خیز بلقیسا بیا باری ببین

ملکت شاهان و سلطانان دین


بخش ۴۳ - مثل قانع شدن آدمی به دنیا و حرص او در طلب دنیا و غفلت او از دولت روحانیان کی ابنای جنس وی‌اند و نعره‌زنان کی  یا لَیْتَ قَوْمي یَعْلَمونَ

شسته در باطن میان گلستان

ظاهر آحادی میان دوستان


بوستان با او روان هر جا رود

لیک آن از خلق پنهان می‌شود


میوه‌ها لابه‌کنان کز من بچر

آب حیوان آمده کز من بخور


طوف می‌کن بر فلک بی‌پر و بال

هم‌چو خورشید و چو بدر و چون هلال


چون روان باشی روان و پای نی

می‌خوری صد لوت و لقمه‌خای نی


نی‌نهنگ غم زند بر کشتیت

نی پدید آید ز مردم زشتیت


هم تو شاه و هم تو لشکر هم تو تخت

هم تو نیکوبخت باشی هم تو بخت


گر تو نیکوبختی و سلطان زفت

بخت غیر تست روزی بخت رفت


تو بماندی چون گدایان بی‌نوا

دولت خود هم تو باش ای مجتبی


چون تو باشی بخت خود ای معنوی

پس تو که بختی ز خود کی گم شوی


تو ز خود کی گم شوی ای خوش‌خصال

چونک عین تو ترا شد ملک و مال


بخش ۴۴ - بقیهٔ عمارت کردن سلیمان علیه‌السلام مسجد اقصی را به تعلیم و وحی خدا جهت حکمتهایی کی او داند و معاونت ملایکه و دیو  و پری و آدمی آشکارا

ای سلیمان مسجد اقصی بساز

لشکر بلقیس آمد در نماز


چونک او بنیاد آن مسجد نهاد

جن و انس آمد بدن در کار داد


یک گروه از عشق و قومی بی‌مراد

هم‌چنانک در ره طاعت عباد


خلق دیوانند و شهوت سلسله

می‌کشدشان سوی دکان و غله


هست این زنجیر از خوف و وله

تو مبین این خلق را بی‌سلسله


می‌کشاندشان سوی کسب و شکار

می‌کشاندشان سوی کان و بحار


می‌کشدشان سوی نیک و سوی بد

گفت حق فی جیدها حبل المسد


قد جعلنا الحبل فی اعناقهم

واتخذنا الحبل من اخلاقهم


لیس من مستقذر مستنقه

قط الا طایره فی عنقه


حرص تو در کار بد چون آتشست

اخگر از رنگ خوش آتش خوشست


آن سیاهی فحم در آتش نهان

چونک آتش شد سیاهی شد عیان


اخگر از حرص تو شد فحم سیاه

حرص چون شد ماند آن فحم تباه


آن زمان آن فحم اخگر می‌نمود

آن نه حسن کار نار حرص بود


حرص کارت را بیاراییده بود

حرص رفت و ماند کار تو کبود


غوله‌ای را که بر آرایید غول

پخته پندارد کسی که هست گول


آزمایش چون نماید جان او

کند گردد ز آزمون دندان او


از هوس آن دام دانه می‌نمود

عکس غول حرص و آن خود خام بود


حرص اندر کار دین و خیر جو

چون نماند حرص باشد نغزرو


خیرها نغزند نه از عکس غیر

تاب حرص ار رفت ماند تاب خیر


تاب حرص از کار دنیا چون برفت

فحم باشد مانده از اخگر بتفت


کودکان را حرص می‌آرد غرار

تا شوند از ذوق دل دامن‌سوار


چون ز کودک رفت آن حرص بدش

بر دگر اطفال خنده آیدش


که چه می‌کردم چه می‌دیدم درین

خل ز عکس حرص بنمود انگبین


آن بنای انبیا بی حرص بود

زان چنان پیوسته رونقها فزود


ای بسا مسجد بر آورده کرام

لیک نبود مسجد اقصاش نام


کعبه را که هر دمی عزی فزود

آن ز اخلاصات ابراهیم بود


فضل آن مسجد خاک و سنگ نیست

لیک در بناش حرص و جنگ نیست


نه کتبشان مثل کتب دیگران

نی مساجدشان نی کسب وخان و مان


نه ادبشان نه غضبشان نه نکال

نه نعاس و نه قیاس و نه مقال


هر یکیشان را یکی فری دگر

مرغ جانشان طایر از پری دگر


دل همی لرزد ز ذکر حالشان

قبلهٔ افعال ما افعالشان


مرغشان را بیضه‌ها زرین بدست

نیم‌شب جانشان سحرگه بین شدست


هر چه گویم من به جان نیکوی قوم

نقص گفتم گشته ناقص‌گوی قوم


مسجد اقصی بسازید ای کرام

که سلیمان باز آمد والسلام


ور ازین دیوان و پریان سر کشند

جمله را املاک در چنبر کشند


دیو یک دم کژ رود از مکر و زرق

تازیانه آیدش بر سر چو برق


چون سلیمان شو که تا دیوان تو

سنگ برند از پی ایوان تو


چون سلیمان باش بی‌وسواس و ریو

تا ترا فرمان برد جنی و دیو


خاتم تو این دلست و هوش دار

تا نگردد دیو را خاتم شکار


پس سلیمانی کند بر تو مدام

دیو با خاتم حذر کن والسلام


آن سلیمانی دلا منسوخ نیست

در سر و سرت سلیمانی کنیست


دیو هم وقتی سلیمانی کند

لیک هر جولاهه اطلس کی تند


دست جنباند چو دست او ولیک

در میان هر دوشان فرقیست نیک


بخش ۴۵ - قصهٔ شاعر و صله دادن شاه و مضاعف کردن آن وزیر بوالحسن نام

شاعری آورد شعری پیش شاه

بر امید خلعت و اکرام و جاه


شاه مکرم بود فرمودش هزار

از زر سرخ و کرامات و نثار


پس وزیرش گفت کین اندک بود

ده هزارش هدیه وا ده تا رود


از چنو شاعر نس از تو بحردست

ده هزاری که بگفتم اندکست


فقه گفت آن شاه را و فلسفه

تا برآمد عشر خرمن از کفه


ده هزارش داد و خلعت درخورش

خانهٔ شکر و ثنا گشت آن سرش


پس تفحص کرد کین سعی کی بود

شاه را اهلیت من کی نمود


پس بگفتندش فلان‌الدین وزیر

آن حسن نام و حسن خلق و ضمیر


در ثنای او یکی شعری دراز

بر نبشت و سوی خانه رفت باز


بی‌زبان و لب همان نعمای شاه

مدح شه می‌کرد و خلعتهای شاه


بخش ۴۶ - باز آمدن آن شاعر بعد چند سال به امید همان صله و هزار دینار فرمودن بر قاعدهٔ خویش و گفتن وزیر نو هم حسن نام شاه را کی این سخت بسیارست و ما را خرجهاست و خزینه خالیست و من او را بده یک آن خشنود کنم

بعد سالی چند بهر رزق و کشت

شاعر از فقر و عَوَز محتاج گشت


گفت وقت فقر و تنگی دو دست

جست و جوی آزموده بهترست


درگهی را که آزمودم در کرم

حاجت نو را بدان جانب برم


معنی الله گفت آن سیبویه

یولهون فی الحوائج هم لدیه


گفت الهنا فی حوائجنا الیک

والتمسناها وجدناها لدیک


صد هزاران عاقل اندر وقت درد

جمله نالان پیش آن دیان فرد


هیچ دیوانهٔ فلیوی این کند

بر بخیلی عاجزی کدیه تند


گر ندیدندی هزاران بار بیش

عاقلان کی جان کشیدندیش پیش


بلک جملهٔ ماهیان در موجها

جملهٔ پرندگان بر اوجها


پیل و گرگ و حیدر اشکار نیز

اژدهای زفت و مور و مار نیز


بلک خاک و باد و آب و هر شرار

مایه زو یابند هم دی هم بهار


هر دمش لابه کند این آسمان

که فرو مگذارم ای حق یک زمان


استن من عصمت و حفظ تو است

جمله مطوی یمین آن دو دست


وین زمین گوید که دارم بر قرار

ای که بر آبم تو کردستی سوار


جملگان کیسه ازو بر دوختند

دادن حاجت ازو آموختند


هر نبیی زو برآورده برات

استعینوا منه صبرا او صلات


هین ازو خواهید نه از غیر او

آب در یم جو مجو در خشک جو


ور بخواهی از دگر هم او دهد

بر کف میلش سخا هم او نهد


آنک مُعرِض را ز زر قارون کند

رو بدو آری به طاعت چون کند


بار دیگر شاعر از سودای داد

روی سوی آن شه محسن نهاد


هدیهٔ شاعر چه باشد شعر نو

پیش محسن آرد و بنهد گرو


محسنان با صد عطا و جود و بر

زر نهاده شاعران را منتظر


پیششان شعری به از صدتنگ شعر

خاصه شاعر کو گهر آرد ز قعر


آدمی اول حریص نان بود

زانک قوت و نان ستون جان بود


سوی کسب و سوی غصب و صد حیل

جان نهاده بر کف از حرص و امل


چون بنادر گشت مستغنی ز نان

عاشق نامست و مدح شاعران


تا که اصل و فصل او را بر دهند

در بیان فضل او منبر نهند


تا که کر و فر و زر بخشی او

هم‌چو عنبر بو دهد در گفت و گو


خلق ما بر صورت خود کرد حق

وصف ما از وصف او گیرد سبق


چونک آن خلاق شکر و حمدجوست

آدمی را مدح‌جویی نیز خوست


خاصه مرد حق که در فضلست چست

پر شود زان باد چون خیک درست


ور نباشد اهل زان باد دروغ

خیک بدریدست کی گیرد فروغ


این مثل از خود نگفتم ای رفیق

سرسری مشنو چو اهلی و مفیق


این پیمبر گفت چون بشنید قدح

که چرا فربه شود احمد به مدح


رفت شاعر پیش آن شاه و ببرد

شعر اندر شکر احسان کان نمرد


محسنان مردند و احسانها بماند

ای خنک آن را که این مرکب براند


ظالمان مردند و ماند آن ظلمها

وای جانی کو کند مکر و دها


گفت پیغامبر خنک آن را که او

شد ز دنیا ماند ازو فعل نکو


مرد محسن لیک احسانش نمرد

نزد یزدان دین و احسان نیست خرد


وای آنکو مرد و عصیانش نمود

تا نپنداری به مرگ او جان ببرد


این رها کن زانک شاعر بر گذر

وام‌دارست و قوی محتاج زر


برد شاعر شعر سوی شهریار

بر امید بخشش و احسان پار


نازنین شعری پر از در درست

بر امید و بوی اکرام نخست


شاه هم بر خوی خود گفتش هزار

چون چنین بد عادت آن شهریار


لیک این بار آن وزیر پر ز جود

بر براق عز ز دنیا رفته بود


بر مقام او وزیر نو رئیس

گشته لیکن سخت بی‌رحم و خسیس


گفت ای شه خرجها داریم ما

شاعری را نبود این بخشش جزا


من به ربع عشر این ای مغتنم

مرد شاعر را خوش و راضی کنم


خلق گفتندش که او از پیش‌دست

ده هزاران زین دلاور برده است


بعد شکر کلک خایی چون کند

بعد سلطانی گدایی چون کند


گفت بفشارم ورا اندر فشار

تا شود زار و نزار از انتظار


آنگه ار خاکش دهم از راه من

در رباید هم‌چو گلبرگ از چمن


این به من بگذار که استادم درین

گر تقاضاگر بود هر آتشین


از ثریا گر بپرد تا ثری

نرم گردد چون ببیند او مرا


گفت سلطانش برو فرمان تراست

لیک شادش کن که نیکوگوی ماست


گفت او را و دو صد اومیدلیس

تو به من بگذار این بر من نویس


پس فکندش صاحب اندر انتظار

شد زمستان و دی و آمد بهار


شاعر اندر انتظارش پیر شد

پس زبون این غم و تدبیر شد


گفت اگر زر نه که دشنامم دهی

تا رهد جانم ترا باشم رهی


انتظارم کشت باری گو برو

تا رهد این جان مسکین از گرو


بعد از آنش داد ربع عشر آن

ماند شاعر اندر اندیشهٔ گران


کانچنان نقد و چنان بسیار بود

این که دیر اشکفت دستهٔ خار بود


پس بگفتندش که آن دستور راد

رفت از دنیا خدا مزدت دهاد


که مضاعف زو همی‌شد آن عطا

کم همی‌افتاد بخشش را خطا


این زمان او رفت و احسان را ببرد

او نمرد الحق بلی احسان بمرد


رفت از ما صاحب راد و رشید

صاحب سلاخ درویشان رسید


رو بگیر این را و زینجا شب گریز

تا نگیرد با تو این صاحب‌ستیز


ما به صد حیلت ازو این هدیه را

بستدیم ای بی‌خبر از جهد ما


رو بایشان کرد و گفت ای مشفقان

از کجا آمد بگویید این عوان


چیست نام این وزیر جامه‌کن

قوم گفتندش که نامش هم حسن


گفت یا رب نام آن و نام این

چون یکی آمد دریغ ای رب دین


آن حسن نامی که از یک کلک او

صد وزیر و صاحب آید جودخو


این حسن کز ریش زشت این حسن

می‌توان بافید ای جان صد رسن


بر چنین صاحب چو شه اصغا کند

شاه و ملکش را ابد رسوا کند


بخش ۴۷ - مانستن بدرایی این وزیر دون در افساد مروت شاه به وزیر فرعون یعنی هامان در افساد قابلیت فرعون

