بازگونه کرده‌ای معنیش را

کفر گفتی مستعد شو نیش را


بخش ۱۲۹ - جواب آن مثل کی منکران گفتند از رسالت خرگوش پیغام به پیل از ماه آسمان

اضطراب ماه گفتی در زلال

که بترسانید پیلان را شغال


قصهٔ خرگوش و پیل آری و آب

خشیت پیلان ز مه در اضطراب


این چه ماند آخر ای کوران خام

با مهی که شد زبونش خاص و عام


چه مه و چه آفتاب و چه فلک

چه عقول و چه نفوس و چه ملک


آفتاب آفتاب آفتاب

این چه می‌گویم مگر هستم بخواب


صد هزاران شهر را خشم شهان

سرنگون کردست ای بد گم‌رهان


کوه بر خود می‌شکافد صد شکاف

آفتابی از کسوفش در شغاف


خشم مردان خشک گرداند سحاب

خشم دلها کرد عالمها خراب


بنگرید ای مردگان بی حنوط

در سیاستگاه شهرستان لوط


پیل خود چه بود که سه مرغ پران

کوفتند آن پیلکان را استخوان


اضعف مرغان ابابیلست و او

پیل را بدرید و نپذیرد رفو


کیست کو نشنید آن طوفان نوح

یا مصاف لشکر فرعون و روح


روحشان بشکست و اندر آب ریخت

ذره ذره آبشان بر می‌گسیخت


کیست کو نشنید احوال ثمود

و آنک صرصر عادیان را می‌ربود


چشم باری در چنان پیلان گشا

که بدندی پیل‌کش اندر وغا


آنچنان پیلان و شاهان ظلوم

زیر خشم دل همیشه در رجوم


تا ابد از ظلمتی در ظلمتی

می‌روند و نیست غوثی رحمتی


نام نیک و بد مگر نشنیده‌اید

جمله دیدند و شما نادیده‌اید


دیده را نادیده می‌آرید لیک

چشمتان را وا گشاید مرگ نیک


گیر عالم پر بود خورشید و نور

چون روی در ظلمتی مانند گور


بی نصیب آیی از آن نور عظیم

بسته‌روزن باشی از ماه کریم


تو درون چاه رفتستی ز کاخ

چه گنه دارد جهانهای فراخ


جان که اندر وصف گرگی ماند او

چون ببیند روی یوسف را بگو


لحن داودی به سنگ و که رسید

گوش آن سنگین دلانش کم شنید


آفرین بر عقل و بر انصاف باد

هر زمان والله اعلم بالرشاد


صدقوا رسلا کراما یا سبا

صدقوا روحا سباها من سبا


صدقوهم هم شموس طالعه

یومنوکم من مخازی القارعه


صدقوهم هم بدور زاهره

قبل ان یلقوکم بالساهره


صدقوهم هم مصابیح الدجی

اکرموهم هم مفاتیح الرجا


صدقوا من لیس یرجو خیرکم

لا تضلوا لا تصدوا غیرکم


پارسی گوییم هین تازی بهل

هندوی آن ترک باش ای آب و گل


هین گواهیهای شاهان بشنوید

بگرویدند آسمانها بگروید


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

یا به حال اولینان بنگرید

یا سوی آخر بحزمی در پرید


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

حزم چه بود در دو تدبیر احتیاط

از دو آن گیری که دورست از خباط


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

آن یکی گوید درین ره هفت روز

نیست آب و هست ریگ پای‌سوز


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

آن دگر گوید دروغست این بران

که بهر شب چشمه‌ای بینی روان


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

حزم آن باشد که بر گیری تو آب

تا رهی از ترس و باشی بر صواب


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

گر بود در راه آب این را بریز

ور نباشد وای بر مرد ستیز


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

ای خلیفه‌زادگان دادی کنید

حزم بهر روز میعادی کنید


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

آن عدوی کز پدرتان کین کشید

سوی زندانش ز علیین کشید


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

آن شه شطرنج دل را مات کرد

از بهشتش سخرهٔ آفات کرد


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

چند جا بندش گرفت اندر نبرد

تا بکشتی در فکندش روی‌زرد


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

اینچنین کردست با آن پهلوان

سست سستش منگرید ای دیگران


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

مادر و بابای ما را آن حسود

تاج و پیرایه بچالاکی ربود


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

کردشان آنجا برهنه و زار و خوار

سالها بگریست آدم زار زار


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

که ز اشک چشم او رویید نبت

که چرا اندر جریدهٔ لاست ثبت


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

تو قیاسی گیر طراریش را

که چنان سرور کند زو ریش را


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

الحذر ای گل‌پرستان از شرش

تیغ لا حولی زنید اندر سرش


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

کو همی‌بیند شما را از کمین

که شما او را نمی‌بینید هین


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

دایما صیاد ریزد دانه‌ها

دانه پیدا باشد و پنهان دغا


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

هر کجا دانه بدیدی الحذر

تا نبندد دام بر تو بال و پر


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

زانک مرغی کو بترک دانه کرد

دانه از صحرای بی تزویر خورد


بخش ۱۳۰ - معنی حزم و مثال مرد حازم

هم بدان قانع شد و از دام جست

هیچ دامی پر و بالش را نبست


بخش ۱۳۱ - وخامت کار آن مرغ کی ترک حزم کرد از حرص و هوا

باز مرغی فوق دیواری نشست

دیده سوی دانه دامی ببست


یک نظر او سوی صحرا می‌کند

یک نظر حرصش به دانه می‌کشد


این نظر با آن نظر چالیش کرد

ناگهانی از خرد خالیش کرد


باز مرغی کان تردد را گذاشت

زان نظر بر کند و بر صحرا گماشت


شاد پرّ و بال او بَـخّـاً لَهُ

تا امام جمله آزادان شد او


هر که او را مقتدا سازد برست

در مقام امن و آزادی نشست


زانک شاه حازمان آمد دلش

تا گلستان و چمن شد منزلش


حزم ازو راضی و او راضی ز حزم

این چنین کن گر کنی تدبیر و عزم


بارها در دام حرص افتاده‌ای

حلق خود را در بریدن داده‌ای


بازت آن تواب لطف آزاد کرد

توبه پذرفت و شما را شاد کرد


گفت إن عُدتُم کذا عُدنا کذا

نحنُ زوّجنَا الْفِعالَ بِالجزا


چونک جفتی را بر خود آورم

آید آن را جفتش دوانه لاجرم


جفت کردیم این عمل را با اثر

چون رسد جفتی رسد جفتی دگر


چون رباید غارتی از جفت شوی

جفت می‌آید پس او شوی‌جوی


بار دیگر سوی این دام آمدیت

خاک اندر دیدهٔ توبه زدیت


بازتان تواب بگشاد از گره

گفت هین بگریز روی این سو منه


باز چون پروانهٔ نسیان رسید

جانتان را جانب آتش کشید


کم کن ای پروانه نسیان و شکی

در پر سوزیده بنگر تو یکی


چون رهیدی شکر آن باشد که هیچ

سوی آن دانه نداری پیچ پیچ


تا ترا چون شکر گویی بخشد او

روزیی بی دام و بی خوف عدو


شکر آن نعمت که‌تان آزاد کرد

نعمت حق را بباید یاد کرد


چند اندر رنجها و در بلا

گفتی از دامم رها ده ای خدا


تا چنین خدمت کنم احسان کنم

خاک اندر دیدهٔ شیطان زنم


بخش ۱۳۲ - حکایت نذر کردن سگان هر زمستان کی این تابستان چون بیاید خانه سازیم از بهر زمستان را

سَگِ زمستان جَمع گردَد اُستُخوانَش

زَخمِ سَرما خُرد گردانَد چُنانَش


کو بگویَد کین قَدرِ تَن که مَنَم

خانه‌ای از سَنگ بایَد کَردَنم


چونَک تابستان بیایَد مَن بِچَنگ

بَهرِ سَرما خانه‌ای سازَم زِ سَنگ


چونَک تابستان بیاید از گُشاد

اُستُخوانها پَهن گردَد پوست شاد


گویَد او چون زَفت بینَد خویش را

دَر کُدامین خانه گُـنجَم اِی کیا


زَفت گردَد پا کِشَد دَر سایه‌ای

کاهِلی ، سیری ، غَری ، خودرایه‌ای


گویَدَش دِل خانه‌ای ساز اِی عَمو

گوید او در خانه کی گُنجَم بِگو


اُستُخوانِ حرصِ تو دَر وقتِ دَرد

دَرهَم آیَد خُرد گردَد دَر نَوَرد


گویی اَز توبه بِسازَم خانه‌ای

دَر زِمستان باشُدَم اِستانه‌ای


چون بِشُد دَرد وُ شُدَت آن حِرص زَفت

هَمچو سَگ سودای خانه از تو رَفت


شُکرِ نِعمت خوشتَر از نِعمت بُوَد

شُکرباره کِی سوی نِعمت رَوَد


شُکرِ جان نِعمت وُ نِعمت چو پوست

زآنک شُکر آرد تُرا تا کوی دوست


نعمت آرَد غفلَت و شُکر اِنتِباه

صیدِ نعمت کُن بِدامِ شُکرِ شاه


نعمتِ شُکرت کُنَد پُر چَشم و میر

تا کُنی صَد نعمت ایثارِ فَقیر


سیر نوشی اَز طَعام و نُقلِ حَق

تا رَوَد از تو شِکَم‌خواری وُ دَق


بخش ۱۳۳ - منع کردن انبیا را از نصیحت کردن و  حجت آوردن جبریانه

قوم گفتند ای نصوحان بس بود

اینچ گفتید ار درین ده کس بود


قفل بر دلهای ما بنهاد حق

کس نداند برد بر خالق سبق


نقش ما این کرد آن تصویرگر

این نخواهد شد بگفت و گو دگر


سنگ را صد سال گویی لعل شو

کهنه را صد سال گویی باش نو


خاک را گویی صفات آب گیر

آب را گویی عسل شو یا که شیر


خالق افلاک او و افلاکیان

خالق آب و تراب و خاکیان


آسمان را داد دوران و صفا

آب و گل را تیره رویی و نما


کی تواند آسمان دردی گزید

کی تواند آب و گل صفوت خرید


قسمتی کردست هر یک را رهی

کی کهی گردد بجهدی چون کهی


بخش ۱۳۴ - جواب انبیا علیهم السلام مر جبریان را

انبیا گفتند کاری آفرید

وصفهایی که نتان زان سر کشید


و آفرید او وصفهای عارضی

که کسی مبغوض می‌گردد رضی


سنگ را گویی که زر شو بیهده‌ست

مس را گویی که زر شو راه هست


ریگ را گویی که گل شو عاجزست

خاک را گویی که گل شو جایزست


رنجها دادست کان را چاره نیست

آن بمثل لنگی و فطس و عمیست


رنجها دادست کان را چاره هست

آن بمثل لقوه و درد سرست


این دواها ساخت بهر ایتلاف

نیست این درد و دواها از گزاف


بلک اغلب رنجها را چاره هست

چون بجد جویی بیاید آن بدست


بخش ۱۳۵ - مکرر کردن کافران حجتهای جبریانه را

قوم گفتند ای گروه این رنج ما

نیست زان رنجی که بپذیرد دوا


سالها گفتید زین افسون و پند

سخت‌تر می‌گشت زان هر لحظه بند


گر دوا را این مرض قابل بدی

آخر از وی ذره‌ای زایل شدی


سُدّه چون شد آب ناید در جگر

گر خورد دریا رود جایی دگر


لاجرم آماس گیرد دست و پا

تشنگی را نشکند آن استقا


بخش ۱۳۶ - باز جواب انبیا علیهم السلام ایشان را

انبیا گفتند نومیدی بدست

فضل و رحمتهای باری بی‌حدست


از چنین محسن نشاید ناامید

دست در فتراک این رحمت زنید


ای بسا کارا که اول صعب گشت

بعد از آن بگشاده شد سختی گذشت


بعد نومیدی بسی اومیدهاست

از پس ظلمت بسی خورشیدهاست


خود گرفتم که شما سنگین شدیت

قفلها بر گوش و بر دل بر زدیت


هیچ ما را با قبولی کار نیست

کار ما تسلیم و فرمان کردنیست


او بفرمودستمان این بندگی

نیست ما را از خود این گویندگی


جان برای امر او داریم ما

گر به ریگی گوید او کاریم ما


غیر حق جان نبی را یار نیست

با قبول و رد خلقش کار نیست


مزد تبلیغ رسالاتش ازوست

زشت و دشمن‌رو شدیم از بهر دوست


ما برین درگه ملولان نیستیم

تا ز بعد راه هر جا بیستیم


دل فرو بسته و ملول آنکس بود

کز فراق یار در محبس بود


دلبر و مطلوب با ما حاضرست

در نثار رحمتش جان شاکرست


در دل ما لاله‌زار و گلشنیست

پیری و پژمردگی را راه نیست


دایما تر و جوانیم و لطیف

تازه و شیرین و خندان و ظریف


پیش ما صد سال و یکساعت یکیست

که دراز و کوته از ما منفکیست


آن دراز و کوتهی در جسمهاست

آن دراز و کوته اندر جان کجاست


سیصد و نه سال آن اصحاب کهف

پیششان یک روز بی اندوه و لهف


وانگهی بنمودشان یک روز هم

که به تن باز آمد ارواح از عدم


چون نباشد روز و شب یا ماه و سال

کی بود سیری و پیری و ملال


در گلستان عدم چون بی‌خودیست

مستی از سغراق لطف ایزدیست


لم یذق لم یدر هر کس کو نخورد

کی بوهم آرد جعل انفاس ورد


نیست موهوم ار بدی موهوم آن

همچو موهومان شدی معدوم آن


دوزخ اندر وهم چون آرد بهشت

هیچ تابد روی خوب از خوک زشت


هین گلوی خود مبر هان ای مهان

این‌چنین لقمه رسیده تا دهان


راههای صعب پایان برده‌ایم

ره بر اهل خویش آسان کرده‌ایم


بخش ۱۳۷ - مکرر کردن قوم اعتراض ترجیه بر انبیا علیهم‌السلام

قوم گفتند ار شما سعد خودیت

نحس مایید و ضدیت و مرتدیت


جان ما فارغ بد از اندیشه‌ها

در غم افکندید ما را و عنا


ذوق جمعیت که بود و اتفاق

شد ز فال زشتتان صد افتراق


طوطی نقل شکر بودیم ما

مرغ مرگ‌اندیش گشتیم از شما


هر کجا افسانهٔ غم‌گستریست

هر کجا آوازهٔ مستنکریست


هر کجا اندر جهان فال بذست

هر کجا مسخی نکالی ماخذست


در مثال قصه و فال شماست

در غم‌انگیزی شما را مشتهاست


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

انبیا گفتند فال زشت و بد

از میان جانتان دارد مدد


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

گر تو جایی خفته باشی با خطر

اژدها در قصد تو از سوی سر


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

مهربانی مر ترا آگاه کرد

که بجه زود ار نه اژدرهات خورد


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

تو بگویی فال بد چون می‌زنی

فال چه بر جه ببین در روشنی


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

از میان فال بد من خود ترا

می‌رهانم می‌برم سوی سرا


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

چون نبی آگه کننده‌ست از نهان

کو بدید آنچ ندید اهل جهان


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

گر طبیبی گویدت غوره مخور

که چنین رنجی بر آرد شور و شر


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

تو بگویی فال بد چون می‌زنی

پس تو ناصح را مثم می‌کنی


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

ور منجم گویدت کامروز هیچ

آنچنان کاری مکن اندر پسیچ


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

صد ره ار بینی دروغ اختری

یک دوباره راست آید می‌خری


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

این نجوم ما نشد هرگز خلاف

صحتش چون ماند از تو در غلاف


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

آن طبیب و آن منجم از گمان

می‌کنند آگاه و ما خود از عیان


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

دود می‌بینیم و آتش از کران

حمله می‌آرد به سوی منکران


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

تو همی‌گویی خمش کن زین مقال

که زیان ماست قال شوم‌فال


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

ای که نصح ناصحان را نشنوی

فال بد با تست هر جا می‌روی


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

افعیی بر پشت تو بر می‌رود

او ز بامی بیندش آگه کند


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

گوییش خاموش غمگینم مکن

گوید او خوش باش خود رفت آن سخن


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

چون زند افعی دهان بر گردنت

تلخ گردد جمله شادی جستنت


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

پس بدو گویی همین بود ای فلان

چون بندریدی گریبان در فغان


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

یا ز بالایم تو سنگی می‌زدی

تا مرا آن جد نمودی و بدی


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

او بگوید زآنک می‌آزرده‌ای

تو بگویی نیک شادم کرده‌ای


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

گفت من کردم جوامردی بپند

تا رهانم من ترا زین خشک بند


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

از لئیمی حق آن نشناختی

مایهٔ ایذا و طغیان ساختی


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

این بود خوی لئیمان دنی

بد کند با تو چو نیکویی کنی


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

نفس را زین صبر می‌کن منحنیش

که لئیمست و نسازد نیکویش


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

با کریمی گر کنی احسان سزد

مر یکی را او عوض هفصد دهد


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

با لئیمی چون کنی قهر و جفا

بنده‌ای گردد ترا بس با وفا


بخش ۱۳۸ - باز جواب انبیا علیهم السلام

کافران کارند در نعمت جفا

باز در دوزخ نداشان ربنا


بخش ۱۳۹ - حکمت آفریدن دوزخ آن جهان و زندان این جهان تا معبد متکبّران باشد کی ائتیا طوعا او کرها

که لئیمان در جفا صافی شوند

چون وفا بینند خود جافی شوند


مسجد طاعاتشان پس دوزخست

پای‌بند مرغ بیگانه فخست


هست زندان صومعهٔ دزد و لئیم

کاندرو ذاکر شود حق را مقیم


چون عبادت بود مقصود از بشر

شد عبادتگاه گردن‌کش سقر


آدمی را هست در هر کار دست

لیک ازو مقصود این خدمت بدست


ما خلقت الجن و الانس این بخوان

جز عبادت نیست مقصود از جهان


گرچه مقصود از کتاب آن فن بود

گر توش بالش کنی هم می‌شود


لیک ازو مقصود این بالش نبود

علم بود و دانش و ارشاد سود


گر تو میخی ساختی شمشیر را

برگزیدی بر ظفر ادبار را


گرچه مقصود از بشر علم و هدیست

لیک هر یک آدمی را معبدیست


معبد مرد کریم اکرمته

معبد مرد لئیم اسقمته


مر لئیمان را بزن تا سر نهند

مر کریمان را بده تا بر دهند


لاجرم حق هر دو مسجد آفرید

دوزخ آنها را و اینها را مزید


ساخت موسی قدس در باب صغیر

تا فرود آرند سر قوم زحیر


زآنک جباران بدند و سرفراز

دوزخ آن باب صغیرست و نیاز


بخش ۱۴۰ - بیان آنک حق تعالی صورت ملوک را سبب مسخر کردن جباران کی مسخر حق نباشند ساخته است چنانک موسی علیه السلام باب صغیر ساخت بر ربض قدس جهت رکوع جباران بنی اسرائیل وقت در آمدن کی ادخلوا الباب سجدا و قولوا حطة

