کآشنا می‌کرد او

که نخواهم کشتی نوح عدو


هی بیا در کشتی بابا نشین

تا نگردی غرق طوفان ای مهین


گفت نه من آشنا آموختم

من به جز شمع تو شمع افروختم


هین مکن کین موج طوفان بلاست

دست و پا و آشنا امروز لاست


باد قهرست و بلای شمع‌کش

جز که شمع حق نمی‌پاید خمش


گفت نه رفتم برآن کوه بلند

عاصمست آن کُه مرا از هر گزند


هین مکن که کوه کاهست این زمان

جز حبیب خویش را ندهد امان


گفت من کی پند تو بشنوده‌ام

که طمع کردی که من زین دوده‌ام


خوش نیامد گفتِ تو هرگز مرا

من بری‌ام از تو در هر دو سرا


هین مکن بابا که روز ناز نیست

مر خدا را خویشی و انباز نیست


تا کنون کردی و این دم نازُکیست

اندرین درگاه گیرا نازِ کیست


لم یلد لم یولدست او از قِدَم

نه پدر دارد نه فرزند و نه عَم


ناز فرزندان کجا خواهد کشید

ناز بابایان کجا خواهد شنید


نیستم مولود پیرا کم بناز

نیستم والد جوانا کم گراز


نیستم شوهر نیَم من شهوتی

ناز را بگذار اینجا ای سِتی


جز خضوع و بندگی و اضطرار

اندرین حضرت ندارد اعتبار


گفت بابا سال‌ها این گفته‌ای

باز می‌گویی به جهل آشفته‌ای


چند ازین‌ها گفته‌ای با هرکسی

تا جواب سرد بشنودی بسی


این دم سرد تو در گوشم نرفت

خاصه اکنون که شدم دانا و زفت


گفت بابا چه زیان دارد اگر

بشنوی یکبار تو پند پدر


همچنین می‌گفت او پند لطیف

همچنان می‌گفت او دفع عنیف


نه پدر از نصح کنعان سیر شد

نه دمی در گوش آن ادبیر شد


اندرین گفتن بدند و موج تیز

بر سر کنعان زد و شد ریز ریز


نوح گفت ای پادشاه بردبار

مر مرا خر مرد و سیلت برد بار


وعده کردی مر مرا تو بارها

که بیابد اهلت از طوفان رها


دل نهادم بر امیدت من سلیم

پس چرا بربود سیل از من گلیم


گفت او از اهل و خویشانت نبود

خود ندیدی تو سپیدی او کبود


چونک دندان تو کرمش در فتاد

نیست دندان بر کَنش ای اوستاد


تا که باقی تن نگردد زار ازو

گرچه بود آنِ تو شو بیزار ازو


گفت بیزارم ز غیر ذات تو

غیر نبود آنک او شد مات تو


تو همی دانی که چونم با تو من

بیست چندانم که با باران چمن


زنده از تو شاد از تو عایلی

مغتذی بی واسطه و بی حایلی


متصل نه منفصل نه ای کمال

بلک بی‌چون و چگونه و اعتلال