چند آن فرعون می‌شد نرم و رام

چون شنیدی او ز موسی آن کلام


آن کلامی که بدادی سنگ شیر

از خوشی آن کلام بی‌نظیر


چون بهامان که وزیرش بود او

مشورت کردی که کینش بود خو


پس بگفتی تا کنون بودی خدیو

بنده گردی ژنده‌پوشی را بریو


هم‌چو سنگ منجنیقی آمدی

آن سخن بر شیشه خانهٔ او زدی


هر چه صد روز آن کلیم خوش‌خطاب

ساختی در یک‌دم او کردی خراب


عقل تو دستور و مغلوب هواست

در وجودت ره‌زن راه خداست


ناصحی ربانیی پندت دهد

آن سخن را او به فن طرحی نهد


کین نه بر جایست هین از جا مشو

نیست چندان با خود آ شیدا مشو


وای آن شه که وزیرش این بود

جای هر دو دوزخ پر کین بود


شاد آن شاهی که او را دست‌گیر

باشد اندر کار چون آصف وزیر


شاه عادل چون قرین او شود

نام آن نور علی نور این بود


چون سلیمان شاه و چون آصف وزیر

نور بر نورست و عنبر بر عبیر


شاه فرعون و چو هامانش وزیر

هر دو را نبود ز بدبختی گزیر


پس بود ظلمات بعضی فوق بعض

نه خرد یار و نه دولت روز عرض


من ندیدم جز شقاوت در لئام

گر تو دیدستی رسان از من سلام


هم‌چو جان باشد شه و صاحب چو عقل

عقل فاسد روح را آرد بنقل


آن فرشتهٔ عقل چون هاروت شد

سحرآموز دو صد طاغوت شد


عقل جزوی را وزیر خود مگیر

عقل کل را ساز ای سلطان وزیر


مر هوا را تو وزیر خود مساز

که برآید جان پاکت از نماز


کین هوا پر حرص و حالی‌بین بود

عقل را اندیشه یوم دین بود


عقل را دو دیده در پایان کار

بهر آن گل می‌کشد او رنج خار


که نفرساید نریزد در خزان

باد هر خرطوم اخشم دور از آن


بخش ۴۸ - نشستن دیو بر مقام سلیمان علیه‌السلام و تشبه کردن او به کارهای سلیمان  علیه‌السلام و فرق ظاهر میان هر دو سلیمان و دیو خویشتن را سلیمان بن داود نام کردن

ورچه عقلت هست با عقل دگر

یار باش و مشورت کن ای پدر


با دو عقل از بس بلاها وا رهی

پای خود بر اوج گردونها نهی


دیو گر خود را سلیمان نام کرد

ملک برد و مملکت را رام کرد


صورت کار سلیمان دیده بود

صورت اندر سر دیوی می‌نمود


خلق گفتند این سلیمان بی‌صفاست

از سلیمان تا سلیمان فرقهاست


او چو بیداریست این هم‌چون وسن

هم‌چنانک آن حسن با این حسن


دیو می‌گفتی که حق بر شکل من

صورتی کردست خوش بر اهرمن


دیو را حق صورت من داده است

تا نیندازد شما را او بشست


گر پدید آید به دعوی زینهار

صورت او را مدارید اعتبار


دیوشان از مکر این می‌گفت لیک

می‌نمود این عکس در دلهای نیک


نیست بازی با ممیز خاصه او

که بود تمییز و عقلش غیب‌گو


هیچ سحر و هیچ تلبیس و دغل

می‌نبندد پرده بر اهل دول


پس همی گفتند با خود در جواب

بازگونه می‌روی ای کژ خطاب


بازگونه رفت خواهی همچنین

سوی دوزخ اسفل اندر سافلین


او اگر معزول گشتست و فقیر

هست در پیشانیش بدر منیر


تو اگر انگشتری را برده‌ای

دوزخی چون زمهریر افسرده‌ای


ما ببوش و عارض و طاق و طرنب

سر کجا که خود همی ننهیم سنب


ور به غفلت ما نهیم او را جبین

پنجهٔ مانع برآید از زمین


که منه آن سر مرین سر زیر را

هین مکن سجده مرین ادبار را


کردمی من شرح این بس جان‌فزا

گر نبودی غیرت و رشک خدا


هم قناعت کن تو بپذیر این قدر

تا بگویم شرح این وقتی دگر


نام خود کرده سلیمان نبی

روی‌پوشی می‌کند بر هر صبی


در گذر از صورت و از نام خیز

از لقب وز نام در معنی گریز


پس بپرس از حد او وز فعل او

در میان حد و فعل او را بجو


بخش ۴۹ - درآمدن سلیمان علیه‌السلام هر روز در مسجد اقصی بعد از تمام شدن جهت عبادت و ارشاد عابدان و معتکفان و  رستن عقاقیر در مسجد

هر صباحی چون سلیمان آمدی

خاضع اندر مسجد اقصی شدی


نوگیاهی رسته دیدی اندرو

پس بگفتی نام و نفع خود بگو


تو چه دارویی چیی نامت چیست

تو زیان کی و نفعت بر کیست


پس بگفتی هر گیاهی فعل و نام

که من آن را جانم و این را حمام


من مرین را زهرم و او را شکر

نام من اینست بر لوح از قدر


پس طبیبان از سلیمان زان گیا

عالم و دانا شدندی مقتدی


تا کتبهای طبیبی ساختند

جسم را از رنج می‌پرداختند


این نجوم و طب وحی انبیاست

عقل و حس را سوی بی‌سو ره کجاست


عقل جزوی عقل استخراج نیست

جز پذیرای فن و محتاج نیست


قابل تعلیم و فهمست این خرد

لیک صاحب وحی تعلیمش دهد


جمله حرفتها یقین از وحی بود

اول او لیک عقل آن را فزود


هیچ حرفت را ببین کین عقل ما

تاند او آموختن بی‌اوستا


گرچه اندر مکر موی‌اشکاف بد

هیچ پیشه رام بی‌استا نشد


دانش پیشه ازین عقل ار بدی

پیشهٔ بی‌اوستا حاصل شدی


بخش ۵۰ - آموختن پیشه گورکنی قابیل از زاغ پیش از آنک در عالم علم گورکنی و گور بود

کندن گوری که کمتر پیشه بود

کی ز فکر و حیله و اندیشه بود


گر بدی این فهم مر قابیل را

کی نهادی بر سر او هابیل را


که کجا غایب کنم این کشته را

این به خون و خاک در آغشته را


دید زاغی زاغ مرده در دهان

بر گرفته تیز می‌آمد چنان


از هوا زیر آمد و شد او به فن

از پی تعلیم او را گورکن


پس به چنگال از زمین انگیخت گرد

زود زاغ مرده را در گور کرد


دفن کردش پس بپوشیدش به خاک

زاغ از الهام حق بد علم‌ناک


گفت قابیل آه شه بر عقل من

که بود زاغی ز من افزون به فن


عقل کل را گفت مازاغ البصر

عقل جزوی می‌کند هر سو نظر


عقل مازاغ است نور خاصگان

عقل زاغ استاد گور مردگان


جان که او دنبالهٔ زاغان پرد

زاغ او را سوی گورستان برد


هین مدو اندر پی نفس چو زاغ

کو به گورستان برد نه سوی باغ


گر روی رو در پی عنقای دل

سوی قاف و مسجد اقصای دل


نوگیاهی هر دم ز سودای تو

می‌دمد در مسجد اقصای تو


تو سلیمان‌وار داد او بده

پی بر از وی پای رد بر وی منه


زانک حال این زمین با ثبات

باز گوید با تو انواع نبات


در زمین گر نیشکر ور خود نیست

ترجمان هر زمین نبت ویست


پس زمین دل که نبتش فکر بود

فکرها اسرار دل را وا نمود


گر سخن‌کش یابم اندر انجمن

صد هزاران گل برویم چون چمن


ور سخن‌کش یابم آن دم زن به مزد

می‌گریزد نکته‌ها از دل چو دزد


جنبش هر کس به سوی جاذبست

جذب صدق نه چو جذب کاذبست


می‌روی گه گمره و گه در رشد

رشته پیدا نه و آنکت می‌کشد


اشتر کوری مهار تو رهین

تو کشش می‌بین مهارت را مبین


گر شدی محسوس جذاب و مهار

پس نماندی این جهان دارالغرار


گبر دیدی کو پی سگ می‌رود

سخرهٔ دیو ستنبه می‌شود


در پی او کی شدی مانند حیز

پی خود را واکشیدی گبر نیز


گاو گر واقف ز قصابان بدی

کی پی ایشان بدان دکان شدی


یا بخوردی از کف ایشان سبوس

یا بدادی شیرشان از چاپلوس


ور بخوردی کی علف هضمش شدی

گر ز مقصود علف واقف بدی


پس ستون این جهان خود غفلتست

چیست دولت کین دوادو با لتست


اولش دو دو به آخر لت بخور

جز درین ویرانه نبود مرگ خر


تو به جد کاری که بگرفتی به دست

عیبش این دم بر تو پوشیده شدست


زان همی تانی بدادن تن به کار

که بپوشید از تو عیبش کردگار


همچنین هر فکر که گرمی در آن

عیب آن فکرت شدست از تو نهان


بر تو گر پیدا شدی زو عیب و شین

زو رمیدی جانت بعد المشرقین


حال که آخر زو پشیمان می‌شوی

گر بود این حال اول کی دوی


پس بپوشید اول آن بر جان ما

تا کنیم آن کار بر وفق قضا


چون قضا آورد حکم خود پدید

چشم وا شد تا پشیمانی رسید


این پشیمانی قضای دیگرست

این پشیمانی بهل حق را پرست


ور کنی عادت پشیمان خور شوی

زین پشیمانی پشیمان‌تر شوی


نیم عمرت در پریشانی رود

نیم دیگر در پشیمانی رود


ترک این فکر و پریشانی بگو

حال و یار و کار نیکوتر بجو


ور نداری کار نیکوتر به دست

پس پشیمانیت بر فوت چه است


گر همی دانی ره نیکو پرست

ور ندانی چون بدانی کین بد است


بد ندانی تا ندانی نیک را

ضد را از ضد توان دید ای فتی


چون ز ترک فکر این عاجز شدی

از گناه آنگاه هم عاجز بدی


چون بدی عاجز پشیمانی ز چیست

عاجزی را باز جو کز جذب کیست


عاجزی بی‌قادری اندر جهان

کس ندیدست و نباشد این بدان


همچنین هر آرزو که می‌بری

تو ز عیب آن حجابی اندری


ور نمودی علت آن آرزو

خود رمیدی جان تو زان جست و جو


گر نمودی عیب آن کار او ترا

کس نبردی کش کشان آن سو ترا


وان دگر کار کز آن هستی نفور

زان بود که عیبش آمد در ظهور


ای خدای رازدان خوش‌سخن

عیب کار بد ز ما پنهان مکن


عیب کار نیک را منما به ما

تا نگردیم از روش سرد و هبا


هم بر آن عادت سلیمان سنی

رفت در مسجد میان روشنی


قاعدهٔ هر روز را می‌جست شاه

که ببیند مسجد اندر نو گیاه


دل ببیند سر بدان چشم صفی

آن حشایش که شد از عامه خفی


بخش ۵۱ - قصهٔ صوفی کی در میان گلستان سر به زانو مراقب بود یارانش گفتند سر برآور تفرج کن بر گلستان و ریاحین و مرغان و آثار رحمةالله تعالی