آنچنانک حق ز گوشت و استخوان

از شهان باب صغیری ساخت هان


اهل دنیا سجدهٔ ایشان کنند

چونک سجدهٔ کبریا را دشمنند


ساخت سرگین‌دانکی محرابشان

نام آن محراب میر و پهلوان


لایق این حضرت پاکی نه‌اید

نیشکر پاکان شما خالی‌نیید


آن سگان را این خسان خاضع شوند

شیر را عارست کو را بگروند


گربه باشد شحنه هر موش‌خو

موش که بود تا ز شیران ترسد او


خوف ایشان از کلاب حق بود

خوفشان کی ز آفتاب حق بود


ربی الاعلاست ورد آن مهان

رب ادنی درخور این ابلهان


موش کی ترسد ز شیران مصاف

بلک آن آهوتگان مشک‌ناف


رو به پیش کاسه‌لیس ای دیگ‌لیس

توش خداوند و ولی نعمت نویس


بس کن ار شرحی بگویم دور دست

خشم گیرد میر و هم داند که هست


حاصل این آمد که بد کن ای کریم

با لئیمان تا نهد گردن لئیم


با لئیم نفس چون احسان کند

چون لئیمان نفس بد کفران کند


زین سبب بد که اهل محنت شاکرند

اهل نعمت طاغیند و ماکرند


هست طاغی بگلر زرین‌قبا

هست شاکر خستهٔ صاحب‌عبا


شکر کی روید ز املاک و نعم

شکر می‌روید ز بلوی و سقم


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

صوفیی بر میخ روزی سفره دید

چرخ می‌زد جامه‌ها را می‌درید


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

بانگ می‌زد نک نوای بی‌نوا

قحطها و دردها را نک دوا


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

چونک دود و شور او بسیار شد

هر که صوفی بود با او یار شد


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

کخ‌کخی و های و هویی می‌زدند

تای چندی مست و بی‌خود می‌شدند


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

بوالفضولی گفت صوفی را که چیست

سفره‌ای آویخته وز نان تهیست


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

گفت رو رو نقش بی‌معنیستی

تو بجو هستی که عاشق نیستی


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

عشق نان بی نان غذای عاشق است

بند هستی نیست هر کو صادقست


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

عاشقان را کار نبود با وجود

عاشقان را هست بی سرمایه سود


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

بال نه و گرد عالم می‌پرند

دست نه و گو ز میدان می‌برند


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

آن فقیری کو ز معنی بوی یافت

دست ببریده همی زنبیل بافت


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

عاشقان اندر عدم خیمه زدند

چون عدم یک‌رنگ و نفس واحدند


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

شیرخواره کی شناسد ذوق لوت

مر پری را بوی باشد لوت و پوت


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

آدمی کی بو برد از بوی او

چونک خوی اوست ضد خوی او


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

یابد از بو آن پری بوی‌کش

تو نیابی آن ز صد من لوت خوش


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

پیش قبطی خون بود آن آب نیل

آب باشد پیش سبطی جمیل


بخش ۱۴۱ - قصه عشق صوفی بر سفرهٔ تهی

جاده باشد بحر ز اسرائیلیان

غرقه گه باشد ز فرعون عوان


بخش ۱۴۲ - مخصوص بودن یعقوب علیه السلام به چشیدن جام حق از روی یوسف و کشیدن بوی حق از بوی یوسف و حرمان برادران و غیر هم ازین هر دو

آنچ یعقوب از رخ یوسف بدید

خاص او بد آن به اخوان کی رسید


این ز عشقش خویش در چه می‌کند

و آن بکین از بهر او چه می‌کند


سفرهٔ او پیش این از نان تهیست

پیش یعقوبست پر کو مشتهیست


روی ناشسته نبیند روی حور

لا صلوة گفت الا بالطهور


عشق باشد لوت و پوت جانها

جوع ازین رویست قوت جانها


جوع یوسف بود آن یعقوب را

بوی نانش می‌رسید از دور جا


آنک بستد پیرهن را می‌شتافت

بوی پیراهان یوسف می‌نیافت


و آنک صد فرسنگ زان سو بود او

چونک بد یعقوب می‌بویید بو


ای بسا عالم ز دانش بی‌نصیب

حافظ علمست آنکس نه حبیب


مستمع از وی همی‌یابد مشام

گرچه باشد مستمع از جنس عام


زانک پیراهان بدستش عاریه‌ست

چون بدست آن نخاسی جاریه‌ست


جاریه پیش نخاسی سرسریست

در کف او از برای مشتریست


قسمت حقست روزی دادنی

هر یکی را سوی دیگر راه نی


یک خیال نیک باغ آن شده

یک خیال زشت راه این زده


آن خدایی کز خیالی باغ ساخت

وز خیالی دوزخ و جای گداخت


پس کی داند راه گلشنهای او

پس کی داند جای گلخنهای او


دیدبان دل نبیند در مجال

کز کدامین رکن جان آید خیال


گر بدیدی مطلعش را ز احتیال

بند کردی راه هر ناخوش خیال


کی رسد جاسوس را آنجا قدم

که بود مرصاد و در بند عدم


دامن فضلش بکف کن کوروار

قبض اعمی این بود ای شُهره یار


دامن او امر و فرمان ویست

نیکبختی که تقی جان ویست


آن یکی در مرغزار و جوی آب

و آن یکی پهلوی او اندر عذاب


او عجب مانده که ذوق این ز چیست

و آن عجب مانده که این در حبس کیست


هین چرا خشکی که اینجا چشمه هاست

هین چرا زردی که اینجا صد دواست


همنشینا هین در آ اندر چمن

گوید ای جان من نیارم آمدن


بخش ۱۴۳ - حکایت امیر و غلامش کی نماز باره بود وانس عظیم داشت در نماز و مناجات با حق

میر شد محتاج گرمابه سحر

بانگ زد سنقر هلا بردار سر


طاس و مندیل و گل از التون بگیر

تا به گرمابه رویم ای ناگزیر


سنقر آن دم طاس و مندیلی نکو

برگرفت و رفت با او دو بدو


مسجدی بر ره بد و بانگ صلا

آمد اندر گوش سنقر در ملا


بود سنقر سخت مولع در نماز

گفت ای میر من ای بنده‌نواز


تو برین دکان زمانی صبر کن

تا گزارم فرض و خوانم لم یکن


چون امام و قوم بیرون آمدند

از نماز و وردها فارغ شدند


سنقر آنجا ماند تا نزدیک چاشت

میر سنقر را زمانی چشم داشت


گفت ای سنقر چرا نایی برون

گفت می‌نگذاردم این ذو فنون


صبر کن نک آمدم ای روشنی

نیستم غافل که در گوش منی


هفت نوبت صبر کرد و بانگ کرد

تاکه عاجز گشت از تیباش مرد


پاسخش این بود می‌نگذاردم

تا برون آیم هنوز ای محترم


گفت آخر مسجد اندر کس نماند

کیت وا می‌دارد آنجا کت نشاند


گفت آنک بسته‌استت از برون

بسته است او هم مرا در اندرون


آنک نگذارد ترا کایی درون

می‌بنگذارد مرا کایم برون


آنک نگذارد کزین سو پا نهی

او بدین سو بست پای این رهی


ماهیان را بحر نگذارد برون

خاکیان را بحر نگذارد درون


اصل ماهی آب و حیوان از گلست

حیله و تدبیر اینجا باطلست


قفل زفتست و گشاینده خدا

دست در تسلیم زن واندر رضا


ذره ذره گر شود مفتاحها

این گشایش نیست جز از کبریا


چون فراموشت شود تدبیر خویش

یابی آن بخت جوان از پیر خویش


چون فراموش خودی یادت کنند

بنده گشتی آنگه آزادت کنند


بخش ۱۴۴ - نومید شدن انبیا از قبول و پذیرای منکران قوله حتی اذا استیاس الرسل

انبیا گفتند با خاطر که چند

می‌دهیم این را و آن را وعظ و پند


چند کوبیم آهن سردی ز غی

در دمیدن در قفض هین تا بکی


جنبش خلق از قضا و وعده است

تیزی دندان ز سوز معده است


نفس اول راند بر نفس دوم

ماهی از سر گنده باشد نه ز دم


لیک هم می‌دان و خر می‌ران چو تیر

چونک بلغ گفت حق شد ناگزیر


تو نمی‌دانی کزین دو کیستی

جهد کن چندانک بینی چیستی


چون نهی بر پشت کشتی بار را

بر توکل می‌کنی آن کار را


تو نمی‌دانی که از هر دو کیی

غرقه‌ای اندر سفر یا ناجیی


گر بگویی تا ندانم من کیم

بر نخواهم تاخت در کشتی و یم


من درین ره ناجیم یا غرقه‌ام

کشف گردان کز کدامین فرقه‌ام


من نخواهم رفت این ره با گمان

بر امید خشک همچون دیگران


هیچ بازرگانیی ناید ز تو

زانک در غیبست سر این دو رو


تاجر ترسنده‌طبع شیشه‌جان

در طلب نه سود دارد نه زیان


بل زیان دارد که محرومست و خوار

نور او یابد که باشد شعله‌خوار


چونک بر بوکست جمله کارها

کار دین اولی کزین یابی رها


نیست دستوری بدینجا قرع باب

جز امید الله اعلم بالصواب


بخش ۱۴۵ - بیان آنک ایمان مقلد خوفست و رجا

داعی هر پیشه اومیدست و بوک

گرچه گردنشان ز کوشش شد چو دوک


بامدادان چون سوی دکان رود

بر امید و بوک روزی می‌دود


بوک روزی نبودت چون می‌روی

خوف حرمان هست تو چونی قوی


خوف حرمان ازل در کسب لوت

چون نکردت سست اندر جست و جوت


گویی گرچه خوف حرمان هست پیش

هست اندر کاهلی این خوف بیش


هست در کوشش امیدم بیشتر

دارم اندر کاهلی افزون خطر


پس چرا در کار دین ای بدگمان

دامنت می‌گیرد این خوف زیان


یا ندیدی کاهل این بازار ما

در چه سودند انبیا و اولیا


زین دکان رفتن چه کانشان رو نمود

اندرین بازار چون بستند سود


آتش آن را رام چون خلخال شد

بحر آن را رام شد حمال شد


آهن آن را رام شد چون موم شد

باد آن را بنده و محکوم شد


بخش ۱۴۶ - بیان آنک رسول علیه السلام فرمود ان لله تعالی اولیاء اخفیاء

قوم دیگر سخت پنهان می‌روند

شهرهٔ خلقان ظاهر کی شوند


این همه دارند و چشم هیچ کس

بر نیفتد بر کیاشان یک نفس


هم کرامتشان هم ایشان در حرم

نامشان را نشنوند ابدال هم


یا نمی‌دانی کرمهای خدا

کو ترا می‌خواند آن سو که بیا


شش جهت عالم همه اکرام اوست

هر طرف که بنگری اعلام اوست


چون کریمی گویدت آتش در آ

اندر آ زود و مگو سوزد مرا


بخش ۱۴۷ - حکایت مندیل در تنور پر آتش انداختن  انس رضی الله عنه و ناسوختن

از انس فرزند مالک آمدست

که به مهمانی او شخصی شدست


او حکایت کرد کز بعد طعام

دید انس دستارخوان را زردفام


چرکن و آلوده گفت ای خادمه

اندر افکن در تنورش یک‌دمه


در تنور پر ز آتش در فکند

آن زمان دستارخوان را هوشمند


جمله مهمانان در آن حیران شدند

انتظار دود کندوری بدند


بعد یکساعت بر آورد از تنور

پاک و اسپید و از آن اوساخ دور


قوم گفتند ای صحابی عزیز

چون نسوزید و منقی گشت نیز


گفت زانک مصطفی دست و دهان

بس بمالید اندرین دستارخوان


ای دل ترسنده از نار و عذاب

با چنان دست و لبی کن اقتراب


چون جمادی را چنین تشریف داد

جان عاشق را چه‌ها خواهد گشاد


مر کلوخ کعبه را چون قبله کرد

خاک مردان باش ای جان در نبرد


بعد از آن گفتند با آن خادمه

تو نگویی حال خود با این همه


چون فکندی زود آن از گفت وی

گیرم او بردست در اسرار پی


این‌چنین دستارخوان قیمتی

چون فکندی اندر آتش ای ستی


گفت دارم بر کریمان اعتمید

نیستم ز اکرام ایشان ناامید


میزری چه بود اگر او گویدم

در رو اندر عین آتش بی ندم


اندر افتم از کمال اعتمید

از عباد الله دارم بس امید


سر در اندازم نه این دستارخوان

ز اعتماد هر کریم رازدان


ای برادر خود برین اکسیر زن

کم نباید صدق مرد از صدق زن


آن دل مردی که از زن کم بود

آن دلی باشد که کم ز اشکم بود


بخش ۱۴۸ - قصهٔ فریاد رسیدن رسول علیه السلام کاروان عرب را کی از تشنگی و بی‌آبی در مانده بودند و دل بر مرگ نهاده شتران و خلق زبان برون انداخته

اندر آن وادی گروهی از عرب

خشک شد از قحط بارانشان قرب


در میان آن بیابان مانده

کاروانی مرگ خود بر خوانده


ناگهانی آن مغیث هر دو کون

مصطفی پیدا شد از ره بهر عون


دید آنجا کاروانی بس بزرگ

بر تف ریگ و ره صعب و سترگ


اشترانشان را زبان آویخته

خلق اندر ریگ هر سو ریخته


رحمش آمد گفت هین زوتر روید

چند یاری سوی آن کثبان دوید


گر سیاهی بر شتر مشک آورد

سوی میر خود به زودی می‌برد


آن شتربان سیه را با شتر

سوی من آرید با فرمان مر


سوی کثبان آمدند آن طالبان

بعد یکساعت بدیدند آنچنان


بنده‌ای می‌شد سیه با اشتری

راویه پر آب چون هدیه‌بری


پس بدو گفتند می‌خواند ترا

این طرف فخر البشر خیر الوری


گفت من نشناسم او را کیست او

گفت او آن ماه‌روی قندخو


نوعها تعریف کردندش که هست

گفت مانا او مگر آن شاعرست


که گروهی را زبون کرد او بسحر

من نیایم جانب او نیم شبر


کش‌کشانش آوریدند آن طرف

او فغان برداشت در تشنیع و تف


چون کشیدندش به پیش آن عزیز

گفت نوشید آب و بردارید نیز


جمله را زان مشک او سیراب کرد

اشتران و هر کسی زان آب خورد


راویه پر کرد و مشک از مشک او

ابر گردون خیره ماند از رشک او


این کسی دیدست کز یک راویه

سرد گردد سوز چندان هاویه


این کسی دیدست کز یک مشک آب

گشت چندین مشک پر بی اضطراب


مشک خود روپوش بود و موج فضل

می‌رسید از امر او از بحر اصل


آب از جوشش همی‌گردد هوا

و آن هوا گردد ز سردی آبها


بلک بی علت و بیرون زین حکم

آب رویانید تکوین از عدم


تو ز طفلی چون سببها دیده‌ای

در سبب از جهل بر چفسیده‌ای


با سببها از مسبب غافلی

سوی این روپوشها زان مایلی


چون سببها رفت بر سر می‌زنی

ربنا و ربناها می‌کنی


رب می‌گوید برو سوی سبب

چون ز صنعم یاد کردی ای عجب


گفت زین پس من ترا بینم همه

ننگرم سوی سبب و آن دمدمه


گویدش ردوا لعادوا کار تست

ای تو اندر توبه و میثاق سست


لیک من آن ننگرم رحمت کنم

رحمتم پرست بر رحمت تنم


ننگرم عهد بدت بدهم عطا

از کرم این دم چو می‌خوانی مرا


قافله حیران شد اندر کار او

یا محمد چیست این ای بحر خو


کرده‌ای روپوش مشک خرد را

غرقه کردی هم عرب هم کرد را


بخش ۱۴۹ - مشک آن غلام ازغیب پر آب کردن بمعجزه و آن غلام سیاه را سپیدرو کردن باذن الله تعالی

ای غلام اکنون تو پر بین مشک خود

تا نگویی درشکایت نیک و بد


آن سیه حیران شد از برهان او

می‌دمید از لامکان ایمان او


چشمه‌ای دید از هوا ریزان شده

مشک او روپوش فیض آن شده


زان نظر روپوشها هم بر درید

تا معین چشمهٔ غیبی بدید


چشمها پر آب کرد آن دم غلام

شد فراموشش ز خواجه وز مقام


دست و پایش ماند از رفتن به راه

زلزله افکند در جانش اله


باز بهر مصلحت بازش کشید

که به خویش آ باز رو ای مستفید


وقت حیرت نیست حیرت پیش تست

این زمان در ره در آ چالاک و چست


دستهای مصطفی بر رو نهاد

بوسه‌های عاشقانه بس بداد


مصطفی دست مبارک بر رخش

آن زمان مالید و کرد او فرخش


شد سپید آن زنگی و زادهٔ حبش

همچو بدر و روز روشن شد شبش


یوسفی شد در جمال و در دلال

گفتش اکنون رو بده وا گوی حال


او همی‌شد بی سر و بی پای مست

پای می‌نشناخت در رفتن ز دست


پس بیامد با دو مشک پر روان

سوی خواجه از نواحی کاروان


بخش ۱۵۰ - دیدن خواجه غلام خود را سپید و ناشناختن کی اوست و گفتن کی غلام مرا تو کشته‌ای خونت گرفت و خدا ترا به دست من انداخت