صوفیی در باغ از بهر گشاد

صوفیانه روی بر زانو نهاد


پس فرو رفت او به خود اندر نغول

شد ملول از صورت خوابش فضول


که چه خسپی آخر اندر رز نگر

این درختان بین و آثار و خضر


امر حق بشنو که گفته‌ست انظروا

سوی این آثار رحمت آر رو


گفت آثارش دلست ای بوالهوس

آن برون آثار آثارست و بس


باغها و سبزه‌ها در عین جان

بر برون عکسش چو در آب روان


آن خیال باغ باشد اندر آب

که کند از لطف آب آن اضطراب


باغها و میوه‌ها اندر دلست

عکس لطف آن برین آب و گلست


گر نبودی عکس آن سرو سرور

پس نخواندی ایزدش دار الغرور


این غرور آنست یعنی این خیال

هست از عکس دل و جان رجال


جمله مغروران برین عکس آمده

بر گمانی کین بود جنت‌کده


می‌گریزند از اصول باغها

بر خیالی می‌کنند آن لاغها


چونک خواب غفلت آیدشان به سر

راست بینند و چه سودست آن نظر


بس به گورستان غریو افتاد و آه

تا قیامت زین غلط وا حسرتاه


ای خنک آن را که پیش از مرگ مرد

یعنی او از اصل این رز بوی برد


بخش ۵۲ - قصهٔ رستن خروب در گوشهٔ مسجد اقصی و غمگین شدن سلیمان علیه‌السلام از آن چون به سخن آمد با او و خاصیت و نام  خود بگفت

پس سلیمان دید اندر گوشه‌ای

نوگیاهی رسته هم‌چون خوشه‌ای


دید بس نادر گیاهی سبز و تر

می‌ربود آن سبزیش نور از بصر


پس سلامش کرد در حال آن حشیش

او جوابش گفت و بشکفت از خوشیش


گفت نامت چیست برگو بی‌دهان

گفت خروب است ای شاه جهان


گفت اندر تو چه خاصیت بوَد؟

گفت من رستم مکان ویران شود


من که خروبم خراب منزلم

هادم بنیاد این آب و گلم


پس سلیمان آن زمان دانست زود

که اجل آمد سفر خواهد نمود


گفت تا من هستم این مسجد یقین

در خلل ناید ز آفات زمین


تا که من باشم وجود من بود

مسجداقصی مخلخل کی شود


پس که هدم مسجد ما بی‌گمان

نبود الا بعد مرگ ما بدان


مسجدست آن دل که جسمش ساجدست

یار بد خروب هر جا مسجدست


یار بد چون رست در تو مهر او

هین ازو بگریز و کم کن گفت وگو


برکن از بیخش که گر سر بر زند

مر ترا و مسجدت را بر کند


عاشقا خروب تو آمد کژی

هم‌چو طفلان سوی کژ چون می‌غژی


خویش مجرم دان و مجرم گو مترس

تا ندزدد از تو آن استاد درس


چون بگویی جاهلم تعلیم ده

این چنین انصاف از ناموس به


از پدر آموز ای روشن‌جبین

ربنا گفت و ظلمنا پیش ازین


نه بهانه کرد و نه تزویر ساخت

نه لوای مکر و حیلت بر فراخت


باز آن ابلیس بحث آغاز کرد

که بدم من سرخ رو کردیم زرد


رنگ رنگ تست صباغم توی

اصل جرم و آفت و داغم توی


هین بخوان رب بما اغویتنی

تا نگردی جبری و کژ کم تنی


بر درخت جبر تا کی بر جهی

اختیار خویش را یک‌سو نهی


هم‌چو آن ابلیس و ذریات او

با خدا در جنگ و اندر گفت و گو


چون بود اکراه با چندان خوشی

که تو در عصیان همی دامن کشی


آن‌چنان خوش کس رود در مکرهی

کس چنان رقصان دود در گم‌رهی


بیست مرده جنگ می‌کردی در آن

کت همی‌دادند پند آن دیگران


که صواب اینست و راه اینست و بس

کی زند طعنه مرا جز هیچ‌کس


کی چنین گوید کسی کو مکر هست

چون چنین جنگد کسی کو بی‌رهست


هر چه نفست خواست داری اختیار

هر چه عقلت خواست آری اضطرار


داند او کو نیک‌بخت و محرمست

زیرکی ز ابلیس و عشق از آدمست


زیرکی سباحی آمد در بحار

کم رهد غرقست او پایان کار


هل سباحت را رها کن کبر و کین

نیست جیحون نیست جو دریاست این


وانگهان دریای ژرف بی‌پناه

در رباید هفت دریا را چو کاه


عشق چون کشتی بود بهر خواص

کم بود آفت بود اغلب خلاص


زیرکی بفروش و حیرانی بخر

زیرکی ظنست و حیرانی نظر


عقل قربان کن به پیش مصطفی

حسبی الله گو که الله‌ام کفی


هم‌چو کنعان سر ز کشتی وا مکش

که غرورش داد نفس زیرکش


که برآیم بر سر کوه مشید

منت نوحم چرا باید کشید


چون رمی از منتش بر جان ما

چونک شکر و منتش گوید خدا


تو چه دانی ای غرارهٔ پر حسد

منت او را خدا هم می‌کشد


کاشکی او آشنا ناموختی

تا طمع در نوح و کشتی دوختی


کاش چون طفل از حیل جاهل بدی

تا چو طفلان چنگ در مادر زدی


یا به علم نقل کم بودی ملی

علم وحی دل ربودی از ولی


با چنین نوری چو پیش آری کتاب

جان وحی آسای تو آرد عتاب


چون تیمم با وجود آب دان

علم نقلی با دم قطب زمان


خویش ابله کن تبع می‌رو سپس

رستگی زین ابلهی یابی و بس


اکثر اهل الجنه البله ای پسر

بهر این گفته‌ست سلطان البشر


زیرکی چون کبر و باد انگیز تست

ابلهی شو تا بماند دل درست


ابلهی نه کو به مسخرگی دوتوست

ابلهی کو واله و حیران هوست


ابلهان‌اند آن زنان دست بر

از کف ابله وز رخ یوسف نذر


عقل را قربان کن اندر عشق دوست

عقلها باری از آن سویست کوست


عقلها آن سو فرستاده عقول

مانده این سو که نه معشوقست گول


زین سر از حیرت گر این عقلت رود

هر سو مویت سر و عقلی شود


نیست آن سو رنج فکرت بر دماغ

که دماغ و عقل روید دشت و باغ


سوی دشت از دشت نکته بشنوی

سوی باغ آیی شود نخلت روی


اندرین ره ترک کن طاق و طرنب

تا قلاوزت نجنبد تو مجنب


هر که او بی سر بجنبد دم بود

جنبشش چون جنبش کزدم بود


کژرو و شب کور و زشت و زهرناک

پیشهٔ او خستن اجسام پاک


سر بکوب آن را که سرش این بود

خلق و خوی مستمرش این بود


خود صلاح اوست آن سر کوفتن

تا رهد جان‌ریزه‌اش زان شوم‌تن


واستان آن دست دیوانه سلاح

تا ز تو راضی شود عدل و صلاح


چون سلاحش هست و عقلش نه ببند

دست او را ورنه آرد صد گزند


بخش ۵۳ - بیان آنک حصول علم و مال و جاه بدگوهران را فضیحت اوست و چون شمشیریست کی افتادست به دست راه‌زن

بَدگُهَر را عِلم و فَن آموختَن

دادنِ تیغی به دَستِ راه‌زَن


تیغ دادن دَر کَفِ زَنگیِ مَست

بِهْ که آیَد عِلم، ناکَس را به دَست


عِلم و مال و مَنصَب و جاه و قِران

فِتنه آمَد دَر کَفِ بَدگوهَران


پَس غَزا زین فَرض شُد بَر مؤمِنان

تا سِتانَند از کَفِ مَجنون سِنان


جانِ او مَجنون، تَنَش شَمشیرِ او

واسِتان شَمشیر را زان زِشت‌خو


آنچه مَنصَب می‌کُنَد با جاهِلان

از فَضیحَت کِیْ کُنَد صَد ارسلان


عِیبِ او مَخفیستْ، چون آلَتْ بیافت

مارَش از سوراخ بَر صَحرا شِتافت


جُمله صَحرا مار و کَژدُم پُر شَوَد

چونکِ جاهل شاهِ حُکمِ مَر شَوَد


مال و مَنصَب، ناکَسی کآرَد به دَست

طالبِ رُسوایی خویش، او شُدَست


یا کُنَد بَخل و عطاها کَم دَهَد

یا سَخا آرَد بنا موضِع نَهَد


شاه را دَر خانهٔ بِیذَق نَهَد

این چُنین باشَد عَطا که اَحمَق دَهَد


حُکمْ چون دَر دَستِ گُمراهی فِتاد

جاه پِندارید دَر چاهی فِتاد


رَه نمی‌دانَد قَلاوُوزی کُنَد

جانِ زشتِ او، جَهان‌سوزی کُنَد


طِفلِ راهِ فَقر چون پیری گِرفت

پی‌رُوان را غولِ اَدباری گِرفت


که بیا تا ماه بِنمایَم تُرا

ماه را هَرگز نَدید آن بی‌صَفا


چون نُمایی چون نَدیدَستی به عُمر

عکسِ مَه دَر آب هَم اِی خامْ غُمْر


اَحمقان سَروَر شُدَستَند و زِ بیم

عاقِلان سَرها کِشیده دَر گِلیم


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

خواند مزمل نبی را زین سبب

که برون آ از گلیم ای بوالهرب


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

سر مکش اندر گلیم و رو مپوش

که جهان جسمی‌ست سرگردان، تو هوش


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

هین مشو پنهان ز ننگ مدعی

که تو داری شمع وحی شعشعی


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

هین قم اللیل که شمعی ای همام

شمع اندر شب بود اندر قیام


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

بی‌فروغت روز روشن هم شب‌ست

بی‌پناهت شیر اسیر‌ِ ارنب‌ست


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

باش کشتیبان درین بحر صفا

که تو نوح ثانی‌یی ای مصطفی


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

ره‌شناسی می‌بباید با لُباب

هر رهی را خاصه اندر راه آب


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

خیز بنگر کاروان‌ِ ره‌زده

هر طرف غولی‌ست کشتیبان شده


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

خضر وقتی، غوث هر کشتی توی

هم‌چو روح‌الله مکن تنها روی


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

پیش این جمعی چو شمع آسمان

انقطاع و خلوت آری را بمان


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

وقت خلوت نیست اندر جمع آی

ای هدی چون کوه قاف و تو همای


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

بدر بر صدر فلک شد شب روان

سیر را نگذارد از بانگ سگان


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

طاعنان هم‌چون سگان بر بدر تو

بانگ می‌دارند سوی صدر تو


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

این سگان کرند از امر انصتوا

از سفَه وع‌وع‌کنان بر بدر تو


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

هین بمگذار ای شفا رنجور را

تو ز خشم کر عصای کور را


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

نه تو گفتی قاید اعمی به راه؟

صد ثواب و اجر یابد از اله؟


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

هر که او چل گام کوری را کشد؟

گشت آمرزیده و یابد رَشَد؟


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

پس بکش تو زین جهان بی‌قرار

جوق کوران را قطار اندر قطار


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

کار هادی این بوَد تو هادی‌یی

ماتم آخر زمان را شادی‌یی


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

هین روان کن ای امام المتقین

این خیال‌اندیشگان را تا یقین


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

هر که در مکر تو دارد دل گرو

گردنش را من زنم، تو شاد رو


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

بر سر کوریش کوری‌ها نهم

او شکر پندارد و زهرش دهم


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

عقل‌ها از نور من افروختند

مکرها از مکر من آموختند


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

چیست خود آلاجق آن ترکمان؟!

پیش پای نره پیلان جهان؟


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

آن چراغ او به پیش صرصرم

خود چه باشد ای مهین پیغامبرم؟


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

خیز در دم تو به صور سهمناک

تا هزاران مرده بر روید ز خاک


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

چون تو اسرافیل وقتی راست خیز

رستخیزی ساز پیش از رستخیز


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

هر که گوید «کو قیامت؟» ای صنم

خویش بنما که قیامت نک منم


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

در نگر ای سایل محنت‌زده

زین قیامت صد جهان افزون شده


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

ور نباشد اهل این ذکر و قنوت

پس جواب الاحمق ای سلطان سکوت


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

ز آسمان‌ِ حق سکوت آید جواب

چون بود جانا دعا نامستجاب


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

ای دریغا وقت خرمن‌گاه شد

لیک روز از بخت ما بیگاه شد


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

وقت تنگ‌ست و فراخی این کلام

تنگ می‌آید بر او عمر دوام


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

نیزه‌بازی اندرین کوه‌های تنگ

نیزه‌بازان را همی‌آرد به تنگ


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

وقت تنگ و خاطر و فهم عوام

تنگ‌تر صد ره ز وقت است ای غلام


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

چون جواب احمق آمد خامشی

این درازی در سخن چون می‌کشی


بخش ۵۴ - تفسیر یا ایها المزمل

از کمال رحمت و موج کرم

می‌دهد هر شوره را باران و نم


بخش ۵۵ - در بیان آنک ترک الجواب جواب مقرر این سخن کی جواب الاحمق سکوت شرح این هر دو درین قصه است کی  گفته می‌آید

بود شاهی بود او را بنده‌ای

مرده عقلی بود و شهوت‌زنده‌ای


خرده‌های خدمتش بگذاشتی

بد سگالیدی نکو پنداشتی


گفت شاهنشه جرااش کم کنید

ور بجنگد نامش از خط بر زنید


عقل او کم بود و حرص او فزون

چون جرا کم دید شد تند و حرون


عقل بودی گرد خود کردی طواف

تا بدیدی جرم خود گشتی معاف


چون خری پابسته تندد از خری

هر دو پایش بسته گردد بر سری


پس بگوید خر که یک بندم بسست

خود مدان کان دو ز فعل آن خسست


بخش ۵۶ - در تفسیر این حدیث مصطفی علیه‌السلام کی ان الله تعالی خلق الملائکة و رکب  فیهم العقل و خلق البهائم و رکب فیها الشهوة و خلق بنی آدم و رکب فیهم العقل و الشهوة فمن غلب عقله شهوته فهو اعلی من الملائکة و من غلب شهوته عقله فهو ادنی من البهائم

در حدیث آمد که یزدان مجید

خلق عالم را سه گونه آفرید


یک گره را جمله عقل و علم و جود

آن فرشته‌ست او نداند جز سجود


نیست اندر عنصرش حرص و هوا

نور مطلق زنده از عشق خدا


یک گروه دیگر از دانش تهی

هم‌چو حیوان از علف در فربهی


او نبیند جز که اصطبل و علف

از شقاوت غافلست و از شرف


این سوم هست آدمی‌زاد و بشر

نیم او ز افرشته و نیمیش خر


نیم خر خود مایل سفلی بود

نیم دیگر مایل عقلی بود


آن دو قوم آسوده از جنگ و حراب

وین بشر با دو مخالف در عذاب


وین بشر هم ز امتحان قسمت شدند

آدمی شکلند و سه امت شدند


یک گره مستغرق مطلق شدست

هم‌چو عیسی با ملک ملحق شدست


نقش آدم لیک معنی جبرئیل

رسته از خشم و هوا و قال و قیل


از ریاضت رسته وز زهد و جهاد

گوییا از آدمی او خود نزاد


قسم دیگر با خران ملحق شدند

خشم محض و شهوت مطلق شدند


وصف جبریلی دریشان بود رفت

تنگ بود آن خانه و آن وصف زفت


مرده گردد شخص کو بی‌جان شود

خر شود چون جان او بی‌آن شود


زانک جانی کان ندارد هست پست

این سخن حقست و صوفی گفته است


او ز حیوانها فزون‌تر جان کند

در جهان باریک کاریها کند


مکر و تلبیسی که او داند تنید

آن ز حیوان دگر ناید پدید


جامه‌های زرکشی را بافتن

درها از قعر دریا یافتن


خرده‌کاریهای علم هندسه

یا نجوم و علم طب و فلسفه


که تعلق با همین دنیاستش

ره به هفتم آسمان بر نیستش


این همه علم بنای آخورست

که عماد بود گاو و اشترست


بهر استبقای حیوان چند روز

نام آن کردند این گیجان رموز


علم راه حق و علم منزلش

صاحب دل داند آن را با دلش


پس درین ترکیب حیوان لطیف

آفرید و کرد با دانش الیف


نام کالانعام کرد آن قوم را

زانک نسبت کو بیقظه نوم را


روح حیوانی ندارد غیر نوم

حسهای منعکس دارند قوم


یقظه آمد نوم حیوانی نماند

انعکاس حس خود از لوح خواند


هم‌چو حس آنک خواب او را ربود

چون شد او بیدار عکسیت نمود


لاجرم اسفل بود از سافلین

ترک او کن لا احب الافلین


بخش ۵۷ - در تفسیر این آیت کی و اما الذین فی قلوبهم مرض فزادتهم رجسا و قوله یضل به کثیرا و یهدی به کثیرا

زانک استعداد تبدیل و نبرد

بودش از پستی و آن را فوت کرد


باز حیوان را چو استعداد نیست

عذر او اندر بهیمی روشنیست


زو چو استعداد شد کان رهبرست

هر غذایی کو خورد مغز خرست


گر بلادر خورد او افیون شود

سکته و بی‌عقلیش افزون شود


ماند یک قسم دگر اندر جهاد

نیم حیوان نیم حی با رشاد


روز و شب در جنگ و اندر کش‌مکش

کرده چالیش آخرش با اولش


بخش ۵۸ - چالیش عقل با نفس هم چون تنازع  مجنون با ناقه میل مجنون  سوی حره میل ناقه واپس سوی کره  چنانک گفت مجنون هوا ناقتی خلفی و قدامی الهوی  و انی و ایاها لمختلفان

هم‌چو مجنون‌اند و چون ناقه‌ش یقین

می‌کشد آن پیش و این واپس به کین


میل مجنون پیش آن لیلی روان

میل ناقه پس پی کره دوان


یک دم ار مجنون ز خود غافل بدی

ناقه گردیدی و واپس آمدی


عشق و سودا چونک پر بودش بُدَن

می‌نبودش چاره از بی‌خَود شدن


آنک او باشد مراقب، عقل بود

عقل را، سودای لیلی در ربود


لیک ناقه بس مراقب بود و چست

چون بدیدی او مهار خویش سست


فهم کردی زو که غافل گشت و دنگ

رو سپس کردی به کره بی‌درنگ


چون به خود باز آمدی دیدی ز جا

کو سپس رفتست بس فرسنگها


در سه روزه ره بدین احوالها

ماند مجنون در تردد سالها


گفت ای ناقه چو هر دو عاشقیم

ما دو ضد پس همره نالایقیم


نیستت بر وفق من مهر و مهار

کرد باید از تو صحبت اختیار


این دو همره یکدگر را راه‌زن

گمره آن جان کو فرو ناید ز تن


جان ز هجر عرش اندر فاقه‌ای

تن ز عشق خاربن چون ناقه‌ای


جان گشاید سوی بالا بالها

در زده تن در زمین چنگالها


تا تو با من باشی ای مردهٔ وطن

پس ز لیلی دور ماند جان من


روزگارم رفت زین گون حالها

هم‌چو تیه و قوم موسی سالها


خطوتینی بود این ره تا وصال

مانده‌ام در ره ز شستت شصت سال


راه نزدیک و بماندم سخت دیر

سیر گشتم زین سواری سیرسیر


سرنگون خود را از اشتر در فکند

گفت سوزیدم ز غم تا چندچند


تنگ شد بر وی بیابان فراخ

خویشتن افکند اندر سنگلاخ


آنچنان افکند خود را سخت زیر

که مخلخل گشت جسم آن دلیر


چون چنان افکند خود را سوی پست

از قضا آن لحظه پایش هم شکست


پای را بر بست و گفتا گو شوم

در خم چوگانش غلطان می‌روم


زین کند نفرین حکیم خوش‌دهن

بر سواری کو فرو ناید ز تن


عشق مولی کی کم از لیلی بود

گوی گشتن بهر او اولی بود


گوی شو می‌گرد بر پهلوی صدق

غلط غلطان در خم چوگان عشق


کین سفر زین پس بود جذب خدا

وان سفر بر ناقه باشد سیر ما


این چنین سیریست مستثنی ز جنس

کان فزود از اجتهاد جن و انس


این چنین جذبیست نی هر جذب عام

که نهادش فضل احمد والسلام


بخش ۵۹ - نوشتن آن غلام قصهٔ شکایت نقصان اجری سوی پادشاه

قصه کوته کن برای آن غلام

که سوی شه بر نوشتست او پیام


قصه پر جنگ و پر هستی و کین

می‌فرستد پیش شاه نازنین


کالبد نامه‌ست اندر وی نگر

هست لایق شاه را آنگه ببر


گوشه‌ای رو نامه را بگشا بخوان

بین که حرفش هست در خورد شهان


گر نباشد درخور آن را پاره کن

نامهٔ دیگر نویس و چاره کن


لیک فتح نامهٔ تن زپ مدان

ورنه هر کس سر دل دیدی عیان


نامه بگشادن چه دشوارست و صعب

کار مردانست نه طفلان کعب


جمله بر فهرست قانع گشته‌ایم

زانک در حرص و هوا آغشته‌ایم


باشد آن فهرست دامی عامه را

تا چنان دانند متن نامه را


باز کن سرنامه را گردن متاب

زین سخن والله اعلم بالصواب


هست آن عنوان چو اقرار زبان

متن نامهٔ سینه را کن امتحان


که موافق هست با اقرار تو

تا منافق‌وار نبود کار تو


چون جوالی بس گرانی می‌بری

زان نباید کم که در وی بنگری


که چه داری در جوال از تلخ و خوش

گر همی ارزد کشیدن را بکش


ورنه خالی کن جوالت را ز سنگ

باز خر خود را ازین بیگار و ننگ


در جوال آن کن که می‌باید کشید

سوی سلطانان و شاهان رشید


بخش ۶۰ - حکایت آن فقیه با دستار بزرگ و  آنک بربود دستارش و بانگ می‌زد کی باز کن ببین کی چه می‌بری آنگه ببر

یک فقیهی ژنده‌ها در چیده بود

در عمامهٔ خویش در پیچیده بود


تا شود زفت و نماید آن عظیم

چون در آید سوی محفل در حطیم


ژنده‌ها از جامه‌ها پیراسته

ظاهرا دستار از آن آراسته


ظاهر دستار چون حلهٔ بهشت

چون منافق اندرون رسوا و زشت


پاره پاره دلق و پنبه و پوستین

در درون آن عمامه بد دفین


روی سوی مدرسه کرده صبوح

تا بدین ناموس یابد او فتوح


در ره تاریک مردی جامه کن

منتظر استاده بود از بهر فن


در ربود او از سرش دستار را

پس دوان شد تا بسازد کار را


پس فقیهش بانگ برزد کای پسر

باز کن دستار را آنگه ببر


این چنین که چار پره می‌پری

باز کن آن هدیه را که می‌بری


باز کن آن را به دست خود بمال

آنگهان خواهی ببر کردم حلال


چونک بازش کرد آنک می‌گریخت

صد هزاران ژنده اندر ره بریخت


زان عمامهٔ زفت نابایست او

ماند یک گز کهنه‌ای در دست او


بر زمین زد خرقه را کای بی‌عیار

زین دغل ما را بر آوردی ز کار


بخش ۶۱ - نصیحت دنیا اهل دنیا را به زبان حال و بی‌وفایی خود را نمودن  به وفا طمع دارندگان ازو