خواجه از دورش بدید و خیره ماند

از تحیر اهل آن ده را بخواند


راویهٔ ما اشتر ما هست این

پس کجا شد بندهٔ زنگی‌جبین


این یکی بدریست می‌آید ز دور

می‌زند بر نور روز از روش نور


کو غلام ما مگر سرگشته شد

یا بدو گرگی رسید و کشته شد


چون بیامد پیش گفتش کیستی

از یمن زادی و یا ترکیستی


گو غلامم را چه کردی راست گو

گر بکشتی وا نما حیلت مجو


گفت اگر کشتم بتو چون آمدم

چون به پای خود درین خون آمدم


کو غلام من بگفت اینک منم

کرد دست فضل یزدان روشنم


هی چه می‌گویی غلام من کجاست

هین نخواهی رست از من جز براست


گفت اسرار ترا با آن غلام

جمله وا گویم یکایک من تمام


زان زمانی که خریدی تو مرا

تا به اکنون باز گویم ماجرا


تا بدانی که همانم در وجود

گرچه از شبدیز من صبحی گشود


رنگ دیگر شد ولیکن جان پاک

فارغ از رنگست و از ارکان و خاک


تن‌شناسان زود ما را گم کنند

آب‌نوشان ترک مشک و خم کنند


جان‌شناسان از عددها فارغ‌اند

غرقهٔ دریای بی‌چونند و چند


جان شو و از راه جان جان را شناس

یار بینش شو نه فرزند قیاس


چون ملک با عقل یک سررشته‌اند

بهر حکمت را دو صورت گشته‌اند


آن ملک چون مرغ بال و پر گرفت

وین خرد بگذاشت پر و فر گرفت


لاجرم هر دو مناصر آمدند

هر دو خوش رو پشت همدیگر شدند


هم ملک هم عقل حق را واجدی

هر دو آدم را معین و ساجدی


نفس و شیطان بوده ز اول واحدی

بوده آدم را عدو و حاسدی


آنک آدم را بدن دید او رمید

و آنک نور مؤتمن دید او خمید


آن دو دیده‌روشنان بودند ازین

وین دو را دیده ندیده غیر طین


این بیان اکنون چو خر بر یخ بماند

چون نشاید بر جهود انجیل خواند


کی توان با شیعه گفتن از عمر

کی توان بربط زدن در پیش کر


لیک گر در ده به گوشه یک کسست

های هویی که برآوردم بسست


مستحق شرح را سنگ و کلوخ

ناطقی گردد مشرح با رسوخ


بخش ۱۵۱ - بیان آنک حق تعالی هرچه داد و آفرید از سماوات و ارضین و اعیان و اعراض همه به استدعاء حاجت آفرید؛ خود را محتاج چیزی باید کردن تا بدهد؛ کی «امن یجیب المضطر اذا دعاه»؛ اضطرار، گواه استحقاق است

آن نیاز مریمی بوده‌ست و درد

که چنان طفلی سخن آغاز کرد


جزو او بی او برای او بگفت

جزو جزوت گفت دارد در نهفت


دست و پا شاهد شوندت ای رهی

منکری را چند دست و پا نهی


ور نباشی مستحق شرح و گفت

ناطقهٔ ناطق ترا دید و بخفت


هر‌چه رویید از پی محتاج رُست

تا بیابد طالبی چیزی که جست


حق تعالی گر سماوات آفرید

از برای دفع حاجات آفرید


هر کجا دردی، دوا آنجا رود

هر کجا فقری، نوا آنجا رود


هر کجا مشکل جواب آنجا رود

هر کجا کشتی‌ست، آب آنجا رود


آب کم جو، تشنگی آور به‌دست

تا بجوشد آب از بالا و پست


تا نزاید طفلک ِ نازک‌گلو

کی روان گردد ز پستان شیر او؟


رو بدین بالا و پستی‌ها بدو

تا شوی تشنه و حرارت را گرو


بعد از آن از بانگ زنبور هوا

بانگ آب جو بنوشی ای کیا


حاجت تو کم نباشد از حشیش

آب را گیری سوی او می‌کشیش


گوش گیری آب را تو می‌کشی

سوی زرع خشک تا یابد خوشی


زرع جان را که‌ش جواهر مضمر‌ست

ابر رحمت پر ز آب کوثر‌ست


تا «سقاهم ربهم» آید خطاب

تشنه باش، الله اعلم بالصواب


بخش ۱۵۲ - آمدن آن زن کافر با طفل شیرخواره به نزدیک مصطفی علیه السلام و ناطق شدن عیسی‌وار به معجزات رسول صلی الله علیه و سلم

هم از آن ده یک زنی از کافران

سوی پیغامبر دوان شد ز امتحان


پیش پیغامبر در آمد با خمار

کودکی دو ماه زن را بر کنار


گفت کودک سلم الله علیک

یا رسول الله قد جئنا الیک


مادرش از خشم گفتش هی خموش

کیت افکند این شهادت را بگوش


این کیت آموخت ای طفل صغیر

که زبانت گشت در طفلی جریر


گفت حق آموخت آنگه جبرئیل

در بیان با جبرئیلم من رسیل


گفت کو گفتا که بالای سرت

می‌نبینی کن به بالا منظرت


ایستاده بر سر تو جبرئیل

مر مرا گشته به صد گونه دلیل


گفت می‌بینی تو گفتا که بلی

بر سرت تابان چو بدری کاملی


می‌بیاموزد مرا وصف رسول

زان علوم می‌رهاند زین سفول


پس رسولش گفت ای طفل رضیع

چیست نامت باز گو و شو مطیع


گفت نامم پیش حق عبدالعزیز

عبد عزی پیش این یک مشت حیز


من ز عزی پاک و بیزار و بری

حق آنک دادت این پیغامبری


کودک دو ماهه همچون ماه بدر

درس بالغ گفته چون اصحاب صدر


پس حنوط آن دم ز جنت در رسید

تا دماغ طفل و مادر بو کشید


هر دو می‌گفتند کز خوف سقوط

جان سپردن به برین بوی حنوط


آن کسی را کش معرف حق بود

جامد و نامیش صد صدق زند


آنکسی را کش خدا حافظ بود

مرغ و ماهی مر ورا حارس شود


بخش ۱۵۳ - ربودن عقاب موزهٔ مصطفی علیه السلام و بردن بر هوا و نگون کردن و از موزه مار سیاه فرو افتادن

اندرین بودند کآواز صلا

مصطفی بشنید از سوی علا


خواست آبی و وضو را تازه کرد

دست و رو را شست او زان آب سرد


هر دو پا شست و به موزه کرد رای

موزه را بربود یک موزه‌ربای


دست سوی موزه برد آن خوش‌خطاب

موزه را بربود از دستش عقاب


موزه را اندر هوا برد او چو باد

پس نگون کرد و از آن ماری فتاد


در فتاد از موزه یک مار سیاه

زان عنایت شد عقابش نیکخواه


پس عقاب آن موزه را آورد باز

گفت هین بستان و رو سوی نماز


از ضرورت کردم این گستاخیی

من ز ادب دارم شکسته‌شاخیی


وای کو گستاخ پایی می‌نهد

بی ضرورت کش هوا فتوی دهد


پس رسولش شکر کرد و گفت ما

این جفا دیدیم و بود این خود وفا


موزه بربودی و من درهم شدم

تو غمم بردی و من در غم شدم


گرچه هر غیبی خدا ما را نمود

دل در آن لحظه به خود مشغول بود


گفت دور از تو که غفلت در تو رست

دیدنم آن غیب را هم عکس تست


مار در موزه ببینم بر هوا

نیست از من عکس تست ای مصطفی


عکس نورانی همه روشن بود

عکس ظلمانی همه گلخن بود


عکس عبدالله همه نوری بود

عکس بیگانه همه کوری بود


عکس هر کس را بدان ای جان ببین

پهلوی جنسی که خواهی می‌نشین


بخش ۱۵۴ - وجه عبرت گرفتن ازین حکایت و یقین دانستن کی ان مع العسر یسرا

عبرتست آن قصه ای جان مر ترا

تا که راضی باشی در حکم خدا


تا که زیرک باشی و نیکوگمان

چون ببینی واقعهٔ بد ناگهان


دیگران گردند زرد از بیم آن

تو چو گل خندان گه سود و زیان


زانک گل گر برگ برگش می‌کنی

خنده نگذارد نگردد منثنی


گوید از خاری چرا افتم به‌غم

خنده را من خود ز خار آورده‌ام


هرچه از تو یاوه گردد از قضا

تو یقین دان که خریدت از بلا


ما التصوف قال وجدان الفرح

فی الفؤاد عند اتیان الترح


آن عقابش را عقابی دان که او

در ربود آن موزه را زان نیک‌خو


تا رهاند پاش را از زخم مار

ای خنک عقلی که باشد بی غبار


گفت لا تاسوا علی ما فاتکم

ان اتی السرحان واردی شاتکم


کان بلا دفع بلاهای بزرگ

و آن زیان منع زیانهای سترگ


بخش ۱۵۵ - استدعاء آن مرد از موسی زبان بهایم با طیور

گفت موسی را یکی مرد جوان

که بیاموزم زبان جانوران


تا بود کز بانگ حیوانات و دد

عبرتی حاصل کنم در دین خود


چون زبان‌های بنی‌آدم همه

در پی آبست و نان و دمدمه


بوک حیوانات را دردی دگر

باشد از تدبیر هنگام گذر


گفت موسی رو گذر کن زین هوس

کاین خطر دارد بسی در پیش و پس


عبرت و بیداری از یزدان طلب

نه از کتاب و از مقال و حرف و لب


گرم‌تر شد مرد زان منعش که کرد

گرم‌تر گردد همی از منع مرد


گفت ای موسی چو نور تو بتافت

هر‌چه چیزی بود چیزی از تو یافت


مر مرا محروم کردن زین مراد

لایق لطفت نباشد ای جواد


این زمان قایم مقام حق توی

یاس باشد گر مرا مانع شوی


گفت موسی یا رب این مرد سلیم

سخره کردستش مگر دیو رجیم


گر بیاموزم زیان کارش بود

ور نیاموزم دلش بد می‌شود


گفت ای موسی بیاموزش که ما

رد نکردیم از کرم هرگز دعا


گفت یا رب او پشیمانی خورد

دست خاید، جامه‌ها را بَر‌درَد


نیست قدرت هر کسی را سازوار

عجز بهتر مایهٔ پرهیزکار


فقر ازین رو فخر آمد جاودان

که به تقوی ماند دست نارسان


زان غنا و زان غنی مردود شد

که ز قدرت صبرها بدرود شد


آدمی را عجز و فقر آمد امان

از بلای نفس پر حرص و غمان


آن غم آمد ز آرزوهای فضول

که بدان خو کرده است آن صید غول


آرزوی گِل بود گِل‌خواره را

گُل‌شکر نگوارد آن بیچاره را


بخش ۱۵۶ - وحی آمدن از حق تعالی به موسی کی بیاموزش چیزی کی استدعا کند یا بعضی از آن

گفت یزدان تو بده بایست او

برگشا در اختیار آن دست او


اختیار آمد عبادت را نمک

ورنه می‌گردد بناخواه این فلک


گردش او را نه اجر و نه عقاب

که اختیار آمد هنر وقت حساب


جمله عالم خود مسبح آمدند

نیست آن تسبیح جبری مزدمند


تیغ در دستش نه از عجزش بکن

تا که غازی گردد او یا راه‌زن


زانک کرمنا شد آدم ز اختیار

نیم زنبور عسل شد نیم مار


مومنان کان عسل زنبوروار

کافران خود کان زهری همچو مار


زانک مؤمن خورد بگزیده نبات

تا چو نحلی گشت ریق او حیات


باز کافر خورد شربت از صدید

هم ز قوتش زهر شد در وی پدید


اهل الهام خدا عین الحیات

اهل تسویل هوا سم الممات


در جهان این مدح و شاباش و زهی

ز اختیارست و حفاظ آگهی


جمله رندان چونک در زندان بوند

متقی و زاهد و حق‌خوان شوند


چونک قدرت رفت کاسد شد عمل

هین که تا سرمایه نستاند اجل


قدرتت سرمایهٔ سودست هین

وقت قدرت را نگه دار و ببین


آدمی بر خنگ کرمنا سوار

در کف درکش عنان اختیار


باز موسی داد پند او را بمهر

که مرادت زرد خواهد کرد چهر


ترک این سودا بگو وز حق بترس

دیو دادستت برای مکر درس


بخش ۱۵۷ - قانع شدن آن طالب به تعلیم زبان مرغ خانگی و سگ و اجابت موسی علیه السلام

گفت باری نطق سگ کو بر درست

نطق مرغ خانگی کاهل پرست


گفت موسی هین تو دانی رو رسید

نطق این هر دو شود بر تو پدید


بامدادان از برای امتحان

ایستاد او منتظر بر آستان


خادمه سفره بیفشاند و فتاد

پاره‌ای نان بیات آثار زاد


در ربود آن را خروسی چون گرو

گفت سگ کردی تو بر ما ظلم رو


دانهٔ گندم توانی خورد و من

عاجزم در دانه خوردن در وطن


گندم و جو را و باقی حبوب

می‌توانی خورد و من نه ای طروب


این لب نانی که قسم ماست نان

می‌ربایی این قدر را از سگان


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

پس خروسش گفت تن زن غم مخور

که خدا بدهد عوض زینت دگر


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

اسپ این خواجه سقط خواهد شدن

روز فردا سیر خور کم کن حزن


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

مر سگان را عید باشد مرگ اسپ

روزی وافر بود بی جهد و کسپ


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

اسپ را بفروخت چون بشنید مرد

پیش سگ شد آن خروسش روی‌زرد


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

روز دیگر همچنان نان را ربود

آن خروس و سگ برو لب بر گشود


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

کای خروس عشوه‌ده چند این دروغ

ظالمی و کاذبی و بی فروغ


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

اسپ کش گفتی سقط گردد کجاست

کور اخترگوی و محرومی ز راست


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

گفت او را آن خروس با خبر

که سقط شد اسپ او جای دگر


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

اسپ را بفروخت و جست او از زیان

آن زیان انداخت او بر دیگران


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

لیک فردا استرش گردد سقط

مر سگان را باشد آن نعمت فقط


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

زود استر را فروشید آن حریص

یافت از غم وز زیان آن دم محیص


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

روز ثالث گفت سگ با آن خروس

ای امیر کاذبان با طبل و کوس


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

گفت او بفروخت استر را شتاب

گفت فردایش غلام آید مصاب


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

چون غلام او بمیرد نانها

بر سگ و خواهنده ریزند اقربا


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

این شنید و آن غلامش را فروخت

رست از خسران و رخ را بر فروخت


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

شکرها می‌کرد و شادیها که من

رستم از سه واقعه اندر زمن


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

تا زبان مرغ و سگ آموختم

دیدهٔ سوء القضا را دوختم


بخش ۱۵۸ - جواب خروس سگ را

روز دیگر آن سگ محروم گفت

کای خروس ژاژخا کو طاق و جفت


بخش ۱۵۹ - خجل گشتن خروس پیش سگ به سبب دروغ شدن در آن سه وعده

چند چند آخر دروغ و مکر تو

خود نپرد جز دروغ از وکر تو


گفت حاشا از من و از جنس من

که بگردیم از دروغی ممتحن


ما خروسان چون مؤذن راست‌گوی

هم رقیب آفتاب و وقت‌جوی


پاسبان آفتابیم از درون

گر کنی بالای ما طشتی نگون


پاسبان آفتابند اولیا

در بشر واقف ز اسرار خدا


اصل ما را حق پی بانگ نماز

داد هدیه آدمی را در جهاز


گر بناهنگام سهوی‌مان رود

در اذان آن مقتل ما می‌شود


گفت ناهنگام حی عل فلاح

خون ما را می‌کند خوار و مباح


آنک معصوم آمد و پاک از غلط

آن خروس جان وحی آمد فقط


آن غلامش مرد پیش مشتری

شد زیان مشتری آن یکسری


او گریزانید مالش را ولیک

خون خود را ریخت اندر یاب نیک


یک زیان دفع زیانها می‌شدی

جسم و مال ماست جانها را فدی


پیش شاهان در سیاست‌گستری

می‌دهی تو مال و سر را می‌خری


اعجمی چون گشته‌ای اندر قضا

می‌گریزانی ز داور مال را


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

لیک فردا خواهد او مردن یقین

گاو خواهد کشت وارث در حنین


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

صاحب خانه بخواهد مرد رفت

روز فردا نک رسیدت لوت زفت


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

پاره‌های نان و لالنگ و طعام

در میان کوی یابد خاص و عام


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

گاو قربانی و نانهای تنک

بر سگان و سایلان ریزد سبک


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

مرگ اسپ و استر و مرگ غلام

بد قضا گردان این مغرور خام


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

از زیان مال و درد آن گریخت

مال افزون کرد و خون خویش ریخت


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

این ریاضتهای درویشان چراست

کان بلا بر تن بقای جانهاست


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

تا بقای خود نیابد سالکی

چون کند تن را سقیم و هالکی


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

دست کی جنبد به ایثار و عمل

تا نبیند داده را جانش بدل


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

آنک بدهد بی امید سودها

آن خدایست آن خدایست آن خدا


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

یا ولی حق که خوی حق گرفت

نور گشت و تابش مطلق گرفت


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

کو غنی است و جز او جمله فقیر

کی فقیری بی عوض گوید که گیر


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

تا نبیند کودکی که سیب هست

او پیاز گنده را ندهد ز دست


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

این همه بازار بهر این غرض

بر دکانها شسته بر بوی عوض


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

صد متاع خوب عرضه می‌کنند

واندرون دل عوضها می‌تنند


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

یک سلامی نشنوی ای مرد دین

که نگیرد آخرت آن آستین


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

بی طمع نشنیده‌ام از خاص و عام

من سلامی ای برادر والسلام


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

جز سلام حق هین آن را بجو

خانه خانه جا بجا و کو بکو


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

از دهان آدمی خوش‌مشام

هم پیام حق شنودم هم سلام


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

وین سلام باقیان بر بوی آن

من همی‌نوشم به دل خوشتر ز جان


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

زان سلام او سلام حق شدست

کآتش اندر دودمان خود زدست


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

مرده است از خود شده زنده برب

زان بود اسرار حقش در دو لب


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

مردن تن در ریاضت زندگیست

رنج این تن روح را پایندگیست


بخش ۱۶۰ - خبر کردن خروس از مرگ خواجه

گوش بنهاده بد آن مرد خبیث

می‌شنود او از خروسش آن حدیث


بخش ۱۶۱ - دویدن آن شخص به سوی موسی به زنهار چون از خروس خبر مرگ خود شنید

چون شنید اینها دوان شد تیز و تفت

بر در موسی کلیم الله رفت


رو همی‌مالید در خاک او ز بیم

که مرا فریاد رس زین ای کلیم


گفت رو بفروش خود را و بره

چونک استا گشته‌ای بر جه ز چه


بر مسلمانان زیان انداز تو

کیسه و همیانها را کن دوتو


من درون خشت دیدم این قضا

که در آیینه عیان شد مر ترا


عاقل اول بیند آخر را بدل

اندر آخر بیند از دانش مقل


باز زاری کرد کای نیکوخصال

مر مرا در سر مزن در رو ممال


از من آن آمد که بودم ناسزا

ناسزایم را تو ده حسن الجزا


گفت تیری جست از شست ای پسر

نیست سنت کآید آن واپس به سر


لیک در خواهم ز نیکوداوری

تا که ایمان آن زمان با خود بری


چونک ایمان برده باشی زنده‌ای

چونک با ایمان روی پاینده‌ای


هم در آن دم حال بر خواجه بگشت

تا دلش شوریده و آوردند طشت


شورش مرگست نه هیضهٔ طعام

قی چه سودت دارد ای بدبخت خام


چار کس بردند تا سوی وثاق

ساق می‌مالید او بر پشت ساق


پند موسی نشنوی شوخی کنی

خویشتن بر تیغ پولادی زنی


شرم ناید تیغ را از جان تو

آن تست این ای برادر آن تو


بخش ۱۶۲ - دعاکردن موسی آن شخص را تا بایمان رود از دنیا

موسی آمد در مناجات آن سحر

کای خدا ایمان ازو مستان مبر


پادشاهی کن برو بخشا که او

سهو کرد و خیره‌رویی و غلو


گفتمش این علم نه درخورد تست

دفع پندارید گفتم را و سست


دست را بر اژدها آنکس زند

که عصا را دستش اژدرها کند


سر غیب آن را سزد آموختن

که ز گفتن لب تواند دوختن


درخور دریا نشد جز مرغ آب

فهم کن والله اعلم بالصواب


او به دریا رفت و مرغ‌آبی نبود

گشت غرقه دست گیرش ای ودود


بخش ۱۶۳ - اجابت کردن حق تعالی دعای موسی را علیه السلام

گفت بخشیدم بدو ایمان نعم

ور تو خواهی این زمان زنده‌ش کنم


بلک جمله مردگان خاک را

این زمان زنده کنم بهر ترا


گفت موسی این جهان مردنست

آن جهان انگیز کانجا روشنست


این فناجا چون جهان بود نیست

بازگشت عاریت بس سود نیست


رحمتی افشان بر ایشان هم کنون

در نهان‌خانهٔ لدینا محضرون


تابدانی که زیان جسم و مال

سود جان باشد رهاند از وبال


پس ریاضت را به جان شو مشتری

چون سپردی تن به خدمت جان بری


ور ریاضت آیدت بی اختیار

سر بنه شکرانه ده ای کامیار


چون حقت داد آن ریاضت شکر کن

تو نکردی او کشیدت ز امر کن


بخش ۱۶۴ - حکایت آن زنی کی فرزندش نمی‌زیست بنالید جواب آمد کی آن عوض ریاضت تست و به جای جهاد مجاهدانست ترا

آن زنی هر سال زاییدی پسر

بیش از شش مه نبودی عمرور


یاسه مه یا چار مه گشتی تباه

ناله کرد آن زن که افغان ای اله


نه مهم بارست و سه ماهم فرح

نعمتم زوتر رو از قوس قزح


پیش مردان خدا کردی نفیر

زین شکایت آن زن از درد نذیر


بیست فرزند این‌چنین در گور رفت

آتشی در جانشان افتاد تفت


تا شبی بنمود او را جنتی

باقیی سبزی خوشی بی ضنتی


باغ گفتم نعمت بی‌کیف را

کاصل نعمتهاست و مجمع باغها


ورنه لا عین رات چه جای باغ

گفت نور غیب را یزدان چراغ


مثل نبود آن مثال آن بود

تا برد بوی آنک او حیران بود


حاصل آن زن دید آن را مست شد

زان تجلی آن ضعیف از دست شد


دید در قصری نبشته نام خویش

آن خود دانستش آن محبوب‌کیش


بعد از آن گفتند کین نعمت وراست

کو بجان بازی به جز صادق نخاست


خدمت بسیار می‌بایست کرد

مر ترا تا بر خوری زین چاشت‌خورد


چون تو کاهل بودی اندر التجا

آن مصیبتها عوض دادت خدا


گفت یا رب تا به صد سال و فزون

این چنینم ده بریز از من تو خون


اندر آن باغ او چو آمد پیش پیش

دید در وی جمله فرزندان خویش


گفت از من کم شد از تو گم نشد

بی دو چشم غیب کس مردم نشد


تو نکردی فصد و از بینی دوید

خون افزون تا ز تب جانت رهید


مغز هر میوه بهست از پوستش

پوست دان تن را و مغز آن دوستش


مغز نغزی دارد آخر آدمی

یکدمی آن را طلب گر زان دمی


بخش ۱۶۵ - در آمدن حمزه رضی الله عنه در جنگ بی زره

اندر آخر حمزه چون در صف شدی

بی زره سرمست در غزو آمدی


سینه باز و تن برهنه پیش پیش

در فکندی در صف شمشیر خویش


خلق پرسیدند کای عم رسول

ای هزبر صف‌شکن شاه فحول


نه تو لا تلقوا بایدیکم الی

تهلکه خواندی ز پیغام خدا


پس چرا تو خویش را در تهلکه

می در اندازی چنین در معرکه


چون جوان بودی و زفت و سخت‌زه

تو نمی‌رفتی سوی صف بی زره


چون شدی پیر و ضعیف و منحنی

پرده‌های لا ابالی می‌زنی


لا ابالی‌وار با تیغ و سنان

می‌نمایی دار و گیر و امتحان


تیغ حرمت می‌ندارد پیر را

کی بود تمییز تیغ و تیر را


زین نسق غمخوارگان بی‌خبر

پند می‌دادند او را از غیر


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

گفت حمزه چونک بودم من جوان

مرگ می‌دیدم وداع این جهان


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

سوی مردن کس به رغبت کی رود

پیش اژدرها برهنه کی شود


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

لیک از نور محمد من کنون

نیستم این شهر فانی را زبون


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

از برون حس لشکرگاه شاه

پر همی‌بینم ز نور حق سپاه


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

خیمه در خیمه طناب اندر طناب

شکر آنک کرد بیدارم ز خواب


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

آنک مردن پیش چشمش تهلکه‌ست

امر لا تلقوا بگیرد او به دست


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

و آنک مردن پیش او شد فتح باب

سارعوا آید مرورا در خطاب


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

الحذر ای مرگ‌بینان بارعوا

العجل ای حشربینان سارعوا


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

الصلا ای لطف‌بینان افرحوا

البلا ای قهربینان اترحوا


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

هر که یوسف دید جان کردش فدی

هر که گرگش دید برگشت از هدی


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

مرگ هر یک ای پسر همرنگ اوست

پیش دشمن دشمن و بر دوست دوست


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

پیش ترک آیینه را خوش رنگی‌است

پیش زنگی آینه هم زنگی‌است


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

آنک می‌ترسی ز مرگ اندر فرار

آن ز خود ترسانی ای جان هوش دار


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

روی زشت تست نه رخسار مرگ

جان تو همچون درخت و مرگ برگ


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

از تو رُسته‌ست اَر نکوی‌ست اَر بَدست

ناخوش و خوش، هر ضمیر‌ت، از خودست


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

گَر به «خار»ی خسته‌ای، خود کِشته‌ای

وَر «حریر» و «قَز» دَری، خود رِشته‌ای


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

دانک نبود فعل همرنگ جزا

هیچ خدمت نیست همرنگ عطا


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

مزد مزدوران نمی‌ماند به‌کار

کان عرض وین جوهر‌ست و پایدار


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

آن همه سختی و زورست و عرق

وین همه سیم است و زر‌ست و طبق


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

گر ترا آید ز جایی تهمتی

کرد مظلومت دعا در محنتی


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

تو همی‌گویی که من آزاده‌ام

بر کسی من تهمتی ننهاده‌ام


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

تو گناهی کرده‌ای شکل دگر

دانه کشتی، دانه کی ماند به بر؟


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

او زنا کرد و جزا صد چوب بود

گوید او «من کی زدم کس را به‌عود؟»


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

نه جزای آن زنا بود این بلا؟

چوب کی ماند زنا را در خلا؟


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

مار کی ماند عصا را ای کلیم

درد کی ماند دوا را ای حکیم


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

تو به جای آن عصا آب منی

چون بیفکندی شد آن شخص سنی


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

یار شد یا مار شد آن آب تو

زان عصا چونست این اعجاب تو


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

هیچ ماند آب آن فرزند را؟

هیچ ماند نیشکر مر قند را؟


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

چون سجودی یا رکوعی مرد کشت

شد در آن عالم سجود او بهشت


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

چونک پرید از دهانش حمد حق

مرغ جنت ساختش رب‌الفلق


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

حمد و تسبیحت نماند مرغ را

گرچه نطفهٔ مرغ بادست و هوا


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

چون ز دستت رست ایثار و زکات

گشت این دست آن طرف نخل و نبات


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

آب صبرت جوی آب خلد شد

جوی شیر خلد مهر تست و ود


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

ذوق طاعت گشت جوی انگبین

مستی و شوق تو جوی خمر بین


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

این سبب‌ها آن اثر‌ها را نماند

کس نداند چونش جای آن نشاند


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

این سبب‌ها چون به فرمان تو بود

چار جو هم مر ترا فرمان نمود


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

هر طرف خواهی روانش می‌کنی

آن صفت چون بُد چنانش می‌کنی


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

چون منی تو که در فرمان تست

نسل آن در امر تو آیند چست


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

می‌دود بر امر تو فرزند نو

که منم جزوت که کردی‌اش گرو


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

آن صفت در امر تو بود این جهان

هم در امر تست آن جوها روان


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

آن درختان مر ترا فرمان‌برند

کان درختان از صفاتت با‌بَرَند


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

چون به امر تست اینجا این صفات

پس در امر تست آنجا آن جزات


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

چون ز دستت زخم بر مظلوم رست

آن درختی گشت ازو زقوم رست


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

چون ز خشم آتش تو در دل‌ها زدی

مایهٔ نار جهنم آمدی


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

آتشت اینجا چو آدم‌سوز بود

آنچ از وی زاد مرد افروز بود


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

آتش تو قصد مردم می‌کند

نار کز وی زاد بر مردم زند


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

آن سخن‌های چو مار و کزدمت

مار و کزدم گشت و می‌گیرد دمت


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

اولیا را داشتی در انتظار

انتظار رستخیز‌ت گشت یار


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

وعدهٔ فردا و پس‌فردای تو

انتظار حشرت آمد وای تو


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

منتظر مانی در آن روز دراز

در حساب و آفتاب جان‌گداز


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

که‌آسمان را منتظر می‌داشتی

تخم «فردا ره روم» می‌کاشتی


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

خشم تو تخم سعیر دوزخ است

هین بکش این دوزخت را کاین فخ است


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

کشتن این نار نبود جز به نور

نورک اطفا نارنا نحن الشکور


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

گر تو بی نوری کنی حلمی بدست

آتشت زنده‌ست و در خاکستر‌ست


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

آن تکلف باشد و روپوش هین

نار را نکشد به غیر نور دین


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

تا نبینی نور دین آمن مباش

که‌آتش پنهان شود یک روز فاش


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

نور آبی دان و هم در آب چفس

چونک داری آب از آتش مترس


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

آب آتش را کشد کآتش به خو

می‌بسوزد نسل و فرزندان او


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

سوی آن مرغابیان رو روز چند

تا ترا در آب حیوانی کشند


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

مرغ خاکی مرغ آبی هم‌تنند

لیک ضدانند آب و روغنند


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

هر یکی مر اصل خود را بنده‌اند

احتیاطی کن به‌هم ماننده‌اند


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

همچنانک وسوسه و وحی الست

هر دو معقولند لیکن فرق هست


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

هر دو دلالان بازار ضمیر

رخت‌ها را می‌ستایند ای امیر


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

گر تو صراف دلی فکرت شناس

فرق کن سر دو فکر چون نخاس


بخش ۱۶۶ - جواب حمزه مر خلق را

ور ندانی این دو فکرت از گمان

لا خلابه گوی و مشتاب و مران


بخش ۱۶۷ - حیله دفع مغبون شدن در بیع و شرا

آن یکی یاری پیمبر را بگفت

که منم در بیعها با غبن جفت


مکر هر کس کو فروشد یا خرد

همچو سحرست و ز راهم می‌برد


گفت در بیعی که ترسی از غرار

شرط کن سه روز خود را اختیار


که تانی هست از رحمان یقین

هست تعجیلت ز شیطان لعین


پیش سگ چون لقمه نان افکنی

بو کند آنگه خورد ای معتنی


او ببینی بو کند ما با خرد

هم ببوییمش به عقل منتقد


با تانی گشت موجود از خدا

تابه شش روز این زمین و چرخها


ورنه قادر بود کو کن فیکون

صد زمین و چرخ آوردی برون


آدمی را اندک اندک آن همام

تا چهل سالش کند مرد تمام


گرچه قادر بود کاندر یک نفس

از عدم پران کند پنجاه کس


عیسی قادر بود کو از یک دعا

بی توقف بر جهاند مرده را


خالق عیسی بنتواند که او

بی توقف مردم آرد تو بتو


این تانی از پی تعلیم تست

که طلب آهسته باید بی سکست


جو یکی کوچک که دایم می‌رود

نه نجس گردد نه گنده می‌شود


زین تانی زاید اقبال و سرور

این تانی بیضه دولت چون طیور


مرغ کی ماند به بیضه ای عنید

گرچه از بیضه همی آید پدید


باش تا اجزای تو چون بیضه‌ها

مرغها زایند اندر انتها


بیضهٔ مار ارچه ماند در شبه

بیضه گنجشک را دورست ره


دانهٔ آبی به دانه سیب نیز

گرچه ماند فرقها دان ای عزیز


برگها هم‌رنگ باشد در نظر

میوه‌ها هر یک بود نوعی دگر


برگهای جسمها ماننده‌اند

لیک هر جانی بریعی زنده‌اند


خلق در بازار یکسان می‌روند

آن یکی در ذوق و دیگر دردمند


همچنان در مرگ یکسان می‌رویم

نیم در خسران و نیمی خسرویم


بخش ۱۶۸ - وفات یافتن بلال رضی الله عنه با شادی

چون بلال از ضعف شد همچون هلال

رنگ مرگ افتاد بر روی بلال


جفت او دیدش بگفتا وا حرب

پس بلالش گفت نه نه وا طرب


تا کنون اندر حرب بودم ز زیست

تو چه دانی مرگ چون عیشست و چیست


این همی گفت و رخش در عین گفت

نرگس و گلبرگ و لاله می‌شکفت


تاب رو و چشم پر انوار او

می گواهی داد بر گفتار او


هر سیه دل می سیه دیدی ورا

مردم دیده سیاه آمد چرا


مردم نادیده باشد رو سیاه

مردم دیده بود مرآت ماه


خود که بیند مردم دیدهٔ ترا

در جهان جز مردم دیده‌فزا


چون به غیر مردم دیده‌ش ندید

پس به غیر او که در رنگش رسید


پس جز او جمله مقلد آمدند

در صفات مردم دیده بلند


گفت جفتش الفراق ای خوش‌خصال

گفت نه نه الوصالست الوصال


گفت جفت امشب غریبی می‌روی

از تبار و خویش غایب می‌شوی


گفت نه نه بلک امشب جان من

می‌رسد خود از غریبی در وطن


گفت رویت را کجا بینیم ما

گفت اندر حلقهٔ خاص خدا


حلقهٔ خاصش به تو پیوسته است

گر نظر بالا کنی نه سوی پست


اندر آن حلقه ز رب العالمین

نور می‌تابد چو در حلقه نگین


گفت ویران گشت این خانه دریغ

گفت اندر مه نگر منگر به میغ


کرد ویران تا کند معمورتر

قومم انبه بود و خانه مختصر


بخش ۱۶۹ - حکمت ویران شدن تن به مرگ

من چو آدم بودم اول حبس کرب

پر شد اکنون نسل جانم شرق و غرب


بخش ۱۶۹ - حکمت ویران شدن تن به مرگ

من گدا بودم درین خانه چو چاه

شاه گشتم قصر باید بهر شاه


بخش ۱۶۹ - حکمت ویران شدن تن به مرگ

قصرها خود مر شهان را مانسست

مرده را خانه و مکان گوری بسست


بخش ۱۶۹ - حکمت ویران شدن تن به مرگ

انبیا را تنگ آمد این جهان

چون شهان رفتند اندر لامکان


بخش ۱۶۹ - حکمت ویران شدن تن به مرگ

مردگان را این جهان بنمود فر

ظاهرش زفت و به معنی تنگ بر


بخش ۱۶۹ - حکمت ویران شدن تن به مرگ

گر نبودی تنگ این افغان ز چیست

چون دو تا شد هر که در وی بیش زیست


بخش ۱۶۹ - حکمت ویران شدن تن به مرگ

در زمان خواب چون آزاد شد

زان مکان بنگر که جان چون شاد شد


بخش ۱۶۹ - حکمت ویران شدن تن به مرگ

ظالم از ظلم طبیعت باز رست

مرد زندانی ز فکر حبس جست


بخش ۱۶۹ - حکمت ویران شدن تن به مرگ

این زمین و آسمان بس فراخ

سخت تنگ آمد به هنگام مناخ


بخش ۱۶۹ - حکمت ویران شدن تن به مرگ

جسم بند آمد فراخ وسخت تنگ

خندهٔ او گریه فخرش جمله ننگ


بخش ۱۷۰ - تشبیه دنیا کی بظاهر فراخست و بمعنی تنگ و تشبیه خواب کی خلاص است ازین تنگی

همچو گرمابه که تفسیده بود

تنگ آیی جانت پخسیده شود


گرچه گرمابه عریضست و طویل

زان تبش تنگ آیدت جان و کلیل


تا برون نایی بنگشاید دلت

پس چه سود آمد فراخی منزلت


یا که کفش تنگ پوشی ای غوی

در بیابان فراخی می‌روی


آن فراخی بیابان تنگ گشت

بر تو زندان آمد آن صحرا و دشت


هر که دید او مر ترا از دور گفت

کو در آن صحرا چو لاله تر شکفت


او نداند که تو همچون ظالمان

از برون در گلشنی جان در فغان


خواب تو آن کفش بیرون کردنست

که زمانی جانت آزاد از تنست


اولیا را خواب ملکست ای فلان

همچو آن اصحاب کهف اندر جهان


خواب می‌بینند و آنجا خواب نه

در عدم در می‌روند و باب نه


خانهٔ تنگ و درون جان چنگ‌لوک

کرد ویران تا کند قصر ملوک


چنگ‌لوکم چون جنین اندر رحم

نه‌مهه گشتم شد این نقلان مهم


گر نباشد درد زه بر مادرم

من درین زندان میان آذرم


مادر طبعم ز درد مرگ خویش

می‌کند ره تا رهد بره ز میش


تا چرد آن بره در صحرای سبز

هین رحم بگشا که گشت این بره گبز


درد زه گر رنج آبستان بود

بر جنین اشکستن زندان بود


حامله گریان ز زه کاین المناص

و آن جنین خندان که پیش آمد خلاص


هرچه زیر چرخ هستند امهات

از جماد و از بهیمه وز نبات


هر یکی از درد غیری غافل اند

جز کسانی که نبیه و کامل‌اند


آنچ کوسه داند از خانهٔ کسان

بلمه از خانه خودش کی داند آن


آنچ صاحب‌دل بداند حال تو

تو ز حال خود ندانی ای عمو


بخش ۱۷۱ - بیان آنک هرچه غفلت و غم و کاهلی و تاریکی‌ست همه از تن است کی ارضی است و سفلی