گفت بنمودم دغل لیکن ترا

از نصیحت باز گفتم ماجرا


هم‌چنین دنیا اگر چه خوش شکفت

بانگ زد هم بی‌وفایی خویش گفت


اندرین کون و فساد ای اوستاد

آن دغل کون و نصیحت آن فساد


کون می‌گوید بیا من خوش‌پیم

وآن فسادش گفته رو من لا شی‌ام


ای ز خوبی بهاران لب گزان

بنگر آن سردی و زردی خزان


روز دیدی طلعت خورشید خوب

مرگ او را یاد کن وقت غروب


بدر را دیدی برین خوش چار طاق

حسرتش را هم ببین اندر محاق


کودکی از حسن شد مولای خلق

بعد فردا شد خرف رسوای خلق


گر تن سیمین‌تنان کردت شکار

بعد پیری بین تنی چون پنبه‌زار


ای بدیده لوتهای چرب خیز

فضلهٔ آن را ببین در آب‌ریز


مر خبث را گو که آن خوبیت کو

بر طبق آن ذوق و آن نغزی و بو


گوید او آن دانه بد من دام آن

چون شدی تو صید شد دانه نهان


بس انامل رشک استادان شده

در صناعت عاقبت لرزان شده


نرگس چشم خمار هم‌چو جان

آخر اعمش بین و آب از وی چکان


حیدری کاندر صف شیران رود

آخر او مغلوب موشی می‌شود


طبع تیز دوربین محترف

چون خر پیرش ببین آخر خرف


زلف جعد مشکبار عقل‌بر

آخرا چون دم زشت خنگ خر


خوش ببین کونش ز اول باگشاد

وآخر آن رسواییش بین و فساد


زانک او بنمود پیدا دام را

پیش تو بر کند سبلت خام را


پس مگو دنیا به تزویرم فریفت

ورنه عقل من ز دامش می‌گریخت


طوق زرین و حمایل بین هله

غل و زنجیری شدست و سلسله


همچنین هر جزو عالم می‌شمر

اول و آخر در آرش در نظر


هر که آخربین‌تر او مسعودتر

هر که آخوربین‌تر او مطرودتر


روی هر یک چون مه فاخر ببین

چونک اول دیده شد آخر ببین


تا نباشی هم‌چو ابلیس اعوری

نیم بیند نیم نی چون ابتری


دید طین آدم و دینش ندید

این جهان دید آن جهان‌بینش ندید


فضل مردان بر زنان ای بو شجاع

نیست بهر قوت و کسب و ضیاع


ورنه شیر و پیل را بر آدمی

فضل بودی بهر قوت ای عمی


فضل مردان بر زن ای حالی‌پرست

زان بود که مرد پایان بین‌ترست


مرد کاندر عاقبت‌بینی خمست

او ز اهل عاقبت چون زن کمست


از جهان دو بانگ می‌آید به ضد

تا کدامین را تو باشی مستعد


آن یکی بانگش نشور اتقیا

وان یکی بانگش فریب اشقیا


من شکوفهٔ خارم ای خوش گرمدار

گل بریزد من بمانم شاخ خار


بانگ اشکوفه‌ش که اینک گل‌فروش

بانگ خار او که سوی ما مکوش


این پذیرفتی بماندی زان دگر

که محب از ضد محبوبست کر


آن یکی بانگ این که اینک حاضرم

بانگ دیگر بنگر اندر آخرم


حاضری‌ام هست چون مکر و کمین

نقش آخر ز آینهٔ اول ببین


چون یکی زین دو جوال اندر شدی

آن دگر را ضد و نا درخور شدی


ای خنک آنکو ز اول آن شنید

کش عقول و مسمع مردان شنید


خانه خالی یافت و جا را او گرفت

غیر آنش کژ نماید یا شگفت


کوزهٔ نو کو به خود بولی کشید

آن خبث را آب نتواند برید


در جهان هر چیز چیزی می‌کشد

کفر کافر را و مرشد را رشد


کهربا هم هست و مغناطیس هست

تا تو آهن یا کهی آیی بشست


برد مغناطیست ار تو آهنی

ور کهی بر کهربا بر می‌تنی


آن یکی چون نیست با اخیار یار

لاجرم شد پهلوی فجار جار


هست موسی پیش قبطی بس ذمیم

هست هامان پیش سبطی بس رجیم


جان هامان جاذب قبطی شده

جان موسی طالب سبطی شده


معدهٔ خر که کشد در اجتذاب

معدهٔ آدم جذوب گندم آب


گر تو نشناسی کسی را از ظلام

بنگر او را کوش سازیدست امام


بخش ۶۲ - بیان آنک عارف را غذاییست از نور حق کی ابیت عند ربی یطعمنی و یسقینی و قوله الجوع طعام الله یحیی به ابدان الصدیقین ای فی الجوع یصل طعام‌الله

زانک هر کره پی مادر رود

تا بدان جنسیتش پیدا شود


آدمی را شیر از سینه رسد

شیر خر از نیم زیرینه رسد


عدل قسامست و قسمت کردنیست

این عجب که جبر نی و ظلم نیست


جبر بودی کی پشیمانی بدی

ظلم بودی کی نگهبانی بدی


روز آخر شد سبق فردا بود

راز ما را روز کی گنجا بود


ای بکرده اعتماد واثقی

بر دم و بر چاپلوس فاسقی


قبه‌ای بر ساختستی از حباب

آخر آن خیمه‌ست بس واهی‌طناب


زرق چون برقست و اندر نور آن

راه نتوانند دیدن ره‌روان


این جهان و اهل او بی‌حاصل‌اند

هر دو اندر بی‌وفایی یکدل‌اند


زادهٔ دنیا چو دنیا بی‌وفاست

گرچه رو آرد به تو آن رو قفاست


اهل آن عالم چو آن عالم ز بر

تا ابد در عهد و پیمان مستمر


خود دو پیغمبر به هم کی ضد شدند

معجزات از همدگر کی بستدند


کی شود پژمرده میوهٔ آن جهان

شادی عقلی نگردد اندهان


نفس بی‌عهدست زان رو کشتنیست

او دنی و قبله‌گاه او دنیست


نفسها را لایقست این انجمن

مرده را درخور بود گور و کفن


نفس اگر چه زیرکست و خرده‌دان

قبله‌اش دنیاست او را مرده دان


آب وحی حق بدین مرده رسید

شد ز خاک مرده‌ای زنده پدید


تا نیاید وحش تو غره مباش

تو بدان گلگونهٔ طال بقاش


بانگ و صیتی جو که آن خامل نشد

تاب خورشیدی که آن آفل نشد


آن هنرهای دقیق و قال و قیل

قوم فرعون‌اند اجل چون آب نیل


رونق و طاق و طرنب و سحرشان

گرچه خلقان را کشد گردن کشان


سحرهای ساحران دان جمله را

مرگ چوبی دان که آن گشت اژدها


جادویها را همه یک لقمه کرد

یک جهان پر شب بد آن را صبح خورد


نور از آن خوردن نشد افزون و بیش

بل همان سانست کو بودست پیش


در اثر افزون شد و در ذات نی

ذات را افزونی و آفات نی


حق ز ایجاد جهان افزون نشد

آنچ اول آن نبود اکنون نشد


لیک افزون گشت اثر ز ایجاد خلق

در میان این دو افزونیست فرق


هست افزونی اثر اظهار او

تا پدید آید صفات و کار او


هست افزونی هر ذاتی دلیل

کو بود حادث به علتها علیل


بخش ۶۳ - تفسیر اوجس فی نفسه خیفة موسی قلنا لا تخف انک انت الاعلی

گفت موسی سحر هم حیران‌کنیست

چون کنم کین خلق را تمییز نیست


گفت حق تمییز را پیدا کنم

عقل بی‌تمییز را بینا کنم


گرچه چون دریا برآوردند کف

موسیا تو غالب آیی لا تخف


بود اندر عهد خود سحر افتخار

چون عصا شد مار آنها گشت عار


هر کسی را دعوی حسن و نمک

سنگ مرگ آمد نمکها را محک


سحر رفت و معجزهٔ موسی گذشت

هر دو را از بام بود افتاد طشت


بانگ طشت سحر جز لعنت چه ماند

بانگ طشت دین به جز رفعت چه ماند


چون محک پنهان شدست از مرد و زن

در صف آ ای قلب و اکنون لاف زن


وقت لافستت محک چون غایبست

می‌برندت از عزیزی دست دست


قلب می‌گوید ز نخوت هر دمم

ای زر خالص من از تو کی کمم


زر همی‌گوید بلی ای خواجه‌تاش

لیک می‌آید محک آماده باش


مرگ تن هدیه‌ست بر اصحاب راز

زر خالص را چه نقصانست گاز


قلب اگر در خویش آخربین بدی

آن سیه که آخر شد او اول شدی


چون شدی اول سیه اندر لقا

دور بودی از نفاق و از شقا


کیمیای فضل را طالب بدی

عقل او بر زرق او غالب بدی


چون شکسته‌دل شدی از حال خویش

جابر اشکستگان دیدی به پیش


عاقبت را دید و او اشکسته شد

از شکسته‌بند در دم بسته شد


فضل مسها را سوی اکسیر راند

آن زراندود از کرم محروم ماند


ای زراندوده مکن دعوی ببین

که نماند مشتریت اعمی چنین


نور محشر چشمشان بینا کند

چشم بندی ترا رسوا کند


بنگر آنها را که آخر دیده‌اند

حسرت جانها و رشک دیده‌اند


بنگر آنها را که حالی دیده‌اند

سر فاسد ز اصل سر ببریده‌اند


پیش حالی‌بین که در جهلست و شک

صبح صادق صبح کاذب هر دو یک


صبح کاذب صد هزاران کاروان

داد بر باد هلاکت ای جوان


نیست نقدی کش غلط‌انداز نیست

وای آن جان کش محک و گاز نیست


بخش ۶۴ - زجر مدعی از دعوی و امر کردن او را به متابعت

بو مسیلم گفت خود من احمدم

دین احمد را به فن برهم زدم


بو مسیلم را بگو کم کن بطر

غرهٔ اول مشو آخر نگر


این قلاوزی مکن از حرص جمع

پس‌روی کن تا رود در پیش شمع


شمع مقصد را نماید هم‌چو ماه

کین طرف دانه‌ست یا خود دامگاه


گر بخواهی ور نخواهی با چراغ

دیده گردد نقش باز و نقش زاغ


ورنه این زاغان دغل افروختند

بانگ بازان سپید آموختند


بانگ هدهد گر بیاموزد فتی

راز هدهد کو و پیغام سبا


بانگ بر رسته ز بر بسته بدان

تاج شاهان را ز تاج هدهدان


حرف درویشان و نکتهٔ عارفان

بسته‌اند این بی‌حیایان بر زبان


هر هلاک امت پیشین که بود

زانک چندل را گمان بردند عود


بودشان تمییز کان مظهر کند

لیک حرص و آز کور و کر کند


کوری کوران ز رحمت دور نیست

کوری حرص است که آن معذور نیست


چارمیخ شه ز رحمت دور نی

چار میخ حاسدی مغفور نی


ماهیا آخر نگر بنگر بشست

بدگلویی چشم آخربینت ببَست


با دو دیده اول و آخر ببین

هین مباش اعور چو ابلیس لعین


اعور آن باشد که حالی دید و بس

چون بهایم بی‌خبر از بازپس


چون دو چشم گاو در جرم تلف

هم‌چو یک چشمست کش نبود شرف


نصف قیمت ارزد آن دو چشم او

که دو چشمش راست مسند چشم تو


ور کنی یک چشم آدم‌زاده‌ای

نصف قیمت لایقست از جاده‌ای


زانک چشم آدمی تنها به خود

بی دو چشم یار کاری می‌کند


چشم خر چون اولش بی آخرست

گر دو چشمش هست حکمش اعورست


این سخن پایان ندارد وان خفیف

می‌نویسد رقعه در طمع رغیف


بخش ۶۵ - بقیهٔ نوشتن آن غلام رقعه به طلب اجری

رفت پیش از نامه پیش مطبخی

کای بخیل از مطبخ شاه سخی


دور ازو وز همت او کین قدر

از جری‌ام آیدش اندر نظر


گفت بهر مصلحت فرموده است

نه برای بخل و نه تنگی دست


گفت دهلیزیست والله این سخن

پیش شه خاکست هم زر کهن


مطبخی ده گونه حجت بر فراشت

او همه رد کرد از حرصی که داشت


چون جری کم آمدش در وقت چاشت

زد بسی تشنیع او سودی نداشت


گفت قاصد می‌کنید اینها شما

گفت نه که بنده فرمانیم ما


این مگیر از فرع این از اصل گیر

بر کمان کم زن که از بازوست تیر


ما رمیت اذ رمیت ابتلاست

بر نبی کم نه گنه کان از خداست


آب از سر تیره است ای خیره‌خشم

پیشتر بنگر یکی بگشای چشم


شد ز خشم و غم درون بقعه‌ای

سوی شه بنوشت خشمین رقعه‌ای


اندر آن رقعه ثنای شاه گفت

گوهر جود و سخای شاه سفت


کای ز بحر و ابر افزون کف تو

در قضای حاجت حاجات‌جو


زانک ابر آنچ دهد گریان دهد

کف تو خندان پیاپی خوان نهد


ظاهر رقعه اگر چه مدح بود

بوی خشم از مدح اثرها می‌نمود


زان همه کار تو بی‌نورست و زشت

که تو دوری دور از نور سرشت


رونق کار خسان کاسد شود

هم‌چو میوهٔ تازه زو فاسد شود


رونق دنیا برآرد زو کساد

زانک هست از عالم کون و فساد


خوش نگردد از مدیحی سینه‌ها

چونک در مداح باشد کینه‌ها


ای دل از کین و کراهت پاک شو

وانگهان الحمد خوان چالاک شو


بر زبان الحمد و اکراه درون

از زبان تلبیس باشد یا فسون


وانگهان گفته خدا که ننگرم

من به ظاهر من به باطن ناظرم


بخش ۶۶ - حکایت آن مداح کی از جهت ناموس شکر ممدوح می‌کرد و بوی اندوه و غم اندرون او و خلاقت دلق ظاهر او می‌نمود کی آن  شکرها لافست و دروغ