غفلت از تن بود چون تن روح شد

بیند او اسرار را بی هیچ بد


چون زمین برخاست از جو فلک

نه شب و نه سایه باشد نه دلک


هر کجا سایه‌ست و شب یا سایگه

از زمین باشد نه از افلاک و مه


دود پیوسته هم از هیزم بود

نه ز آتش‌های مستنجم بود


وهم افتد در خطا و در غلط

عقل باشد در اصابت‌ها فقط


هر گرانی و کسل خود از تن است

جان ز خفت جمله در پریدن است


روی سرخ از غلبه خون‌ها بوَد

روی زرد از جنبش صفرا بود


رو سپید از قوّت بلغم بود

باشد از سودا که رو ادهَم بود


در حقیقت خالق آثار اوست

لیک جز علت نبیند اهل پوست


مغز کو از پوست‌ها آواره نیست

از طبیب و علت او را چاره نیست


چون دوم بار آدمی‌زاده بزاد

پای خود بر فرق علت‌ها نهاد


علت اولی نباشد دین او

علت جزوی ندارد کین او


می‌پرد چون آفتاب اندر افق

با عروس صدق و صورت چون تتق


بلک بیرون از افق وز چرخ‌ها

بی مکان باشد چو ارواح و نَهی


بل عقول ماست سایه‌های او

می‌فتد چون سایه‌ها در پای او


مجتهد هر گه که باشد نص‌شناس

اندر آن صورت نیندیشد قیاس


چون نیابد نص اندر صورتی

از قیاس آنجا نماید عبرتی


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

نص وحی روح قدسی دان یقین

وان قیاس عقل جزوی تحت این


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

عقل از جان گشت با ادراک و فر

روح او را کی شود زیر نظر


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

لیک جان در عقل تاثیری کند

زان اثر آن عقل تدبیری کند


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

نوح‌وار ار صدقی زد در تو روح

کو یم و کشتی و کو طوفان نوح


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

عقل اثر را روح پندارد ولیک

نور خور از قرص خور دورست نیک


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

زان به قرصی سالکی خرسند شد

تا ز نورش سوی قرص افکند شد


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

زانک این نوری که اندر سافل است

نیست دایم روز و شب او آفل است


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

وانک اندر قرص دارد باش و جا

غرقهٔ آن نور باشد دایما


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

نه سحابش ره زند خود نه غروب

وا رهید او از فراق سینه کوب


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

این‌چنین کس اصلش از افلاک بود

یا مبدل گشت گر از خاک بود


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

زانک خاکی را نباشد تاب آن

که زند بر وی شعاعش جاودان


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

گر زند بر خاک دایم تاب خور

آنچنان سوزد که ناید زو ثمر


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

دایم اندر آب کار ماهی است

مار را با او کجا همراهی است


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

لیک در که مارهای پر فن‌اند

اندرین یم ماهییها می‌کنند


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

مکرشان گر خلق را شیدا کند

هم ز دریا تاسه‌شان رسوا کند


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

واندرین یم ماهیان پر فن‌اند

مار را از سحر ماهی می‌کنند


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

ماهیان قعر دریای جلال

بحرشان آموخته سحر حلال


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

بس محال از تاب ایشان حال شد

نحس آنجا رفت و نیکوفال شد


بخش ۱۷۲ - تشبیه نص با قیاس

تا قیامت گر بگویم زین کلام

صد قیامت بگذرد وین ناتمام


بخش ۱۷۳ - آداب المستمعین والمریدین عند فیض  الحکمة من لسان الشیخ

بر ملولان این مکرر کردنست

نزد من عمر مکرر بردنست


شمع از برق مکرر بر شود

خاک از تاب مکرر زر شود


گر هزاران طالب‌اند و یک ملول

از رسالت باز می‌ماند رسول


این رسولان ضمیر رازگو

مستمع خواهند اسرافیل‌خو


نخوتی دارند و کبری چون شهان

چاکری خواهند از اهل جهان


تا ادبهاشان بجاگه ناوری

از رسالتشان چگونه بر خوری


کی رسانند آن امانت را بتو

تا نباشی پیششان راکع دوتو


هر ادبشان کی همی‌آید پسند

کامدند ایشان ز ایوان بلند


نه گدایانند کز هر خدمتی

از تو دارند ای مزور منتی


لیک با بی‌رغبتیها ای ضمیر

صدقهٔ سلطان بیفشان وا مگیر


اسپ خود را ای رسول آسمان

در ملولان منگر و اندر جهان


فرخ آن ترکی که استیزه نهد

اسپش اندر خندق آتش جهد


گرم گرداند فرس را آنچنان

که کند آهنگ اوج آسمان


چشم را از غیر و غیرت دوخته

همچو آتش خشک و تر را سوخته


گر پشیمانی برو عیبی کند

آتش اول در پشیمانی زند


خود پشیمانی نروید از عدم

چون ببیند گرمی صاحب‌قدم


بخش ۱۷۴ - شناختن هر حیوانی بوی عدو خود را و حذر کردن و بطالت و خسارت آنکس کی عدو کسی بود کی ازو حذر ممکن نیست و فرار ممکن نی و مقابله ممکن نی

اسپ داند بانگ و بوی شیر را

گرچه حیوانست الا نادرا


بل عدو خویش را هر جانور

خود بداند از نشان و از اثر


روز خفاشک نیارد بر پرید

شب برون آمد چو دزدان و چرید


از همه محروم‌تر خفاش بود

که عدو آفتاب فاش بود


نه تواند در مصافش زخم خورد

نه بنفرین تاندش مهجور کرد


آفتابی که بگرداند قفاش

از برای غصه و قهر خفاش


غایت لطف و کمال او بود

گرنه خفاشش کجا مانع شود


دشمنی گیری بحد خویش گیر

تا بود ممکن که گردانی اسیر


قطره با قلزم چو استیزه کند

ابلهست او ریش خود بر می‌کند


حیلت او از سبالش نگذرد

چنبرهٔ حجرهٔ قمر چون بر درد


با عدو آفتاب این بد عتاب

ای عدو آفتاب آفتاب


ای عدو آفتابی کز فرش

می‌بلرزد آفتاب و اخترش


تو عدو او نه‌ای خصم خودی

چه غم آتش را که تو هیزم شدی


ای عجب از سوزشت او کم شود

یا ز درد سوزشت پر غم شود


رحمتش نه رحمت آدم بود

که مزاج رحم آدم غم بود


رحمت مخلوق باشد غصه‌ناک

رحمت حق از غم و غصه‌ست پاک


رحمت بی‌چون چنین دان ای پدر

ناید اندر وهم از وی جز اثر


بخش ۱۷۵ - فرق میان دانستن چیزی به مثال و تقلید و میان دانستن ماهیت آن چیز

ظاهرست آثار و میوهٔ رحمتش

لیک کی داند جز او ماهیتش


هیچ ماهیات اوصاف کمال

کس نداند جز به آثار و مثال


طفل ماهیت نداند طمث را

جز که گویی هست چون حلوا ترا


کی بود ماهیت ذوق جماع

مثل ماهیات حلوا ای مطاع


لیک نسبت کرد از روی خوشی

با تو آن عاقل چو تو کودک‌وشی


تا بداند کودک آن را از مثال

گر نداند ماهیت یا عین حال


پس اگر گویی بدانم دور نیست

ور ندانم گفت کذب و زور نیست


گر کسی گوید که دانی نوح را

آن رسول حق و نور روح را


گر بگویی چون ندانم کان قمر

هست از خورشید و مه مشهورتر


کودکان خرد در کتابها

و آن امامان جمله در محرابها


نام او خوانند در قرآن صریح

قصه‌اش گویند از ماضی فصیح


راست‌گو دانیش تو از روی وصف

گرچه ماهیت نشد از نوح کشف


ور بگویی من چه دانم نوح را

همچو اویی داند او را ای فتی


مور لنگم من چه دانم فیل را

پشه‌ای کی داند اسرافیل را


این سخن هم راستست از روی آن

که بماهیت ندانیش ای فلان


عجز از ادراک ماهیت عمو

حالت عامه بود مطلق مگو


زانک ماهیات و سر سر آن

پیش چشم کاملان باشد عیان


در وجود از سر حق و ذات او

دورتر از فهم و استبصار کو


چونک آن مخفی نماند از محرمان

ذات و وصفی چیست کان ماند نهان


عقل بحثی گوید این دورست و گو

بی ز تاویل محالی کم شنو


قطب گوید مر ترا ای سست‌حال

آنچ فوق حال تست آید محال


واقعاتی که کنونت بر گشود

نه که اول هم محالت می‌نمود


چون رهانیدت ز ده زندان کرم

تیه را بر خود مکن حبس ستم


بخش ۱۷۶ - جمع و توفیق میان نفی و اثبات یک چیز از روی نسبت و اختلاف جهت

نفی آن یک چیز و اثباتش رواست

چون جهت شد مختلف نسبت دوتاست


ما رمیت اذ رمیت از نسبتست

نفی و اثباتست و هر دو مثبتست


آن تو افکندی چو بر دست تو بود

تو نه افکندی که قوت حق نمود


زور آدم‌زاد را حدی بود

مشت خاک اشکست لشکر کی شود


مشت مشت تست و افکندن ز ماست

زین دو نسبت نفی و اثباتش رواست


یعرفون الانبیا اضدادهم

مثل ما لا یشتبه اولادهم


همچو فرزندان خود دانندشان

منکران با صد دلیل و صد نشان


لیک از رشک و حسد پنهان کنند

خویشتن را بر ندانم می‌زنند


پس چو یعرف گفت چون جای دگر

گفت لایعرفهم غیری فذر


انهم تحت قبابی کامنون

جز که یزدانشان نداند ز آزمون


هم بنسبت گیر این مفتوح را

که بدانی و ندانی نوح را


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

گفت قایل در جهان درویش نیست

ور بود درویش آن درویش نیست


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

هست از روی بقای ذات او

نیست گشته وصف او در وصف هو


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

چون زبانهٔ شمع پیش آفتاب

نیست باشد هست باشد در حساب


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

هست باشد ذات او تا تو اگر

بر نهی پنبه بسوزد زان شرر


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

نیست باشد روشنی ندهد ترا

کرده باشد آفتاب او را فنا


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

در دو صد من شهد یک اوقیه خل

چون در افکندی و در وی گشت حل


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

نیست باشد طعم خل چون می‌چشی

هست اوقیه فزون چون برکشی


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

پیش شیری آهوی بیهوش شد

هستی‌اش در هست او روپوش شد


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

این قیاس ناقصان بر کار رب

جوشش عشقست نه از ترک ادب


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

نبض عاشق بی ادب بر می‌جهد

خویش را در کفهٔ شه می‌نهد


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

بی‌ادب‌تر نیست کس زو در جهان

با ادب‌تر نیست کس زو در نهان


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

هم بنسبت دان وفاق ای منتجب

این دو ضد با ادب با بی‌ادب


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

بی‌ادب باشد چو ظاهر بنگری

که بود دعوی عشقش هم‌سری


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

چون به باطن بنگری دعوی کجاست

او و دعوی پیش آن سلطان فناست


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

مات زید زید اگر فاعل بود

لیک فاعل نیست کو عاطل بود


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

او ز روی لفظ نحوی فاعلست

ورنه او مفعول و موتش قاتلست


بخش ۱۷۷ - مسلهٔ فنا و بقای درویش

فاعل چه کو چنان مقهور شد

فاعلیها جمله از وی دور شد


بخش ۱۷۸ - قصه وکیل صدر جهان کی متهم شد و از بخارا گریخت از بیم جان باز عشقش کشید رو کشان کی کار جان سهل باشد عاشقان را

در بخارا بندهٔ صدر جهان

متهم شد گشت از صدرش نهان


مدت ده سال سرگردان بگشت

گه خراسان گه کهستان گاه دشت


از پس ده سال او از اشتیاق

گشت بی‌طاقت ز ایام فراق


گفت تاب فرقتم زین پس نماند

صبر کی داند خلاعت را نشاند


از فراق این خاکها شوره بود

آب زرد و گنده و تیره شود


باد جان‌افزا وخم گردد وبا

آتشی خاکستری گردد هبا


باغ چون جنت شود دار المرض

زرد و ریزان برگ او اندر حرض


عقل دراک از فراق دوستان

همچو تیرانداز اشکسته کمان


دوزخ از فرقت چنان سوزان شدست

پیر از فرقت چنان لرزان شدست


گر بگویم از فراق چون شرار

تا قیامت یک بود از صد هزار


پس ز شرح سوز او کم زن نفس

رب سلم رب سلم گوی و بس


هرچه از وی شاد گردی در جهان

از فراق او بیندیش آن زمان


زانچه گشتی شاد بس کس شاد شد

آخر از وی جست و همچون باد شد


از تو هم بجهد تو دل بر وی منه

پیش از آن کو بجهد از وی تو بجه


بخش ۱۷۹ - پیدا شدن روح القدس بصورت آدمی بر مریم بوقت برهنگی و غسل کردن و پناه گرفتن بحق تعالی

همچو مریم گوی پیش از فوت ملک

نقش را کالعوذ بالرحمن منک


دید مریم صورتی بس جان‌فزا

جان‌فزایی دلربایی در خلا


پیش او بر رست از روی زمین

چون مه وخورشید آن روح الامین


از زمین بر رست خوبی بی‌نقاب

آنچنان کز شرق روید آفتاب


لرزه بر اعضای مریم اوفتاد

کو برهنه بود و ترسید از فساد


صورتی که یوسف ار دیدی عیان

دست از حیرت بریدی چو زنان


همچو گل پیشش برویید آن ز گل

چون خیالی که بر آرد سر ز دل


گشت بی‌خود مریم و در بی‌خودی

گفت بجهم در پناه ایزدی


زانک عادت کرده بود آن پاک‌جیب

در هزیمت رخت بردن سوی غیب


چون جهان را دید ملکی بی‌قرار

حازمانه ساخت زان حضرت حصار


تا به گاه مرگ حصنی باشدش

که نیابد خصم راه مقصدش


از پناه حق حصاری به ندید

یورتگه نزدیک آن دز برگزید


چون بدید آن غمزه‌های عقل‌سوز

که ازو می‌شد جگرها تیردوز


شاه و لشکر حلقه در گوشش شده

خسروان هوش بیهوشش شده


صد هزاران شاه مملوکش برق

صد هزاران بدر را داده به دق


زهره نی مر زهره را تا دم زند

عقل کلش چون ببیند کم زند


من چگویم که مرا در دوخته‌ست

دمگهم را دمگه او سوخته‌ست


دود آن نارم دلیلم من برو

دور از آن شه باطل ما عبروا


خود نباشد آفتابی را دلیل

جز که نور آفتاب مستطیل


سایه کی بود تا دلیل او بود

این بس استش که ذلیل او بود


این جلالت در دلالت صادقست

جمله ادراکات پس او سابقست


جمله ادراکات بر خرهای لنگ

او سوار باد پران چون خدنگ


گر گریزد کس نیابد گرد شه

ور گریزند او بگیرد پیش ره


جمله ادراکات را آرام نی

وقت میدانست وقت جام نی


آن یکی وهمی چو بازی می‌پرد

وآن دگر چون تیر معبر می‌درد


وان دگر چون کشتی با بادبان

وآن دگر اندر تراجع هر زمان


چون شکاری می‌نمایدشان ز دور

جمله حمله می‌فزایند آن طیور


چونک ناپیدا شود حیران شوند

همچو جغدان سوی هر ویران شوند


منتظر چشمی به هم یک چشم باز

تا که پیدا گردد آن صید به ناز


چون بماند دیر گویند از ملال

صید بود آن خود عجب یا خود خیال


مصلحت آنست تا یک ساعتی

قوتی گیرند و زور از راحتی


گر نبودی شب همه خلقان ز آز

خویشتن را سوختندی ز اهتزاز


از هوس وز حرص سود اندوختن

هر کسی دادی بدن را سوختن


شب پدید آید چو گنج رحمتی

تا رهند ازحرص خود یکساعتی


چونک قبضی آیدت ای راه‌رو

آن صلاح تست آتش دل مشو


زآنک در خرجی در آن بسط و گشاد

خرج را دخلی بباید زاعتداد


گر هماره فصل تابستان بدی

سوزش خورشید در بستان شدی


منبتش را سوختی از بیخ و بن

که دگر تازه نگشتی آن کهن


گر ترش‌رویست آن دی مشفق است

صیف خندانست اما محرقست


چونک قبض آید تو در وی بسط بین

تازه باش و چین میفکن در جبین


کودکان خندان و دانایان ترش

غم جگر را باشد و شادی ز شش


چشم کودک همچو خر در آخُرست

چشم عاقل در حساب آخِرست


او در آخر چرب می‌بیند علف

وین ز قصاب آخرش بیند تلف


آن علف تلخست کین قصاب داد

بهر لحم ما ترازویی نهاد


رو ز حکمت خور علف کان را خدا

بی غرض دادست از محض عطا


فهم نان کردی نه حکمت ای رهی

زانچ حق گفتت کلوا من رزقه


رزق حق حکمت بود در مرتبت

کان گلوگیرت نباشد عاقبت


این دهان بستی دهانی باز شد

کو خورندهٔ لقمه‌های راز شد


گر ز شیر دیو تن را وابری

در فطام اوبسی نعمت خوری


ترک‌جوشش شرح کردم نیم‌خام

از حکیم غزنوی بشنو تمام


در الهی‌نامه گوید شرح این

آن حکیم غیب و فخرالعارفین


غم خور و نان غم‌افزایان مخور

زانک عاقل غم خورد کودک شکر


قند شادی میوهٔ باغ غمست

این فرح زخمست وآن غم مرهمست


غم چو بینی در کنارش کش به عشق

از سر ربوه نظر کن در دمشق


عاقل از انگور می بیند همی

عاشق از معدوم شی بیند همی


جنگ می‌کردند حمالان پریر

تو مکش تا من کشم حملش چو شیر


زانک زان رنجش همی‌دیدند سود

حمل را هر یک ز دیگر می‌ربود


مزد حق کو مزد آن بی‌مایه کو

این دهد گنجیت مزد و آن تسو


گنج زری که چو خسپی زیر ریگ

با تو باشد ان نباشد مرده ریگ


پیش پیش آن جنازه‌ت می‌دود

مونس گور و غریبی می‌شود


بهر روز مرگ این دم مرده باش

تا شوی با عشق سرمد خواجه‌تاش


صبر می‌بیند ز پردهٔ اجتهاد

روی چون گلنار و زلفین مراد


غم چو آیینه‌ست پیش مجتهد

کاندرین ضد می‌نماید روی ضد


بعد ضد رنج آن ضد دگر

رو دهد یعنی گشاد و کر و فر


این دو وصف از پنجهٔ دستت ببین

بعد قبض مشت بسط آید یقین


پنجه را گر قبض باشد دایما

یا همه بسط او بود چون مبتلا


زین دو وصفش کار و مکسب منتظم

چون پر مرغ این دو حال او را مهم


چونک مریم مضطرب شد یک زمان

همچنانک بر زمین آن ماهیان


بخش ۱۸۰ - گفتن روح القدس مریم راکی من رسول حقم به تو آشفته مشو و پنهان مشو از  من کی فرمان اینست

بانگ بر وی زد نمودار کرم

که امین حضرتم از من مرم


از سرافرازان عزت سرمکش

از چنین خوش‌محرمان خود درمکش


این همی گفت و ذبالهٔ نور پاک

از لبش می‌شد پیاپی بر سماک


از وجودم می‌گریزی در عدم

در عدم من شاهم و صاحب علم


خود بنه و بنگاه من در نیستیست

یکسواره نقش من پیش ستیست


مریما بنگر که نقش مشکلم

هم هلالم هم خیال اندر دلم


چون خیالی در دلت آمد نشست

هر کجا که می‌گریزی با توست


جز خیالی عارضی و باطلی

کو بود چون صبح کاذب آفلی


من چو صبح صادقم از نور رب

که نگردد گرد روزم هیچ شب


هین مکن لاحول عمران زاده‌ام

که ز لاحول این طرف افتاده‌ام


مر مرا اصل و غذا لاحول بود

نور لاحولی که پیش از قول بود


تو همی‌گیری پناه ازمن به حق

من نگاریدهٔ پناهم در سبق


آن پناهم من که مخلصهات بود

تو اعوذ آری و من خود آن اعوذ


آفتی نبود بتر از ناشناخت

تو بر یار و ندانی عشق باخت


یار را اغیار پنداری همی

شادیی را نام بنهادی غمی


اینچنین نخلی که لطف یار ماست

چونک ما دزدیم نخلش دار ماست


اینچنین مشکین که زلف میر ماست

چونکه بی‌عقلیم این زنجیر ماست


اینچنین لطفی چو نیلی می‌رود

چونکه فرعونیم چون خون می‌شود


خون همی‌گوید من آبم هین مریز

یوسفم گرگ از توام ای پر ستیز


تو نمی‌بینی که یار بردبار

چونکه با او ضد شدی گردد چو مار


لحم او و شحم او دیگر نشد

او چنان بد جز که از منظر نشد


بخش ۱۸۱ - عزم کردن آن وکیل ازعشق کی رجوع کند  به بخارا لاابالی‌وار

شمع مریم را بهل افروخته

که بخارا می‌رود آن سوخته


سخت بی‌صبر و در آتشدان تیز

رو سوی صدر جهان می‌کن گریز


این بخارا منبع دانش بود

پس بخاراییست هرک آنش بود


پیش شیخی در بخارا اندری

تا به خواری در بخارا ننگری


جز به خواری در بخارای دلش

راه ندهد جزر و مد مشکلش


ای خنک آن را که ذلت نفسه

وای آنکس را که یردی رفسه


فرقت صدر جهان در جان او

پاره پاره کرده بود ارکان او


گفت بر خیزم هم‌آنجا واروم

کافر ار گشتم دگر ره بگروم


واروم آنجا بیفتم پیش او

پیش آن صدر نکواندیش او


گویم افکندم به پیشت جان خویش

زنده کن یا سر ببر ما را چو میش


کشته و مرده به پیشت ای قمر

به که شاه زندگان جای دگر


آزمودم من هزاران بار بیش

بی تو شیرین می‌نبینم عیش خویش


غن لی یا منیتی لحن النشور

ابرکی یا ناقتی تم السرور


ابلعی یا ارض دمعی قد کفی

اشربی یا نفس وردا قد صفا


عدت یا عیدی الینا مرحبا

نعم ما روحت یا ریح الصبا


گفت ای یاران روان گشتم وداع

سوی آن صدری که میر است و مطاع


دم‌بدم در سوز بریان می‌شوم

هرچه بادا باد آنجا می‌روم


گرچه دل چون سنگ خارا می‌کند

جان من عزم بخارا می‌کند


مسکن یارست و شهر شاه من

پیش عاشق این بود حب الوطن


بخش ۱۸۲ - پرسیدن معشوقی از عاشق غریب خود کی از شهرها کدام شهر را خوشتر یافتی و انبوه‌تر و محتشم‌تر و پر نعمت‌تر و دلگشاتر

گفت معشوقی به عاشق کای فتی

تو به غربت دیده‌ای بس شهرها


پس کدامین شهر ز آنها خوشترست

گفت آن شهری که در وی دلبرست


هرکجا باشد شه ما را بساط

هست صحرا گر بود سم الخیاط


هر کجا که یوسفی باشد چو ماه

جنتست ارچه که باشد قعر چاه


بخش ۱۸۳ - منع کردن دوستان او را از رجوع کردن به بخارا وتهدید کردن و لاابالی گفتن او

گفت او را ناصحی ای بی‌خبر

عاقبت اندیش اگر داری هنر


درنگر پس را به عقل و پیش را

همچو پروانه مسوزان خویش را


چون بخارا می‌روی دیوانه‌ای

لایق زنجیر و زندان‌خانه‌ای


او ز تو آهن همی‌خاید ز خشم

او همی‌جوید ترا با بیست چشم


می‌کند او تیز از بهر تو کارد

او سگ قحطست و تو انبان آرد


چون رهیدی و خدایت راه داد

سوی زندان می‌روی چونت فتاد


بر تو گر ده‌گون موکل آمدی

عقل بایستی کز ایشان کم زدی


چون موکل نیست بر تو هیچ‌کس

از چه بسته گشت بر تو پیش و پس


عشق پنهان کرده بود او را اسیر

آن موکل را نمی‌دید آن نذیر


هر موکل را موکل مختفیست

ورنه او در بند سگ طبعی ز چیست


خشم شاه عشق بر جانش نشست

بر عوانی و سیه‌روییش بست


می‌زند او را که هین او رابزن

زان عوانان نهان افغان من


هرکه بینی در زیانی می‌رود

گرچه تنها ، با عوانی می‌رود


گر ازو واقف بدی افغان زدی

پیش آن سلطان سلطانان شدی


ریختی بر سر به پیش شاه خاک

تا امان دیدی ز دیو سهمناک


میر دیدی خویش را ای کم ز مور

زان ندیدی آن موکل را تو کور


غره گشتی زین دروغین پر و بال

پر و بالی کو کشد سوی وبال


پر سبک دارد ره بالا کند

چون گل‌آلو شد گرانیها کند


بخش ۱۸۴ - لاابالی گفتن عاشق ناصح و عاذل را از سر عشق

گفت ای ناصح خمش کن چند چند

پند کم ده زانکه بس سختست بند


سخت‌تر شد بند من از پند تو

عشق را نشناخت دانشمند تو


آن طرف که عشق می‌افزود درد

بوحنیفه و شافعی درسی نکرد


تو مکن تهدید از کشتن که من

تشنهٔ زارم به خون خویشتن


عاشقان را هر زمانی مردنی‌ست

مردن عشاق خود یک نوع نیست


او دو صد جان دارد از جان هدی

وآن دوصد را می‌کند هر دم فدی


هر یکی جان را ستاند ده بها

از نبی خوان عشرة امثالها


گر بریزد خون من آن دوست‌رو

پای‌کوبان جان برافشانم برو


آزمودم مرگ من در زندگی‌ست

چون رهم زین زندگی پایندگی‌ست


اقتلونی اقتلونی یا ثقات

ان فی قتلی حیاتا فی حیات


یا منیر الخد یا روح البقا

اجتذب روحی وجد لی باللقا


لی حبیب حبه یشوی الحشا

لو یشا یمشی علی عینی مشی


پارسی گو گرچه تازی خوشترست

عشق را خود صد زبان دیگرست


بوی آن دلبر چو پران می‌شود

آن زبان‌ها جمله حیران می‌شود


بس کنم، دلبر در آمد در خطاب

گوش شو والله اعلم بالصواب


چونک عاشق توبه کرد اکنون بترس

کو چو عیاران کند بر دار درس


گرچه این عاشق بخارا می‌رود

نه به درس و نه به استا می‌رود


عاشقان را شد مدرس حسن دوست

دفتر و درس و سبق‌شان روی اوست


خامشند و نعرهٔ تکرار‌شان

می‌رود تا عرش و تخت یارشان


درس‌شان آشوب و چرخ و زلزله

نه زیادات است و باب سلسله


سلسلهٔ این قوم جعد مشکبار

مسأله دورست لیکن دور یار


مسأله کیس ار بپرسد کس ترا

گو نگنجد گنج حق در کیسه‌ها


گر دم خلع و مبارا می‌رود

بد مبین ذکر بخارا می‌رود


ذکر هر چیزی دهد خاصیتی

زانک دارد هر صفت ماهیتی


آن بخاری غصهٔ دانش نداشت

چشم بر خورشید بینش می‌گماشت


هرکه در خلوت به بینش یافت راه

او ز دانش‌ها نجوید دستگاه


با جمال جان چو شد هم‌کاسه‌ای

باشدش ز اخبار و دانش تاسه‌ای


دید بر دانش بود غالب فرا

زان همی دنیا بچربد عامه را


زانکه دنیا را همی‌بینند عین

وآن جهانی را همی‌دانند دین


بخش ۱۸۵ - رو نهادن آن بندهٔ عاشق سوی بخارا

رو نهاد آن عاشق خونابه‌ریز

دل‌طپان سوی بخارا گرم و تیز


ریگ آمون پیش او همچون حریر

آب جیحون پیش او چون آبگیر


آن بیابان پیش او چون گلستان

می‌فتاد از خنده او ، چون گل   ستان


در سمرقندست قند اما لبش

از بخارا یافت و آن شد مذهبش


ای بخارا عقل‌افزا بوده‌ای

لیکن ازمن عقل و دین بربوده‌ای


بدر می‌جویم از آنم چون هلال

صدر می‌جویم درین صف نعال


چون سواد آن بخارا را بدید

در سواد غم بیاضی شد پدید


ساعتی افتاد بیهوش و دراز

عقل او پرید در بستان راز


بر سر و رویش گلابی می‌زدند

از گلاب عشق او غافل بدند


او گلستانی نهانی دیده بود

غارت عشقش ز خود ببریده بود


تو فسرده درخور این دم نه‌ای

با شکر مقرون نه‌ای گرچه نیی


رخت عقلت با توست و عاقلی

کز جنودا لم تروها غافلی


بخش ۱۸۶ - در آمدن آن عاشق لاابالی در بخارا وتحذیر کردن دوستان او را از پیداشدن

اندر آمد در بخارا شادمان

پیش معشوق خود و دارالامان


همچو آن مستی که پرد بر اثیر

مه کنارش گیرد و گوید که گیر


هرکه دیدش در بخارا گفت خیز

پیش از پیدا شدن منشین گریز


که ترا می‌جوید آن شه خشمگین

تا کشد از جان تو ده ساله کین


الله الله درمیا در خون خویش

تکیه کم کن بر دم و افسون خویش


شحنهٔ صدر جهان بودی و راد

معتمد بودی مهندس اوستاد


غدر کردی وز جزا بگریختی

رسته بودی باز چون آویختی


از بلا بگریختی با صد حیل

ابلهی آوردت اینجا یا اجل


ای که عقلت بر عطارد دق کند

عقل و عاقل را قضا احمق کند


نحس خرگوشی که باشد شیرجو

زیرکی و عقل و چالاکیت کو


هست صد چندین فسونهای قضا

گفت اذا جاء القضا ضاق الفضا


صد ره و مخلص بود از چپ و راست

از قضا بسته شود کو اژدهاست


بخش ۱۸۷ - جواب گفتن عاشق عاذلان را و تهدید‌کنندگان را

گفت من مستسقیم آبم کَشد

گرچه می‌دانم که هم آبم کُشد


هیچ مستسقی بنگریزد ز آب

گر دو صد بارش کند مات و خراب


گر بیاماسد مرا دست و شکم

عشق آب از من نخواهد گشت کم


گویم آنگه که بپرسند از بطون

کاشکی بحرم روان بودی درون


خیک اشکم گو بدر از موج آب

گر بمیرم هست مرگم مستطاب


من بهر جایی که بینم آب جو

رشکم آید بودمی من جای او


دست چون دف و شکم همچون دهل

طبل عشق آب می‌کوبم چو گل


گر بریزد خونم آن روح الامین

جرعه جرعه خون خورم همچون زمین


چون زمین و چون جنین خون‌خواره‌ام

تا که عاشق گشته‌ام این کاره‌ام


شب همی‌جوشم در آتش همچو دیگ

روز تا شب خون خورم مانند ریگ


من پشیمانم که مکر انگیختم

از مراد خشم او بگریختم


گو بران بر جان مستم خشم خویش

عید قربان اوست و عاشق گاومیش


گاو اگر خسپد وگر چیزی خورد

بهر عید و ذبح او می‌پرورد


گاو موسی دان مرا جان داده‌ای

جزو جزوم حشر هر آزاده‌ای


گاو موسی بود قربان گشته‌ای

کمترین جزوش حیات کشته‌ای


برجهید آن کشته ز آسیبش ز جا

در خطاب اضربوه بعضها


یا کرامی اذبحوا هذا البقر

ان اردتم حشر ارواح النظر


از جمادی مردم و نامی شدم

وز نما مردم به حیوان برزدم


مردم از حیوانی و آدم شدم

پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم


حملهٔ دیگر بمیرم از بشر

تا بر آرم از ملایک پر و سر


وز ملک هم بایدم جستن ز جو

کل شیء هالک الا وجهه


بار دیگر از ملک قربان شوم

آنچ اندر وهم ناید آن شوم


پس عدم گردم عدم چون ارغنون

گویدم که انا الیه راجعون


مرگ دان آنک اتفاق امتست

کاب حیوانی نهان در ظلمتست


همچو نیلوفر برو زین طرف جو

همچو مستسقی حریص و مرگ‌جو


مرگ او آبست و او جویای آب

می‌خورد والله اعلم بالصواب


ای فسرده عاشق ننگین نمد

کو ز بیم جان ز جانان می‌رمد


سوی تیغ عشقش ای ننگ زنان

صد هزاران جان نگر دستک‌زنان


جوی دیدی کوزه اندر جوی ریز

آب را از جوی کی باشد گریز


آب کوزه چون در آب جو شود

محو گردد در وی و جو او شود


وصف او فانی شد و ذاتش بقا

زین سپس نه کم شود نه بدلقا


خویش را بر نخل او آویختم

عذر آن را که ازو بگریختم


بخش ۱۸۸ - رسیدن آن عاشق به معشوق خویش چون دست از جان خود بشست

همچو گویی سجده کن بر رو و سر

جانب آن صدر شد با چشم تر


جمله خلقان منتظر سر در هوا

کش بسوزد یا برآویزد ورا


این زمان این احمق یک لخت را

آن نماید که زمان بدبخت را


همچو پروانه شرر را نور دید

احمقانه در فتاد از جان برید


لیک شمع عشق چون آن شمع نیست

روشن اندر روشن اندر روشنیست


او به عکس شمعهای آتشیست

می‌نماید آتش و جمله خوشیست


بخش ۱۸۹ - صفت آن مسجد کی عاشق‌کش بود و آن عاشق مرگ‌جوی لا ابالی کی درو مهمان شد

یک حکایت گوش کن ای نیک‌پی

مسجدی بد بر کنار شهر ری


هیچ کس در وی نخفتی شب ز بیم

که نه فرزندش شدی آن شب یتیم


بس که اندر وی غریب عور رفت

صبحدم چون اختران در گور رفت


خویشتن را نیک ازین آگاه کن

صبح آمد خواب را کوتاه کن


هر کسی گفتی که پریانند تند

اندرو مهمان کشان با تیغ کند


آن دگر گفتی که سحرست و طلسم

کین رصد باشد عدو جان و خصم


آن دگر گفتی که بر نه نقش فاش

بر درش کای میهمان اینجا مباش


شب مخسپ اینجا اگر جان بایدت

ورنه مرگ اینجا کمین بگشایدت


وان یکی گفتی که شب قفلی نهید

غافلی کاید شما کم ره دهید


بخش ۱۹۰ - مهمان آمدن در آن مسجد

تا یکی مهمان در آمد وقت شب

کو شنیده بود آن صیت عجب


بخش ۱۹۰ - مهمان آمدن در آن مسجد

از برای آزمون می‌آزمود

زانک بس مردانه و جان سیر بود


بخش ۱۹۰ - مهمان آمدن در آن مسجد

گفت کم گیرم سر و اشکمبه‌ای

رفته گیر از گنج جان یک حبه‌ای


بخش ۱۹۰ - مهمان آمدن در آن مسجد

صورت تن گو برو من کیستم

نقش کم ناید چو من باقیستم


بخش ۱۹۰ - مهمان آمدن در آن مسجد

چون نفخت بودم از لطف خدا

نفخ حق باشم ز نای تن جدا


بخش ۱۹۰ - مهمان آمدن در آن مسجد

تا نیفتد بانگ نفخش این طرف

تا رهد آن گوهر از تنگین صدف


بخش ۱۹۰ - مهمان آمدن در آن مسجد

چون تمنوا موت گفت ای صادقین

صادقم جان را برافشانم برین


بخش ۱۹۱ - ملامت کردن اهل مسجد مهمان عاشق را از شب خفتن در آنجا و تهدید کردن مرورا