آن یکی با دلق آمد از عراق

باز پرسیدند یاران از فراق


گفت آری بد فراق الا سفر

بود بر من بس مبارک مژده‌ور


که خلیفه داد ده خلعت مرا

که قرینش باد صد مدح و ثنا


شکرها و حمدها بر می‌شمرد

تا که شکر از حد و اندازه ببرد


پس بگفتندش که احوال نژند

بر دروغ تو گواهی می‌دهند


تن برهنه سر برهنه سوخته

شکر را دزدیده یا آموخته


کو نشان شکر و حمد میر تو

بر سر و بر پای بی توفیر تو


گر زبانت مدح آن شه می‌تند

هفت اندامت شکایت می‌کند


در سخای آن شه و سلطان جود

مر ترا کفشی و شلواری نبود


گفت من ایثار کردم آنچ داد

میر تقصیری نکرد از افتقاد


بستدم جمله عطاها از امیر

بخش کردم بر یتیم و بر فقیر


مال دادم بستدم عمر دراز

در جزا زیرا که بودم پاک‌باز


پس بگفتندش مبارک مال رفت

چیست اندر باطنت این دود نفت


صد کراهت در درون تو چو خار

کی بود انده نشان ابتشار


کو نشان عشق و ایثار و رضا

گر درستست آنچ گفتی ما مضی


خود گرفتم مال گم شد میل کو

سیل اگر بگذشت جای سیل کو


چشم تو گر بد سیاه و جان‌فزا

گر نماند او جان‌فزا ازرق چرا


کو نشان پاک‌بازی ای ترش

بوی لاف کژ همی‌آید خمش


صد نشان باشد درون ایثار را

صد علامت هست نیکوکار را


مال در ایثار اگر گردد تلف

در درون صد زندگی آید خلف


در زمین حق زراعت کردنی

تخمهای پاک آنگه دخل نی


گر نروید خوشه از روضات هو

پس چه واسع باشد ارض الله بگو


چونک این ارض فنا بی‌ریع نیست

چون بود ارض الله آن مستوسعیست


این زمین را ریع او خود بی‌حدست

دانه‌ای را کمترین خود هفصدست


حمد گفتی کو نشان حامدون

نه برونت هست اثر نه اندرون


حمد عارف مر خدا را راستست

که گواه حمد او شد پا و دست


از چه تاریک جسمش بر کشید

وز تک زندان دنیااش خرید


اطلس تقوی و نور مؤتلف

آیت حمدست او را بر کتف


وا رهیده از جهان عاریه

ساکن گلزار و عین جاریه


بر سریر سر عالی‌همتش

مجلس و جا و مقام و رتبتش


مقعد صدقی که صدیقان درو

جمله سر سبزند و شاد و تازه‌رو


حمدشان چون حمد گلشن از بهار

صد نشانی دارد و صد گیر و دار


بر بهارش چشمه و نخل و گیاه

وآن گلستان و نگارستان گواه


شاهد شاهد هزاران هر طرف

در گواهی هم‌چو گوهر بر صدف


بوی سر بد بیاید از دمت

وز سر و رو تابد ای لافی غمت


بوشناسانند حاذق در مصاف

تو به جلدی های هو کم کن گزاف


تو ملاف از مشک کان بوی پیاز

از دم تو می‌کند مکشوف راز


گل‌شکر خوردم همی‌گویی و بوی

می‌زند از سیر که یافه مگوی


هست دل مانندهٔ خانهٔ کلان

خانهٔ دل را نهان همسایگان


از شکاف روزن و دیوارها

مطلع گردند بر اسرار ما


از شکافی که ندارد هیچ وهم

صاحب خانه و ندارد هیچ سهم


از نبی بر خوان که دیو و قوم او

می‌برند از حال انسی خفیه بو


از رهی که انس از آن آگاه نیست

زانک زین محسوس و زین اشباه نیست


در میان ناقدان زرقی متن

با محک ای قلب دون لافی مزن


مر محک را ره بود در نقد و قلب

که خدایش کرد امیر جسم و قلب


چون شیاطین با غلیظیهای خویش

واقف‌اند از سر ما و فکر و کیش


مسلکی دارند دزدیده درون

ما ز دزدیهای ایشان سرنگون


دم به دم خبط و زیانی می‌کنند

صاحب نقب و شکاف روزنند


پس چرا جان‌های روشن در جهان

بی‌خبر باشند از حال نهان


در سرایت کمتر از دیوان شدند

روحها که خیمه بر گردون زدند


دیو دزدانه سوی گردون رود

از شهاب محرق او مطعون شود


سرنگون از چرخ زیر افتد چنان

که شقی در جنگ از زخم سنان


آن ز رشک روحهای دل‌پسند

از فلکشان سرنگون می‌افکنند


تو اگر شلی و لنگ و کور و کر

این گمان بر روحهای مه مبر


شرم دار و لاف کم زن جان مکن

که بسی جاسوس هست آن سوی تن


بخش ۶۷ - دریافتن طبیبان الهی امراض دین و دل را در سیمای مرید و بیگانه و لحن گفتار او و رنگ چشم او و بی این همه نیز از راه دل کی انهم جواسیس القلوب فجالسوهم بالصدق

این طبیبان بدن دانش‌ورند

بر سقام تو ز تو واقف‌ترند


تا ز قاروره همی‌بینند حال

که ندانی تو از آن رو اعتلال


هم ز نبض و هم ز رنگ و هم ز دم

بو برند از تو بهر گونه سقم


پس طبیبان الهی در جهان

چون ندانند از تو بی‌گفت دهان


هم ز نبضت هم ز چشمت هم ز رنگ

صد سقم بینند در تو بی‌درنگ


این طبیبان نوآموزند خود

که بدین آیاتشان حاجت بود


کاملان از دور نامت بشنوند

تا به قعر باد و بودت در دوند


بلک پیش از زادن تو سالها

دیده باشندت ترا با حالها


بخش ۶۸ - مژده دادن ابویزید از زادن ابوالحسن خرقانی قدس الله روحهما پیش از سالها  و نشان صورت او سیرت او یک به یک و  نوشتن تاریخ‌نویسان آن در جهت رصد

آن شنیدی داستان بایزید

که ز حال بوالحسن پیشین چه دید


روزی آن سلطان تقوی می‌گذشت

با مریدان جانب صحرا و دشت


بوی خوش آمد مر او را ناگهان

در سواد ری ز سوی خارقان


هم بدانجا نالهٔ مشتاق کرد

بوی را از باد استنشاق کرد


بوی خوش را عاشقانه می‌کشید

جان او از باد باده می‌چشید


کوزه‌ای کو از یخابه پر بود

چون عرق بر ظاهرش پیدا شود


آن ز سردی هوا آبی شدست

از درون کوزه نم بیرون نجست


باد بوی‌آور مر او را آب گشت

آب هم او را شراب ناب گشت


چون درو آثار مستی شد پدید

یک مرید او را از آن دم بر رسید


پس بپرسیدش که این احوال خوش

که برونست از حجاب پنج و شش


گاه سرخ و گاه زرد و گه سپید

می‌شود رویت چه حالست و نوید


می‌کشی بوی و به ظاهر نیست گل

بی‌شک از غیبست و از گلزار کل


ای تو کام جان هر خودکامه‌ای

هر دم از غیبت پیام و نامه‌ای


هر دمی یعقوب‌وار از یوسفی

می‌رسد اندر مشام تو شفا


قطره‌ای بر ریز بر ما زان سبو

شمه‌ای زان گلستان با ما بگو


خو نداریم ای جمال مهتری

که لب ما خشک و تو تنها خوری


ای فلک‌پیمای چست چست‌خیز

زانچ خوردی جرعه‌ای بر ما بریز


میر مجلس نیست در دوران دگر

جز تو ای شه در حریفان در نگر


کی توان نوشید این می زیردست

می یقین مر مرد را رسواگرست


بوی را پوشیده و مکنون کند

چشم مست خویشتن را چون کند


خود نه آن بویست این که اندر جهان

صد هزاران پرده‌اش دارد نهان


پر شد از تیزی او صحرا و دشت

دشت چه کز نه فلک هم در گذشت


این سر خم را به کهگل در مگیر

کین برهنه نیست خود پوشش‌پذیر


لطف کن ای رازدان رازگو

آنچ بازت صید کردش بازگو


گفت بوی بوالعجب آمد به من

هم‌چنانک مر نبی را از یمن


که محمد گفت بر دست صبا

از یمن می‌آیدم بوی خدا


بوی رامین می‌رسد از جان ویس

بوی یزدان می‌رسد هم از اویس


از اویس و از قرن بوی عجب

مر نبی را مست کرد و پر طرب


چون اویس از خویش فانی گشته بود

آن زمینی آسمانی گشته بود


آن هلیلهٔ پروریده در شکر

چاشنی تلخیش نبود دگر


آن هلیلهٔ رسته از ما و منی

نقش دارد از هلیله طعم نی


این سخن پایان ندارد باز گرد

تا چه گفت از وحی غیب آن شیرمرد


بخش ۶۹ - قول رسول صلی الله علیه و سلم انی لاجد نفس الرحمن من قبل الیمن

گفت زین سو بوی یاری می‌رسد

کاندرین ده شهریاری می‌رسد


بعد چندین سال می‌زاید شهی

می‌زند بر آسمان‌ها خرگهی


رویش از گلزار حق گلگون بود

از من او اندر مقام افزون بود


چیست نامش گفت نامش بوالحسن

حلیه‌اش وا گفت ز ابرو و ذقن


قد او و رنگ او و شکل او

یک به یک واگفت از گیسو و رو


حلیه‌های روح او را هم نمود

از صفات و از طریقه و جا و بود


حلیهٔ تن هم‌چو تن عاریتی‌ست

دل بر آن کم نه که آن یک ساعتی‌ست


حلیهٔ روح طبیعی هم فنا‌ست

حلیهٔ آن جان طلب کان بر سما‌ست


جسم او هم‌چون چراغی بر زمین

نور او بالای سقف هفتمین


آن شعاع آفتاب اندر وثاق

قرص او اندر چهارم چارطاق


نقش گل در زیر بینی بهر لاغ

بوی گل بر سقف و ایوان دماغ


مرد خفته در عدن دیده فرق

عکس آن بر جسم افتاده عرق


پیرهن در مصر رهن یک حریص

پر شده کنعان ز بوی آن قمیص


بر نبشتند آن زمان تاریخ را

از کباب آراستند آن سیخ را


چون رسید آن وقت و آن تاریخ راست

زاده شد آن شاه و نرد ملک باخت


از پس آن سال‌ها آمد پدید

بوالحسن بعد وفات بایزید


جملهٔ خوهای او ز امساک و جود

آن‌چنان آمد که آن شه گفته بود


لوح محفوظ است او را پیشوا

از چه محفوظ است؟ محفوظ از خطا


نه نجوم‌ست و نه رمل‌ست و نه خواب

وحی حق والله اعلم بالصواب


از پی روپوش عامه در بیان

وحی دل گویند آن را صوفیان


وحی دل گیرش که منظرگاه اوست

چون خطا باشد؟ چو دل آگاه اوست


مؤمنا ینظر به نور الله شدی

از خطا و سهو آمن آمدی


بخش ۷۰ - نقصان اجرای جان و دل صوفی از طعام الله

صوفیی از فقر چون در غم شود

عین فقرش دایه و مطعم شود


زانک جنت از مکاره رسته است

رحم قسم عاجزی اشکسته است


آنک سرها بشکند او از علو

رحم حق و خلق ناید سوی او


این سخن آخر ندارد وان جوان

از کمی اجرای نان شد ناتوان


شاد آن صوفی که رزقش کم شود

آن شبه‌ش دُر گردد و او یم شود


زان جرای خاص هر که آگاه شد

او سزای قرب و اجری‌گاه شد


زان جرای روح چون نقصان شود

جانش از نقصان آن لرزان شود


پس بداند که خطایی رفته است

که سمن‌زار رضا آشفته است


هم‌چنانک آن شخص از نقصان کشت

رقعه سوی صاحب خرمن نبشت


رقعه‌اش بردند پیش میر داد

خواند او رقعه جوابی وا نداد


گفت او را نیست الا درد لوت

پس جواب احمق اولی‌تر سکوت


نیستش درد فراق و وصل هیچ

بند فرعست او نجوید اصل هیچ


احمقست و مردهٔ ما و منی

کز غم فرعش فراغ اصل نی


آسمان‌ها و زمین یک سیب دان

که‌ز درخت قدرت حق شد عیان


تو چو کرمی در میان سیب در

وز درخت و باغبانی بی‌خبر


آن یکی کرمی دگر در سیب هم

لیک جانش از برون صاحب‌علم


جنبش او وا شکافد سیب را

بر نتابد سیب آن آسیب را


بر دریده جنبش او پرده‌ها

صورتش کرمست و معنی اژدها


آتشی که اول ز آهن می‌جهد

او قدم بس سست بیرون می‌نهد


دایه‌اش پنبه‌ست اول لیک اخیر

می‌رساند شعله‌ها او تا اثیر


مرد اول بستهٔ خواب و خورست

آخر الامر از ملایک برترست


در پناه پنبه و کبریتها

شعله و نورش برآید بر سها


عالم تاریک روشن می‌کند

کندهٔ آهن به سوزن می‌کند


گرچه آتش نیز هم جسمانی است

نه ز روحست و نه از روحانی است


جسم را نبود از آن عز بهره‌ای

جسم پیش بحر جان چون قطره‌ای


جسم از جان روزافزون می‌شود

چون رود جان جسم بین چون می‌شود


حد جسمت یک دو گز خود بیش نیست

جان تو تا آسمان جولان‌کنیست


تا به بغداد و سمرقند ای همام

روح را اندر تصور نیم گام


دو درم سنگست پیه چشمتان

نور روحش تا عنان آسمان


نور بی این چشم می‌بیند به خواب

چشم بی‌این نور چه بود جز خراب


جان ز ریش و سبلت تن فارغست

لیک تن بی‌جان بود مردار و پست


بارنامهٔ روح حیوانیست این

پیشتر رو روح انسانی ببین


بگذر از انسان هم و از قال و قیل

تا لب دریای جان جبرئیل


بعد از آنت جان احمد لب گزد

جبرئیل از بیم تو واپس خزد


گوید ار آیم به قدر یک کمان

من به سوی تو بسوزم در زمان


بخش ۷۱ - آشفتن آن غلام از نارسیدن جواب رقعه از قبل پادشاه

این بیابان خود ندارد پا و سر

بی‌جواب نامه خسته‌ست آن پسر


کای عجب چونم نداد آن شه جواب

یا خیانت کرد رقعه‌بر ز تاب


رقعه پنهان کرد و ننمود آن به شاه

کو منافق بود و آبی زیر کاه


رقعهٔ دیگر نویسم ز آزمون

دیگری جویم رسول ذو فنون


بر امیر و مطبخی و نامه‌بر

عیب بنهاده ز جهل آن بی‌خبر


هیچ گرد خود نمی‌گردد که من

کژروی کردم چو اندر دین شمن


بخش ۷۲ - کژ وزیدن باد بر سلیمان علیه‌السلام به سبب زلت او

باد بر تخت سلیمان رفت کژ

پس سلیمان گفت بادا کژ مغژ


باد هم گفت ای سیلمان کژ مرو

ور روی کژ از کژم خشمین مشو


این ترازو بهر این بنهاد حق

تا رود انصاف ما را در سبق


از ترازو کم کنی من کم کنم

تا تو با من روشنی من روشنم


هم‌چنین تاج سلیمان میل کرد

روز روشن را برو چون لیل کرد


گفت تاجا کژ مشو بر فرق من

آفتابا کم مشو از شرق من


راست می‌کرد او به دست آن تاج را

باز کژ می‌شد برو تاج ای فتی


هشت بارش راست کرد و گشت کژ

گفت تاجا چیست آخر کژ مغژ


گفت اگر صد ره کنی تو راست من

کژ شوم چون کژ روی ای مؤتمن


پس سلیمان اندرونه راست کرد

دل بر آن شهوت که بودش کرد سرد


بعد از آن تاجش همان دم راست شد

آنچنان که تاج را می‌خواست شد


بعد از آنش کژ همی کرد او به قصد

تاج او می‌گشت تارک‌جو به قصد


هشت کرت کژ بکرد آن مهترش

راست می‌شد تاج بر فرق سرش


تاج ناطق گشت کای شه ناز کن

چون فشاندی پر ز گل پرواز کن


نیست دستوری کزین من بگذرم

پرده‌های غیب این برهم درم


بر دهانم نه تو دست خود ببند

مر دهانم را ز گفت ناپسند


پس ترا هر غم که پیش آید ز درد

بر کسی تهمت منه بر خویش گرد


ظن مبر بر دیگری ای دوستکام

آن مکن که می‌سگالید آن غلام


گاه جنگش با رسول و مطبخی

گاه خشمش با شهنشاه سخی


هم‌چو فرعونی که موسی هشته بود

طفلکان خلق را سر می‌ربود


آن عدو در خانهٔ آن کور دل

او شده اطفال را گردن گسل


تو هم از بیرون بدی با دیگران

واندرون خوش گشته با نفس گران


خود عدوت اوست قندش می‌دهی

وز برون تهمت به هر کس می‌نهی


هم‌چو فرعونی تو کور و کوردل

با عدو خوش بی‌گناهان را مذل


چند فرعونا کشی بی‌جرم را

می‌نوازی مر تن پر غرم را


عقل او بر عقل شاهان می‌فزود

حکم حق بی‌عقل و کورش کرده بود


مهر حق بر چشم و بر گوش خرد

گر فلاطونست حیوانش کند


حکم حق بر لوح می‌آید پدید

آنچنان که حکم غیب بایزید


بخش ۷۳ - شنیدن شیخ ابوالحسن رضی الله عنه خبر دادن ابویزید را و  بود او و احوال او

هم‌چنان آمد که او فرموده بود

بوالحَسن از مردمان آن را شنود


که حَسن باشد مرید و امتم

درس گیرد هر صباح از تربتم


گفت من هم نیز خوابش دیده‌ام

وز روان شیخ این بشنیده‌ام


هر صباحی رو نهادی سوی گور

ایستادی تا ضحی اندر حضور


یا مثال شیخ پیشش آمدی

یا که بی‌گفتی شکالش حل شدی


تا یکی روزی بیامد با سعود

گورها را برف نو پوشیده بود


توی بر تو برف‌ها هم‌چون علَم

قُبّه قُبّه دید و شد جانش به غم


بانگش آمد از حظیرهٔ شیخ حیّ

ها اَنَا اَدْعوکَ کی تَسْعیٰ اِلَیّ


هین بیا این سو بر آوازم شتاب

عالم ار برفست روی از من متاب


حال او زان روز شد خوب و بدید

آن عجایب را که اوّل می‌شنید


بخش ۷۴ - رقعهٔ دیگر نوشتن آن غلام پیش شاه چون جواب آن رقعهٔ اوّل نیافت

نامهٔ دیگر نوشت آن بدگمان

پر ز تشنیع و نفیر و پر فغان


که یکی رقعه نبشتم پیش شه

ای عجب آنجا رسید و یافت ره


آن دگر را خواند هم آن خوب‌خد

هم نداد او را جواب و تن بزد


خشک می‌آورد او را شهریار

او مکرّر کرد رقعه پنج بار


گفت حاجب آخر او بندهٔ شماست

گر جوابش بر نویسی هم رواست


از شهی تو چه کم گردد اگر

برغلام و بنده اندازی نظر


گفت این سهلست اما احمقست

مرد احمق زشت و مردود حقست


گرچه آمرزم گناه و زلّتش

هم کند بر من سرایت علّتش


صد کس از گرگین همه گرگین شوند

خاصه این گر خبیث ناپسند


گر کم عقلی مبادا گبر را

شوم او بی‌آب دارد ابر را


نم نبارد ابر از شومی او

شهر شد ویرانه از بومی او


از گر آن احمقان طوفان نوح

کرد ویران عالمی را در فضوح


گفت پیغامبر که احمق هر که هست

او عدُوّ ماست و غول ره‌زنست


هر که او عاقل بود از جان ماست

روح او و ریح او ریحان ماست


عقل دشنامم دهد من راضیم

زانک فیضی دارد از فیاضیم


نبود آن دشنام او بی‌فایده

نبود آن مهمانیش بی‌مایده


احمق ار حلوا نهد اندر لبم

من از آن حلوای او اندر تبم


این یقین دان گر لطیف و روشنی

نیست بوسهٔ کون خر را چاشنی


سبلتت گنده کند بی‌فایده

جامه از دیگش سیه بی‌مایده


مایده عقلست نی نان و شوی

نور عقلست ای پسر جان را غذی


نیست غیر نور آدم را خورش

از جز آن جان نیابد پرورش


زین خورش‌ها اندک اندک باز بر

کین غذای خر بوَد نه آنِ حر


تا غذای اصل را قابل شَوی

لقمه‌های نور را آکل شوی


عکس آن نورست کین نان نان شدست

فیض آن جانست کین جان جان شدست


چون خوری یکبار از ماکول نور

خاک ریزی بر سر نان و تنور


عقل دو عقلست اوّل مکسبی

که در آموزی چو در مکتب صبی


از کتاب و اوستاد و فکر و ذکر

از معانی وز علوم خوب و بکر


عقل تو افزون شود بر دیگران

لیک تو باشی ز حفظ آن گران


لوح حافظ باشی اندر دور و گشت

لوح محفوظ اوست کو زین در گذشت


عقل دیگر بخشش یزدان بوَد

چشمهٔ آن در میان جان بوَد


چون ز سینه آب دانش جوش کرد

نه شود گنده نه دیرینه نه زرد


ور ره نبعش بود بسته چه غم

کو همی‌جوشد ز خانه دم به دم


عقل تحصیلی مثال جویها

کان روَد در خانه‌ای از کویها


راه آبش بسته شد شد بی‌نوا

از درون خویشتن جو چشمه را


بخش ۷۵ - قصهٔ آنک کسی به کسی مشورت می‌کرد گفتش  مشورت با دیگری کن کی من عدوی توم

مشورت می‌کرد شخصی با کسی

کز تردد وا رهد وز محبسی


گفت ای خوش‌نام غیر من بجو

ماجرای مشورت با او بگو


من عدوم مر ترا با من مپیچ

نبود از رای عدو پیروز هیچ


رو کسی جو که ترا او هست دوست

دوست بهر دوست لاشک خیرجوست


من عدوم چاره نبود کز منی

کژ روم با تو نمایم دشمنی


حارسی از گرگ جستن شرط نیست

جستن از غیر محل ناجستنیست


من ترا بی‌هیچ شکی دشمنم

من ترا کی ره نمایم ره زنم


هر که باشد همنشین دوستان

هست در گلخن میان بوستان


هر که با دشمن نشیند در زمن

هست او در بوستان در گولخن


دوست را مازار از ما و منت

تا نگردد دوست خصم و دشمنت


خیر کن با خلق بهر ایزدت

یا برای راحت جان خودت


تا هماره دوست بینی در نظر

در دلت ناید ز کین ناخوش صور


چونک کردی دشمنی پرهیز کن

مشورت با یار مهرانگیز کن


گفت می‌دانم ترا ای بوالحسن

که توی دیرینه دشمن‌دار من


لیک مرد عاقلی و معنوی

عقل تو نگذاردت که کژ روی


طبع خواهد تا کشد از خصم کین

عقل بر نفس است بند آهنین


آید و منعش کند وا داردش

عقل چون شحنه‌ست در نیک و بدش


عقل ایمانی چو شحنهٔ عادلست

پاسبان و حاکم شهر دلست


هم‌چو گربه باشد او بیدارهوش

دزد در سوراخ ماند هم‌چو موش


در هر آنجا که برآرد موش دست

نیست گربه یا که نقش گربه است


گربهٔ چه شیر شیرافکن بود

عقل ایمانی که اندر تن بود


غرهٔ او حاکم درندگان

نعرهٔ او مانع چرندگان


شهر پر دزدست و پر جامه‌کنی

خواه شحنه باش گو و خواه نی


بخش ۷۶ - امیر کردن رسول علیه‌السلام جوان هذیلی را بر سریه‌ای کی در آن پیران  و جنگ آزمودگان بودند