قوم گفتندش که هین اینجا مخسپ

تا نکوبد جانستانت همچو کسپ


که غریبی و نمی‌دانی ز حال

کاندرین جا هر که خفت آمد زوال


اتفاقی نیست این ما بارها

دیده‌ایم و جمله اصحاب نهی


هر که آن مسجد شبی مسکن شدش

نیم‌شب مرگ هلاهل آمدش


از یکی ما تابه صد این دیده‌ایم

نه به تقلید از کسی بشنیده‌ایم


گفت الدین نصیحه آن رسول

آن نصیحت در لغت ضد غلول


این نصیحت راستی در دوستی

در غلولی خاین و سگ‌پوستی


بی خیانت این نصیحت از وداد

می‌نماییمت مگرد از عقل و داد


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

گفت او ای ناصحان من بی ندم

از جهان زندگی سیر آمدم


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

منبلی‌ام زخم جو و زخم‌خواه

عافیت کم جوی از منبل براه


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

منبلی نی کو بود خود برگ‌جو

منبلی‌ام لاابالی مرگ‌جو


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

منبلی نی کو به کف پول آورد

منبلی چستی کزین پل بگذرد


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

آن نه کو بر هر دکانی بر زند

بل جهد از کون و کانی بر زند


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

مرگ شیرین گشت و نقلم زین سرا

چون قفس هشتن پریدن مرغ را


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

آن قفس که هست عین باغ در

مرغ می‌بیند گلستان و شجر


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

جوق مرغان از برون گرد قفس

خوش همی‌خوانند ز آزادی قصص


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

مرغ را اندر قفس زان سبزه‌زار

نه خورش ماندست و نه صبر و قرار


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

سر ز هر سوراخ بیرون می‌کند

تا بود کین بند از پا برکند


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

چون دل و جانش چنین بیرون بود

آن قفس را در گشایی چون بود


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

نه چنان مرغ قفس در اندهان

گرد بر گردش به حلقه گربگان


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

کی بود او را درین خوف و حزن

آرزوی از قفس بیرون شدن


بخش ۱۹۲ - جواب گفتن عاشق عاذلان را

او همی‌خواهد کزین ناخوش حصص

صد قفس باشد بگرد این قفس


بخش ۱۹۳ - عشق جالینوس برین حیات دنیا بود کی هنر او همینجا بکار می‌آید هنری نورزیده است کی در آن بازار بکار آید آنجا خود را به عوام یکسان می‌بیند

آنچنانک گفت جالینوس راد

از هوای این جهان و از مراد


راضیم کز من بماند نیم جان

که ز کون استری بینم جهان


گربه می‌بیند بگرد خود قطار

مرغش آیس گشته بودست از مطار


یا عدم دیدست غیر این جهان

در عدم نادیده او حشری نهان


چون جنین کش می‌کشد بیرون کرم

می‌گریزد او سپس سوی شکم


لطف رویش سوی مصدر می‌کند

او مقر در پشت مادر می‌کند


که اگر بیرون فتم زین شهر و کام

ای عجب بینم بدیده این مقام


یا دری بودی در آن شهر وخم

که نظاره کردمی اندر رحم


یا چو چشمهٔ سوزنی راهم بدی

که ز بیرونم رحم دیده شدی


آن جنین هم غافلست از عالمی

همچو جالینوس او نامحرمی


اونداند کآن رطوباتی که هست

آن مدد از عالم بیرونی است


آنچنانک چار عنصر در جهان

صد مدد آرد ز شهر لامکان


آب و دانه در قفس گر یافتست

آن ز باغ و عرصه‌ای درتافتست


جانهای انبیا بینند باغ

زین قفس در وقت نقلان و فراغ


پس ز جالینوس و عالم فارغند

همچو ماه اندر فلکها بازغند


ور ز جالینوس این گفت افتراست

پس جوابم بهر جالینوس نیست


این جواب آنکس آمد کین بگفت

که نبودستش دل پر نور جفت


مرغ جانش موش شد سوراخ‌جو

چون شنید از گربگان او عرجوا


زان سبب جانش وطن دید و قرار

اندرین سوراخ دنیا موش‌وار


هم درین سوراخ بنایی گرفت

درخور سوراخ دانایی گرفت


پیشه‌هایی که مر او را در مزید

کاندرین سوراخ کار آید،گزید


زانک دل بر کند از بیرون شدن

بسته شد راه رهیدن از بدن


عنکبوت ار طبع عنقا داشتی

از لعابی خیمه کی افراشتی


گربه کرده چنگ خود اندر قفس

نام چنگش درد و سرسام و مغص


گربه مرگست و مرض چنگال او

می‌زند بر مرغ و پر و بال او


گوشه گوشه می‌جهد سوی دوا

مرگ چون قاضیست و رنجوری گوا


چون پیادهٔ قاضی آمد این گواه

که همی‌خواند ترا تا حکم گاه


مهلتی می‌خواهی از وی در گریز

گر پذیرد شد و گرنه گفت خیز


جستن مهلت دوا و چاره‌ها

که زنی بر خرقهٔ تن پاره‌ها


عاقبت آید صباحی خشم‌وار

چند باشد مهلت آخر شرم دار


عذر خود از شه بخواه ای پرحسد

پیش از آنک آنچنان روزی رسد


وانک در ظلمت براند بارگی

برکند زان نور دل یکبارگی


می‌گریزد از گوا و مقصدش

کان گوا سوی قضا می‌خواندش


بخش ۱۹۴ - دیگر باره ملامت کردن اهل مسجد مهمان را از شب خفتن در آن مسجد

قوم گفتندش مکن جلدی برو

تا نگردد جامه و جانت گرو


آن ز دور آسان نماید به نگر

که به آخر سخت باشد ره‌گذر


خویشتن آویخت بس مرد و سُکُست

وقت پیچاپیچ دست‌آویز جست


پیشتر از واقعه آسان بود

در دل مردم خیال نیک و بد


چون در آید اندرون کارزار

آن زمان گردد بر آنکس کار زار


چون نه شیری هین منه تو پای پیش

کان اجل گرگست و جان تست میش


ور ز ابدالی و میشت شیر شد

آمن آ که مرگ تو سرزیر شد


کیست ابدال آنک او مُبْدَل شود

خمرش از تبدیل یزدان خَل شود


لیک مستی شیرگیری وز گمان

شیر پنداری تو خود را هین مران


گفت حق ز اهل نفاق ناسدید

باسهم ما بینهم باس شدید


در میان همدگر مردانه‌اند

در غزا چون عورتان خانه‌اند


گفت پیغامبر سپهدار غیوب

لا شجاعة یا فتی قبل الحروب


وقت لاف غزو مستان کف کنند

وقت جوش جنگ چون کف بی‌فنند


وقت ذکر غزو شمشیرش دراز

وقت کر و فر تیغش چون پیاز


وقت اندیشه دل او زخم‌جو

پس به یک سوزن تهی شد خیک او


من عجب دارم ز جویای صفا

کو رمد در وقت صیقل از جفا


عشق چون دعوی جفا دیدن گواه

چون گواهت نیست شد دعوی تباه


چون گواهت خواهد این قاضی مرنج

بوسه ده بر مار تا یابی تو گنج


آن جفا با تو نباشد ای پسر

بلک با وصف بدی اندر تو در


بر نمد چوبی که آن را مرد زد

بر نمد آن را نزد بر گرد زد


گر بزد مر اسپ را آن کینه کش

آن نزد بر اسپ زد بر سُکسُکش


تا ز سُکسُک وارهد خوش‌پی شود

شیره را زندان کنی تا مِی‌ْ شود


گفت چندان آن یتیمک را زدی

چون نترسیدی ز قهر ایزدی


گفت او را کی زدم ای جان و دوست

من بر آن دیوی زدم کو اندروست


مادر ار گوید ترا مرگ تو باد

مرگ آن خو خواهد و مرگ فساد


آن گروهی کز ادب بگریختند

آب مردی و آب مردان ریختند


عاذلانشان از وغا واراندند

تا چنین حیز و مخنث ماندند


لاف و غرهٔ ژاژخا را کم شنو

با چنینها در صف هیجا مرو


زانک زادوکم خبالا گفت حق

کز رفاق سست برگردان ورق


که گر ایشان با شما همره شوند

غازیان بی‌مغز همچون که شوند


خویشتن را با شما هم‌صف کنند

پس گریزند و دل صف بشکنند


پس سپاهی اندکی بی این نفر

به که با اهل نفاق آید حشر


هست بادام کم خوش بیخته

به ز بسیاری به تلخ آمیخته


تلخ و شیرین در ژغاژغ یک شی‌اند

نقص از آن افتاد که همدل نیند


گبر ترسان دل بود کو از گمان

می‌زید در شک ز حال آن جهان


می‌رود در ره نداند منزلی

گام ترسان می‌نهد اعمی دلی


چون نداند ره مسافر چون رود

با ترددها و دل پرخون رود


هرکه گوید، های این‌سو راه نیست

او کند از بیم آنجا وقف و ایست


ور بداند ره دل با هوش او

کی رود هر های و هو در گوش او


پس مشو همراه این اشتردلان

زانک وقت ضیق و بیمند آفلان


پس گریزند و ترا تنها هلند

گرچه اندر لاف سحر بابلند


تو ز رعنایان مجو هین کارزار

تو ز طاوسان مجو صید و شکار


طبع طاوسست و وسواست کند

دم زند تا از مقامت برکند


بخش ۱۹۵ - گفتن شیطان قریش را کی به جنگ احمد آیید کی من یاریها کنم وقبیلهٔ خود را بیاری خوانم و وقت ملاقات صفین گریختن

همچو شیطان در سپه شد صد یکم

خواند افسون که اننی جار لکم


چون قریش از گفت او حاضر شدند

هر دو لشکر در ملاقات آمدند


دید شیطان از ملایک اسپهی

سوی صف مؤمنان اندر رهی


آن جنودا لم تروها صف زده

گشت جان او ز بیم آتشکده


پای خود وا پس کشیده می‌گرفت

که همی‌بینم سپاهی من شگفت


ای اخاف الله ما لی منه عون

اذهبوا انی اری ما لاترون


گفت حارث ای سراقه شکل هین

دی چرا تو می‌نگفتی اینچنین


گفت این دم من همی‌بینم حرب

گفت می‌بینی جعاشیش عرب


می‌نبینی غیر این لیک ای تو ننگ

آن زمان لاف بود این وقت جنگ


دی همی‌گفتی که پایندان شدم

که بودتان فتح و نصرت دم‌بدم


دی زعیم الجیش بودی ای لعین

وین زمان نامرد و ناچیز و مهین


تا بخوردیم آن دم تو و آمدیم

تو بتون رفتی و ما هیزم شدیم


چونک حارث با سراقه گفت این

از عتابش خشمگین شد آن لعین


دست خود خشمین ز دست او کشید

چون ز گفت اوش درد دل رسید


سینه‌اش را کوفت شیطان و گریخت

خون آن بیچارگان زین مکر ریخت


چونک ویران کرد چندین عالم او

پس بگفت انّی بری منکم


کوفت اندر سینه‌اش انداختش

پس گریزان شد چو هیبت تاختش


نفس و شیطان هر دو یک تن بوده‌اند

در دو صورت خویش را بنموده‌اند


چون فرشته و عقل کایشان یک بدند

بهر حکمتهاش دو صورت شدند


دشمنی داری چنین در سر خویش

مانع عقلست و خصم جان و کیش


یکنفس حمله کند چون سوسمار

پس بسوراخی گریزد در فرار


در دل او سوراخها دارد کنون

سر ز هر سوراخ می‌آرد برون


نام پنهان گشتن دیو از نفوس

واندر آن سوراخ رفتن شد خنوس


که خنوسش چون خنوس قنفذست

چون سر قنفذ ورا آمد شذست


که خدا آن دیو را خناس خواند

کو سر آن خارپشتک را بماند


می نهان گردد سر آن خارپشت

دم‌بدم از بیم صیاد درشت


تا چو فرصت یافت سر آرد برون

زین چنین مکری شود مارش زبون


گرنه نفس از اندرون راهت زدی

ره‌زنان را بر تو دستی کی بدی


زان عوان مقتضی که شهوتست

دل اسیر حرص و آز و آفتست


زان عوان سر شدی دزد و تباه

تا عوانان را به قهر تست راه


در خبر بشنو تو این پند نکو

بیم جنبیکم لکم اعدی عدو


طمطراق این عدو مشنو گریز

کو چو ابلیسست در لج و ستیز


بر تو او از بهر دنیا و نبرد

آن عذاب سرمدی را سهل کرد


چه عجب گر مرگ را آسان کند

او ز سحر خویش صد چندان کند


سحر کاهی را به صنعت که کند

باز کوهی را چو کاهی می‌تند


زشتها را نغز گرداند به فن

نغزها را زشت گرداند به ظن


کار سحر اینست کو دم می‌زند

هر نفس قلب حقایق می‌کند


آدمی را خر نماید ساعتی

آدمی سازد خری را وآیتی


این چنین ساحر درون تست و سر

ان فی الوسواس سحرا مستتر


اندر آن عالم که هست این سحرها

ساحران هستند جادویی‌گشا


اندر آن صحرا که رست این زهر تر

نیز روییدست تریاق ای پسر


گویدت تریاق از من جو سپر

که ز زهرم من به تو نزدیکتر


گفت او سحرست و ویرانی تو

گفت من سحرست و دفع سحر او


بخش ۱۹۶ - مکرر کردن عاذلان پند را بر آن مهمان آن مسجد مهمان کش

گفت پیغامبر که ان فی البیان

سحرا و حق گفت آن خوش پهلوان


هین مکن جلدی برو ای بوالکرم

مسجد و ما را مکن زین متهم


که بگوید دشمنی از دشمنی

آتشی در ما زند فردا دنی


که بتاسانید او را ظالمی

بر بهانهٔ مسجد او بد سالمی


تا بهانهٔ قتل بر مسجد نهد

چونک بدنامست مسجد او جهد


تهمتی بر ما منه ای سخت‌جان

که نه‌ایم آمن ز مکر دشمنان


هین برو جلدی مکن سودا مپز

که نتان پیمود کیوان را بگز


چون تو بسیاران بلافیده ز بخت

ریش خود بر کنده یک یک لخت لخت


هین برو کوتاه کن این قیل و قال

خویش و ما را در میفکن در وبال


بخش ۱۹۷ - جواب گفتن مهمان ایشان را و مثل آوردن بدفع کردن حارس کشت به بانگ دف از کشت شتری را کی کوس محمودی بر پشت او زدندی

گفت ای یاران از آن دیوان نیم

که ز لا حولی ضعیف آید پیم


کودکی کو حارس کشتی بدی

طبلکی در دفع مرغان می‌زدی


تا رمیدی مرغ زان طبلک ز کشت

کشت از مرغان بد بی خوف گشت


چونک سلطان شاه محمود کریم

برگذر زد آن طرف خیمهٔ عظیم


با سپاهی همچو استارهٔ اثیر

انبه و پیروز و صفدر ملک‌گیر


اشتری بد کو بدی حمال کوس

بختیی بد پیش‌رو همچون خروس


بانگ کوس و طبل بر وی روز و شب

می‌زدی اندر رجوع و در طلب


اندر آن مزرع در آمد آن شتر

کودک آن طبلک بزد در حفظ بر


عاقلی گفتش مزن طبلک که او

پختهٔ طبلست با آنشست خو


پیش او چه بود تبوراک تو طفل

که کشد او طبل سلطان بیست کفل


عاشقم من کشتهٔ قربان لا

جان من نوبتگه طبل بلا


خود تبوراکست این تهدیدها

پیش آنچ دیده است این دیدها


ای حریفان من از آنها نیستم

کز خیالاتی درین ره بیستم


من چو اسماعیلیانم بی‌حذر

بل چو اسمعیل آزادم ز سر


فارغم از طمطراق و از ریا

قل تعالوا گفت جانم را بیا


گفت پیغامبر که جاد فی السلف

بالعطیه من تیقن بالخلف


هر که بیند مر عطا را صد عوض

زود دربازد عطا را زین غرض


جمله در بازار از آن گشتند بند

تا چو سود افتاد مال خود دهند


زر در انبانها نشسته منتظر

تا که سود آید ببذل آید مصر


چون ببیند کاله‌ای در ربح بیش

سرد گردد عشقش از کالای خویش


گرم زان ماندست با آن کو ندید

کاله‌های خویش را ربح و مزید


همچنین علم و هنرها و حرف

چون بدید افزون از آنها در شرف


تا به از جان نیست جان باشد عزیز

چون به آمد نام جان شد چیز لیز


لعبت مرده بود جان طفل را

تا نگشت او در بزرگی طفل‌زا


این تصور وین تخیل لعبتست

تا تو طفلی پس بدانت حاجتست


چون ز طفلی رست جان شد در وصال

فارغ از حس است و تصویر و خیال


نیست محرم تا بگویم بی‌نفاق

تن زدم والله اعلم بالوفاق


مال و تن برف‌اند ریزان فنا

حق خریدارش که الله اشتری


برفها زان از ثمن اولیستت

که هیی در شک یقینی نیستت


وین عجب ظنست در تو ای مهین

که نمی‌پرد به بستان یقین


هر گمان تشنهٔ یقینست ای پسر

می‌زند اندر تزاید بال و پر


چون رسد در علم پس پر پا شود

مر یقین را علم او بویا شود


زانک هست اندر طریق مفتتن

علم کمتر از یقین و فوق ظن


علم جویای یقین باشد بدان

و آن یقین جویای دیدست و عیان


اندر الهیکم بجو این را کنون

از پس کلا پس لو تعلمون


می‌کشد دانش ببینش ای علیم

گر یقین گشتی ببینندی جحیم


دید زاید از یقین بی امتهال

آنچنانک از ظن می‌زاید خیال


اندر الهیکم بیان این ببین

که شود علم الیقین عین الیقین


از گمان و از یقین بالاترم

وز ملامت بر نمی‌گردد سرم


چون دهانم خورد از حلوای او

چشم‌روشن گشتم و بینای او


پا نهم گستاخ چون خانه روم

پا نلرزانم نه کورانه روم


آنچ گل را گفت حق خندانش کرد

با دل من گفت و صد چندانش کرد


آنچ زد بر سرو و قدش راست کرد

و آنچ از وی نرگس و نسرین بخورد


آنچ نی را کرد شیرین جان و دل

و آنچ خاکی یافت ازو نقش چگل


آنچ ابرو را چنان طرار ساخت

چهره را گلگونه و گلنار ساخت


مر زبان را داد صد افسون‌گری

وانک کان را داد زر جعفری


چون در زرادخانه باز شد

غمزه‌های چشم تیرانداز شد


بر دلم زد تیر و سوداییم کرد

عاشق شکر و شکرخاییم کرد


عاشق آنم که هر آن آن اوست

عقل و جان جاندار یک مرجان اوست


من نلافم ور بلافم همچو آب

نیست در آتش‌کشی‌ام اضطراب


چون بدزدم چون حفیظ مخزن اوست

چون نباشم سخت‌رو پشت من اوست


هر که از خورشید باشد پشت گرم

سخت رو باشد نه بیم او را نه شرم


همچو روی آفتاب بی‌حذر

گشت رویش خصم‌سوز و پرده‌در


هر پیمبر سخت‌رو بد در جهان

یکسواره کوفت بر جیش شهان


رو نگردانید از ترس و غمی

یک‌تنه تنها بزد بر عالمی


سنگ باشد سخت‌رو و چشم‌شوخ

او نترسد از جهان پر کلوخ


کان کلوخ از خشت‌زن یک‌لخت شد

سنگ از صنع خدایی سخت شد


گوسفندان گر برونند از حساب

ز انبهیشان کی بترسد آن قصاب


کلکم راع نبی چون راعیست

خلق مانند رمه او ساعیست


از رمه چوپان نترسد در نبرد

لیکشان حافظ بود از گرم و سرد


گر زند بانگی ز قهر او بر رمه

دان ز مهرست آن که دارد بر همه


هر زمان گوید به گوشم بخت نو

که ترا غمگین کنم غمگین مشو


من ترا غمگین و گریان زان کنم

تا کت از چشم بدان پنهان کنم


تلخ گردانم ز غمها خوی تو

تا بگردد چشم بد از روی تو


نه تو صیادی و جویای منی

بنده و افکندهٔ رای منی


حیله اندیشی که در من در رسی

در فراق و جستن من بی‌کسی


چاره می‌جوید پی من درد تو

می‌شنودم دوش آه سرد تو


من توانم هم که بی این انتظار

ره دهم بنمایمت راه گذار


تا ازین گرداب دوران وا رهی

بر سر گنج وصالم پا نهی


لیک شیرینی و لذات مقر

هست بر اندازهٔ رنج سفر


آنگه از شهر و ز خویشان بر خوری

کز غریبی رنج و محنتها بری


بخش ۱۹۸ - تمثیل گریختن مؤمن و بی‌صبری او در بلا به اضطراب و بی‌قراری نخود و دیگر حوایج در جوش دیگ و بر دویدن تا بیرون جهند

بنگر اندر نخودی در دیگ چون

می‌جهد بالا چو شد ز آتش زبون


هر زمان نخود بر آید وقت جوش

بر سر دیگ و برآرد صد خروش


که چرا آتش به من در می‌زنی

چون خریدی چون نگونم می‌کنی


می‌زند کفلیز کدبانو که نی

خوش بجوش و بر مجه ز آتش‌کنی


زان نجوشانم که مکروه منی

بلکه تا گیری تو ذوق و چاشنی


تا غذی گردی بیامیزی بجان

بهرخواری نیستت این امتحان


آب می‌خوردی به بستان سبز و تر

بهراین آتش بدست آن آب خور


رحمتش سابق بدست از قهر زان

تا ز رحمت گردد اهل امتحان


رحمتش بر قهر از آن سابق شدست

تا که سرمایهٔ وجود آید بدست


زانکه بی‌لذت نروید لحم و پوست

چون نروید چه گدازد عشق دوست


زان تقاضا گر بیاید قهرها

تا کنی ایثار آن سرمایه را


باز لطف آید برای عذر او

که بکردی غسل و بر جستی ز جو


گوید ای نخود چریدی در بهار

رنج مهمان تو شد نیکوش دار


تا که مهمان باز گردد شکر ساز

پیش شه گوید ز ایثار تو باز


تا به جای نعمتت منعم رسد

جمله نعمتها برد بر تو حسد


من خلیلم تو پسر پیش بچک

سر بنه انی ارانی اذبحک


سر به پیش قهر نه دل بر قرار

تا ببرم حلقت اسمعیل‌وار


سر ببرم لیک این سر آن سریست

کز بریده گشتن و مردن بریست


لیک مقصود ازل تسلیم تست

ای مسلمان بایدت تسلیم جست


ای نخود می‌جوش اندر ابتلا

تا نه هستی و نه خود ماند ترا


اندر آن بستان اگر خندیده‌ای

تو گل بستان جان و دیده‌ای


گر جدا از باغ آب و گل شدی

لقمه گشتی اندر احیا آمدی


شو غذی و قوت و اندیشه‌ها

شیر بودی شیر شو در بیشه‌ها


از صفاتش رسته‌ای والله نخست

در صفاتش باز رو چالاک و چست


ز ابر و خورشید و ز گردون آمدی

پس شدی اوصاف و گردون بر شدی


آمدی در صورت باران و تاب

می‌روی اندر صفات مستطاب


جزو شید و ابر و انجمها بدی

نفس و فعل و قول و فکرتها شدی


هستی حیوان شد از مرگ نبات

راست آمد اقتلونی یا ثقات


چون چنین بردیست ما را بعد مات

راست آمد ان فی قتلی حیات


فعل و قول و صدق شد قوت ملک

تا بدین معراج شد سوی فلک


آنچنان کان طعمه شد قوت بشر

از جمادی بر شد و شد جانور


این سخن را ترجمهٔ پهناوری

گفته آید در مقام دیگری


کاروان دایم ز گردون می‌رسد

تا تجارت می‌کند وا می‌رود


پس برو شیرین و خوش با اختیار

نه بتلخی و کراهت دزدوار


زان حدیث تلخ می‌گویم ترا

تا ز تلخیها فرو شویم ترا


ز آب سرد انگور افسرده رهد

سردی و افسردگی بیرون نهد


تو ز تلخی چونک دل پر خون شوی

پس ز تلخیها همه بیرون روی


بخش ۱۹۹ - تمثیل صابر شدن مؤمن چون بر شر و خیر بلا واقف شود

سگ شکاری نیست او را طوق نیست

خام و ناجوشیده جز بی‌ذوق نیست


گفت نخود چون چنینست ای ستی

خوش بجوشم یاریم ده راستی


تو درین جوشش چو معمار منی

کفچلیزم زن که بس خوش می‌زنی


همچو پیلم بر سرم زن زخم و داغ

تا نبینم خواب هندستان و باغ


تا که خود را در دهم در جوش من

تا رهی یابم در آن آغوش من


زانک انسان در غنا طاغی شود

همچو پیل خواب‌بین یاغی شود


پیل چون در خواب بیند هند را

پیلبان را نشنود آرد دغا


بخش ۲۰۰ - عذر گفتن کدبانو با نخود و حکمت در  جوش داشتن کدبانو نخود را

آن ستی گوید ورا که پیش ازین

من چو تو بودم ز اجزای زمین


چون بنوشیدم جهاد آذری

پس پذیرا گشتم و اندر خوری


مدتی جوشیده‌ام اندر زمن

مدتی دیگر درون دیگ تن


زین دو جوشش قوت حسها شدم

روح گشتم پس ترا استا شدم


در جمادی گفتمی زان می‌دوی

تا شوی علم و صفات معنوی


چون شدم من روح پس بار دگر

جوش دیگر کن ز حیوانی گذر


از خدا می‌خواه تا زین نکته‌ها

در نلغزی و رسی در منتها


زانک از قرآن بسی گمره شدند

زان رسن قومی درون چه شدند


مر رسن را نیست جرمی ای عنود

چون ترا سودای سربالا نبود


بخش ۲۰۱ - باقی قصهٔ مهمان آن مسجد مهمان کش و ثبات و صدق او

آن غریب شهر سربالا طلب

گفت می‌خسپم درین مسجد بشب


مسجدا گر کربلای من شوی

کعبهٔ حاجت‌روای من شوی


هین مرا بگذار ای بگزیده دار

تا رسن‌بازی کنم منصوروار


گر شدیت اندر نصیحت جبرئیل

می‌نخواهد غوث در آتش خلیل


جبرئیلا رو که من افروخته

بهترم چون عود و عنبر سوخته


جبرئیلا گرچه یاری می‌کنی

چون برادر پاس داری می‌کنی


ای برادر من بر آذر چابکم

من نه آن جانم که گردم بیش و کم


جان حیوانی فزاید از علف

آتشی بود و چو هیزم شد تلف


گر نگشتی هیزم او مثمر بدی

تا ابد معمور و هم عامر بدی


باد سوزانت این آتش بدان

پرتو آتش بود نه عین آن


عین آتش در اثیر آمد یقین

پرتو و سایهٔ ویست اندر زمین


لاجرم پرتو نپاید ز اضطراب

سوی معدن باز می‌گردد شتاب


قامت تو بر قرار آمد بساز

سایه‌ات کوته دمی یکدم دراز


زانک در پرتو نیابد کس ثبات

عکسها وا گشت سوی امهات


هین دهان بر بند فتنه لب گشاد

خشک آر الله اعلم بالرشاد


بخش ۲۰۲ - ذکرخیال بد اندیشیدن قاصر فهمان

پیش از آنک این قصه تا مخلص رسد

دود و گندی آمد از اهل حسد


من نمی‌رنجم ازین لیک این لگد

خاطر ساده‌دلی را پی کند


خوش بیان کرد آن حکیم غزنوی

بهر محجوبان مثال معنوی


که ز قرآن گر نبیند غیر قال

این عجب نبود ز اصحاب ضلال


کز شعاع آفتاب پر ز نور

غیر گرمی می‌نیابد چشم کور


خربطی ناگاه از خرخانه‌ای

سر برون آورد چون طعانه‌ای


کین سخن پستست یعنی مثنوی

قصه پیغامبرست و پی‌روی


نیست ذکر بحث و اسرار بلند

که دوانند اولیا آن سو سمند


از مقاماتِ تَبَتُّل تا فنا

پایه پایه تا ملاقات خدا


شرح و حد هر مقام و منزلی

که بپر زو بر پرد صاحب‌دلی


چون کتاب الله بیامد هم بر آن

این چنین طعنه زدند آن کافران


که اساطیرست و افسانهٔ نژند

نیست تعمیقی و تحقیقی بلند


کودکان خرد فهمش می‌کنند

نیست جز امر پسند و ناپسند


ذکر یوسف ذکر زلف پر خمش

ذکر یعقوب و زلیخا و غمش


ظاهرست و هرکسی پی می‌برد

کو بیان که گم شود در وی خرد


گفت اگر آسان نماید این به تو

این چنین آسان یکی سوره بگو


جنتان و انستان و اهل کار

گو یکی آیت ازین آسان بیار


بخش ۲۰۳ - تفسیر این خبر مصطفی علیه السلام کی للقران ظهر و بطن و لبطنه بطن الی سبعة ابطن

حرف قرآن را بدان که ظاهریست

زیر ظاهر باطنی بس قاهریست


زیر آن باطن یکی بطن سوم

که درو گردد خردها جمله گم


بطن چارم از نُبی خود کس ندید

جز خدای بی‌نظیر بی‌ندید


تو ز قرآن ای پسر ظاهر مبین

دیو آدم را نبیند جز که طین


ظاهر قرآن چو شخص آدمیست

که نقوشش ظاهر و جانش خفیست


مرد را صد سال عم و خال او

یک سر مویی نبیند حال او


بخش ۲۰۴ - بیان آنک رفتن انبیا و اولیا به کوهها و غارها جهت پنهان کردن خویش نیست و جهت خوف تشویش خلق نیست بلک جهت ارشاد خلق است و تحریض بر انقطاع از دنیا  به قدر ممکن

آنک گویند اولیا در کُه بُوَند

تا ز چشم مردمان پنهان شوند


پیش خلق ایشان فرازِ صد کُه‌اند

گام خود بر چرخ هفتم می‌نهند


پس چرا پنهان شود، کُه‌جو بوَد

کو ز صد دریا و کُه زان سو بوَد


حاجتش نبود به سوی کُه گریخت

کز پیش کرّهٔ فلک صد نعل ریخت


چرخ گردید و ندید او گَردِ جان

تعزیت‌جامه بپوشید آسمان


گر به ظاهر آن پری پنهان بوَد

آدمی پنهان‌تر از پریان بوَد


نزد عاقل زان پری که مُضمرست

آدمی صد بار خود پنهان‌ترست


آدمی نزدیک عاقل چون خفیست

چون بود آدم که در غیب او صفیست


بخش ۲۰۵ - تشبیه صورت اولیا و صورت کلام اولیا به صورت عصای موسی و صورت افسون عیسی علیهما السلام

آدمی همچون عصای موسی‌است

آدمی همچون فسون عیسی‌است


در کف حق بهر داد و بهر زین

قلب مومن هست بین اصبعین


ظاهرش چوبی ولیکن پیش او

کون یک لقمه چو بگشاید گلو


تو مبین ز افسون عیسی حرف و صوت

آن ببین کز وی گریزان گشت موت


تو مبین ز افسونش آن لهجات پست

آن نگر که مرده بر جست و نشست


تو مبین مر آن عصا را سهل یافت

آن ببین که بحر خضرا را شکافت


تو ز دوری دیده‌ای چتر سیاه

یک قدم فا پیش نه بنگر سپاه


تو ز دوری می‌نبینی جز که گرد

اندکی پیش آ ببین در گرد مرد


دیده‌ها را گرد او روشن کند

کوهها را مردی او بر کند


چون بر آمد موسی از اقصای دشت

کوه طور از مقدمش رقاص گشت


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

روی داود از فرش تابان شده

کوهها اندر پیش نالان شده


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

کوه با داود گشته همرهی

هردو مطرب مست در عشق شهی


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

یا جبال اوبی امر آمده

هر دو هم‌آواز و هم‌پرده شده


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

گفت داودا تو هجرت دیده‌ای

بهر من از همدمان ببریده‌ای


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

ای غریب فرد بی مونس شده

آتش شوق از دلت شعله زده


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

مطربان خواهی و قوال و ندیم

کوهها را پیشت آرد آن قدیم


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

مطرب و قوال و سرنایی کند

که به پیشت بادپیمایی کند


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

تا بدانی ناله چون که را رواست

بی لب و دندان ولی را ناله‌هاست


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

نغمهٔ اجزای آن صافی‌جسد

هر دمی در گوش حسش می‌رسد


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

همنشینان نشنوند او بشنود

ای خنک جان کو به غیبش بگرود


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

بنگرد در نفس خود صد گفت و گو

همنشین او نبرده هیچ بو


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

صد سؤال و صد جواب اندر دلت

می‌رسد از لامکان تا منزلت


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

بشنوی تو نشنود زان گوشها

گر به نزدیک تو آرد گوش را


بخش ۲۰۶ - تفسیر یا جبال اوبی معه والطیر

گیرم ای کر خود تو آن را نشنوی

چون مثالش دیده‌ای چون نگروی


بخش ۲۰۷ - جواب طعنه‌زننده در مثنوی از قصور فهم خود

ای سگ طاعن تو عو عو می‌کنی

طعن قرآن را برون‌شو می‌کنی


این نه آن شیرست کز وی جان بری

یا ز پنجهٔ قهر او ایمان بری


تا قیامت می‌زند قرآن ندی

ای گروهی جهل را گشته فدی


که مرا افسانه می‌پنداشتید

تخم طعن و کافری می‌کاشتید


خود بدیدیت آنک طعنه می‌زدیت

که شما فانی و افسانه بدیت


من کلام حقم و قایم به ذات

قوت جان جان و یاقوت زکات


نور خورشیدم فتاده بر شما

لیک از خورشید ناگشته جدا


نک منم ینبوع آن آب حیات

تا رهانم عاشقان را از ممات


گر چنان گند آزتان ننگیختی

جرعه‌ای بر گورتان حق ریختی


نه بگیرم گفت و پند آن حکیم

دل نگردانم بهر طعنی سقیم


بخش ۲۰۸ - مثل زدن در رمیدن کرهٔ اسپ از آب خوردن به سبب شخولیدن سایسان

آنک فرمودست او اندر خطاب

کره و مادر همی‌خوردند آب


می‌شخولیدند هر دم آن نفر

بهر اسپان که هلا هین آب خور


آن شخولیدن به کره می‌رسید

سر همی بر داشت و از خور می‌رمید


مادرش پرسید کای کره چرا

می‌رمی هر ساعتی زین استقا


گفت کره می‌شخولند این گروه

ز اتفاق بانگشان دارم شکوه


پس دلم می‌لرزد از جا می‌رود

ز اتفاق نعره خوفم می‌رسد


گفت مادر تا جهان بودست ازین

کارافزایان بدند اندر زمین


هین تو کار خویش کن ای ارجمند

زود کایشان ریش خود بر می‌کنند


وقت تنگ و می‌رود آب فراخ

پیش از آن کز هجر گردی شاخ شاخ


شهره کاریزیست پر آب حیات

آب کش تا بر دمد از تو نبات


آب خضر از جوی نطق اولیا

می‌خوریم ای تشنهٔ غافل بیا


گر نبینی آب کورانه بفن

سوی جو آور سبو در جوی زن


چون شنیدی کاندرین جو آب هست

کور را تقلید باید کار بست


جو فرو بر مشک آب‌اندیش را

تا گران بینی تو مشک خویش را


چون گران دیدی شوی تو مستدل

رست از تقلید خشک آنگاه دل


گر نبیند کور آب جو عیان

لیک داند چون سبو بیند گران


که ز جو اندر سبو آبی برفت

کین سبک بود و گران شد ز آب و زفت


زانک هر بادی مرا در می‌ربود

باد می‌نربایدم ثقلم فزود


مر سفیهان را رباید هر هوا

زانک نبودشان گرانی قوی


کشتی بی‌لنگر آمد مرد شر

که ز باد کژ نیابد او حذر


لنگر عقلست عاقل را امان

لنگری در یوزه کن از عاقلان


او مددهای خرد چون در ربود

از خزینه دُرّ آن دریای جود


زین چنین امداد دل پر فن شود

بجهد از دل چشم هم روشن شود


زانک نور از دل برین دیده نشست

تا چو دل شد دیدهٔ تو عاطلست


دل چو بر انوار عقلی نیز زد

زان نصیبی هم بدو دیده دهد


پس بدان کاب مبارک ز آسمان

وحی دلها باشد و صدق بیان


ما چو آن کره هم آب جو خوریم

سوی آن وسواس طاعن ننگریم


پی‌رو پیغمبرانی ره سپر

طعنهٔ خلقان همه بادی شمر


آن خداوندان که ره طی کرده‌اند

گوش فا بانگ سگان کی کرده‌اند


بخش ۲۰۹ - بقیهٔ ذکر آن مهمان مسجد مهمان‌کش

باز گو کان پاک‌باز شیرمرد

اندر آن مسجد چه بنمودش چه کرد


خفت در مسجد خود او را خواب کو

مرد غرقه گشته چون خسپد بجو


خواب مرغ و ماهیان باشد همی

عاشقان را زیر غرقاب غمی


نیمشب آواز با هولی رسید

کایم آیم بر سرت ای مستفید


پنج کرت این چنین آواز سخت

می‌رسید و دل همی‌شد لخت‌لخت