یک سریه می‌فرستادش رسول

بهر جنگ کافر و دفع فضول


یک جوانی را گزید او از هذیل

میر لشکر کردش و سالار خیل


اصل لشکر بی‌گمان سرور بود

قوم بی‌سرور تن بی‌سر بود


این همه که مرده و پژمرده‌ای

زان بود که ترک سرور کرده‌ای


از کسل وز بخل وز ما و منی

می‌کشی سر خویش را سر می‌کنی


هم‌چو استوری که بگریزد ز بار

او سر خود گیرد اندر کوهسار


صاحبش در پی دوان کای خیره سر

هر طرف گرگیست اندر قصد خر


گر ز چشمم این زمان غایب شوی

پیشت آید هر طرف گرگ قوی


استخوانت را بخاید چون شکر

که نبینی زندگانی را دگر


آن مگیر آخر بمانی از علف

آتش از بی‌هیزمی گردد تلف


هین بمگریز از تصرف کردنم

وز گرانی بار که جانت منم


تو ستوری هم که نفست غالبست

حکم غالب را بود ای خودپرست


خر نخواندت اسپ خواندت ذوالجلال

اسپ تازی را عرب گوید تعال


میر آخر بود حق را مصطفی

بهر استوران نفس پر جفا


قل تعالوا گفت از جذب کرم

تا ریاضتتان دهم من رایضم


نفسها را تا مروض کرده‌ام

زین ستوران بس لگدها خورده‌ام


هر کجا باشد ریاضت‌باره‌ای

از لگدهااش نباشد چاره‌ای


لاجرم اغلب بلا بر انبیاست

که ریاضت دادن خامان بلاست


سکسکانید از دمم یرغا روید

تا یواش و مرکب سلطان شوید


قل تعالوا قل تعالو گفت رب

ای ستوران رمیده از ادب


گر نیایند ای نبی غمگین مشو

زان دو بی‌تمکین تو پر از کین مشو


گوش بعضی زین تعالواها کرست

هر ستوری را صطبلی دیگرست


منهزم گردند بعضی زین ندا

هست هر اسپی طویلهٔ او جدا


منقبض گردند بعضی زین قصص

زانک هر مرغی جدا دارد قفس


خود ملایک نیز ناهمتا بدند

زین سبب بر آسمان صف صف شدند


کودکان گرچه به یک مکتب درند

در سبق هر یک ز یک بالاترند


مشرقی و مغربی را حسهاست

منصب دیدار حس چشم‌راست


صد هزاران گوشها گر صف زنند

جمله محتاجان چشم روشن‌اند


باز صف گوشها را منصبی

در سماع جان و اخبار و نبی


صد هزاران چشم را آن راه نیست

هیچ چشمی از سماع آگاه نیست


هم‌چنین هر حس یک یک می‌شمر

هر یکی معزول از آن کار دگر


پنج حس ظاهر و پنج اندرون

ده صف‌اند اندر قیام الصافون


هر کسی کو از صف دین سرکشست

می‌رود سوی صفی کان واپسست


تو ز گفتار تعالوا کم مکن

کیمیای بس شگرفست این سخن


گر مسی گردد ز گفتارت نفیر

کیمیا را هیچ از وی وا مگیر


این زمان گر بست نفس ساحرش

گفت تو سودش کند در آخرش


قل تعالوا قل تعالوا ای غلام

هین که ان الله یدعوا للسلام


خواجه باز آ از منی و از سری

سروری جو کم طلب کن سروری


بخش ۷۷ - اعتراض کردن معترضی بر رسول علیه‌السلام بر امیر کردن آن هذیلی

چون پیمبر سروری کرد از هذیل

از برای لشکر منصور خیل


بوالفضولی از حسد طاقت نداشت

اعتراض و لانسلم بر فراشت


خلق را بنگر که چون ظلمانی‌اند

در متاع فانیی چون فانی‌اند


از تکبر جمله اندر تفرقه

مرده از جان زنده‌اند از مخرقه


این عجب که جان به زندان اندرست

وانگهی مفتاح زندانش به دست


پای تا سر غرق سرگین آن جوان

می‌زند بر دامنش جوی روان


دایما پهلو به پهلو بی‌قرار

پهلوی آرامگاه و پشت‌دار


نور پنهانست و جست و جو گواه

کز گزافه دل نمی‌جوید پناه


گر نبودی حبس دنیا را مناص

نه بدی وحشت نه دل جستی خلاص


وحشتت هم‌چون موکل می‌کشد

که بجو ای ضال منهاج رشد


هست منهاج و نهان در مکمنست

یافتش رهن گزافه جستنست


تفرقه‌جویان جمع اندر کمین

تو درین طالب رخ مطلوب بین


مردگان باغ برجسته ز بن

کان دهندهٔ زندگی را فهم کن


چشم این زندانیان هر دم به در

کی بدی گر نیستی کس مژده‌ور


صد هزار آلودگان آب‌جو

کی بدندی گر نبودی آب جو


بر زمین پهلوت را آرام نیست

دان که در خانه لحاف و بستریست


بی‌مقرگاهی نباشد بی‌قرار

بی‌خمار اشکن نباشد این خمار


گفت نه نه یا رسول الله مکن

سرور لشکر مگر شیخ کهن


یا رسول الله جوان ار شیرزاد

غیر مرد پیر سر لشکر مباد


هم تو گفتستی و گفت تو گوا

پیر باید پیر باید پیشوا


یا رسول‌الله درین لشکر نگر

هست چندین پیر و از وی پیشتر


زین درخت آن برگ زردش را مبین

سیبهای پختهٔ او را بچین


برگهای زرد او خود کی تهیست

این نشان پختگی و کاملیست


برگ زرد ریش و آن موی سپید

بهر عقل پخته می‌آرد نوید


برگهای نو رسیدهٔ سبزفام

شد نشان آنک آن میوه‌ست خام


برگ بی‌برگی نشان عارفیست

زردی زر سرخ رویی صارفیست


آنک او گل عارضست ار نو خطست

او به مکتب گاه مخبر نوخطست


حرفهای خط او کژمژ بود

مزمن عقلست اگر تن می‌دود


پای پیر از سرعت ار چه باز ماند

یافت عقل او دو پر بر اوج راند


گر مثل خواهی به جعفر در نگر

داد حق بر جای دست و پاش پر


بگذر از زر کین سخت شد محتجب

هم‌چو سیماب این دلم شد مضطرب


ز اندرونم صدخموش خوش‌نفس

دست بر لب می‌زند یعنی که بس


خامشی بحرست و گفتن هم‌چو جو

بحر می‌جوید ترا جو را مجو


از اشارتهای دریا سر متاب

ختم کن والله اعلم بالصواب


هم‌چنین پیوسته کرد آن بی‌ادب

پیش پیغامبر سخن زان سرد لب


دست می‌دادش سخن او بی‌خبر

که خبر هرزه بود پیش نظر


این خبرها از نظر خود نایبست

بهر حاضر نیست بهر غایبست


هر که او اندر نظر موصول شد

این خبرها پیش او معزول شد


چونک با معشوق گشتی همنشین

دفع کن دلالگان را بعد ازین


هر که از طفلی گذشت و مرد شد

نامه و دلاله بر وی سرد شد


نامه خواند از پی تعلیم را

حرف گوید از پی تفهیم را


پیش بینایان خبر گفتن خطاست

کان دلیل غفلت و نقصان ماست


پیش بینا شد خموشی نفع تو

بهر این آمد خطاب انصتوا


گر بفرماید بگو بر گوی خوش

لیک اندک گو دراز اندر مکش


ور بفرماید که اندر کش دراز

هم‌چنان شرمین بگو با امر ساز


همچنین که من درین زیبا فسون

با ضیاء الحق حُسام‌الدین کنون


چونک کوته می‌کنم من از رَشَد

او به صد نوعم بگفتن می‌کشد


ای حسام‌الدین ضیاء ذوالجلال

چونک می‌بینی چه می‌جویی مقال


این مگر باشد ز حُبِّ مُشتَهَی

اِسقِنِی خَمراً و قُل لِی انَّها


بر دهان تست این دم جام او

گوش می‌گوید که قسم گوش کو


قسم تو گرمیست نک گرمی و مست

گفت حرص من ازین افزون‌ترست


بخش ۷۸ - جواب گفتن مصطفی علیه‌السلام اعتراض کننده را

در حضور مصطفای قندخو

چون ز حد برد آن عرب از گفت و گو


آن شه والنجم و سلطان عبس

لب گزید آن سرد دم را گفت بس


دست می‌زد بهر منعش بر دهان

چند گویی پیش دانای نهان


پیش بینا برده‌ای سرگین خشک

که بخر این را به جای ناف مشک


بعر را ای گنده‌مغز گنده‌مخ

زیر بینی بنهی و گویی که اخ


اخ اخی برداشتی ای گیج گاج

تا که کالای بدت یابد رواج


تا فریبی آن مشام پاک را

آن چریدهٔ گلشن افلاک را


حلم او خود را اگر چه گول ساخت

خویشتن را اندکی باید شناخت


دیگ را گر باز ماند امشب دهن

گربه را هم شرم باید داشتن


خویشتن گر خفته کرد آن خوب فر

سخت بیدارست دستارش مبر


چند گویی ای لجوج بی‌صفا

این فسون دیو پیش مصطفی


صد هزاران حلم دارند این گروه

هر یکی حلمی از آنها صد چو کوه


حلمشان بیدار را ابله کند

زیرک صد چشم را گمره کند


حلمشان هم‌چون شراب خوب نغز

نغز نغزک بر رود بالای مغز


مست را بین زان شراب پرشگفت

هم‌چو فرزین مست کژ رفتن گرفت


مرد برنا زان شراب زودگیر

در میان راه می‌افتد چو پیر


خاصه این باده که از خم بلی است

نه میی که مستی او یکشبیست


آنک آن اصحاب کهف از نقل و نقل

سیصد و نه سال گم کردند عقل


زان زنان مصر جامی خورده‌اند

دستها را شرحه شرحه کرده‌اند


ساحران هم سکر موسی داشتند

دار را دلدار می‌انگاشتند


جعفر طیار زان می بود مست

زان گرو می‌کرد بی‌خود پا و دست


بخش ۷۹ - قصهٔ «سُبْحانی، ما اَعْظَمَ شَأْنی» گفتن ابویزید قدّس الله سرّه و اعتراض مریدان و جواب این مر ایشان را نه به طریق گفت زبان بلک از راه عیان

با مریدان آن فقیر محتشم

بایزید آمد که نک یزدان منم


گفت مستانه عیان آن ذوفنون

لا اِلهَ اِلّا اَنَا ها فَاعْبُدُون


چون گذشت آن حال گفتندش صباح

تو چنین گفتی و این نبوَد صلاح


گفت این بار ار کنم من مشغله

کاردها بر من زنید آن دم هله


حق منزّه از تن و من با تنم

چون چنین گویم، بباید کُشتنم


چون وصیّت کرد آن آزادمرد

هر مریدی کاردی آماده کرد


مست گشت او باز از آن سغراق زفت

آن وصیّت‌هاش از خاطر برفت


نقل آمد عقل او آواره شد

صبح آمد شمع او بیچاره شد


عقل چون شحنه‌ست چون سلطان رسید

شحنهٔ بیچاره در کنجی خزید


عقل سایهٔ حق بود حق آفتاب

سایه را با آفتاب او چه تاب


چون پری غالب شود بر آدمی

گم شود از مرد وصف مردمی


هر چه گوید، آن پری گفته بوَد

زین سری زان آن سری گفته بوَد


چون پری را این دم و قانون بوَد

کردگارِ آن پری خود چون بوَد؟


اوی او رفته، پری خود او شده

تُرک بی‌الهام، تازی‌گو شده


چون به خود آید، نداند یک لغت

چون پری را هست این ذات و صفت


پس خداوند پریّ و آدمی

از پری کی باشدش آخر کمی؟


شیرگیر ار خون نرّه شیر خَورد

تو بگویی او نکرد، آن باده کرد


ور سخن پردازد از زر کهن

تو بگویی باده گفته‌ست آن سخن


باده‌ای را می‌بود این شر و شور

نور حق را نیست آن فرهنگ و زور


که ترا از تو به کل خالی کند

تو شوی پست او سخن عالی کند


گرچه قرآن از لب پیغمبرست

هر که گوید حق نگفت، او کافرست


چون همای بی‌خودی پرواز کرد

آن سخن را بایزید آغاز کرد


عقل را سیل تحیّر در ربود

زان قوی‌تر گفت که اوّل گفته بود


نیست اندر جبّه‌ام الّا خدا

چند جویی بر زمین و بر سما


آن مریدان جمله دیوانه شدند

کاردها در جسم پاکش می‌زدند


هر یکی چون ملحدانِ گرده کوه

کارد می‌زد پیر خود را بی‌ستوه


هر که اندر شیخ تیغی می‌خلید

بازگونه از تن خود می‌درید


یک اثر نه بر تن آن ذوفنون

وان مریدان خسته و غرقاب خون


هر که او سویی گلویش زخم برد

حلق خود ببریده دید و زار مُرد


وآنک او را زخم اندر سینه زد

سینه‌اش بشکافت و شد مردهٔ ابد


وآنک آگه بود از آن صاحب‌قران

دل ندادش که زند زخمِ گران


نیم‌دانش دست او را بسته کرد

جان ببرد الّا که خود را خسته کرد


روز گشت و آن مریدان کاسته

نوحه‌ها از خانه‌شان برخاسته


پیش او آمد هزاران مرد و زن

کای دو عالَم درج در یک پیرهن


این تن تو گر تن مردم بدی

چون تن مردم ز خنجر گم شدی


با خودی با بی‌خودی دوچار زد

با خود اندر دیدهٔ خود خار زد


ای زده بر بی‌خودان تو ذوالفقار

بر تن خود می‌زنی آن هوش دار


زانک بی‌خود فانی است و آمنست

تا ابد در آمنی او ساکنست


نقش او فانی و او شد آینه

غیر نقش روی غیر آن جای نه


گر کنی تف سوی روی خود کنی

ور زنی بر آینه، بر خود زنی


ور ببینی روی زشت آن هم توی

ور ببینی عیسی و مریم توی


او نه اینست و نه آن او ساده است

نقش تو در پیش تو بنهاده است


چون رسید اینجا سخن لب در ببست

چون رسید اینجا قلم درهم شکست


لب ببند ار چه فصاحت دست داد

دم مزن والله اعلم بالرّشاد


برکنار بامی ای مست مدام

پست بنشین یا فرود آ والسّلام


هر زمانی که شدی تو کامران

آن دم خوش را کنار بام دان


بر زمان خوش هراسان باش تو

هم‌چو گنجش خفیه کن نه فاش تو


تا نیاید بر ولا ناگه بلا

ترس ترسان رو در آن مکمن هلا


ترس جان در وقت شادی از زوال

زان کنار بام غیبست ارتحال


گر نمی‌بینی کنار بام راز

روح می‌بیند که هستش اهتزاز


هر نکالی ناگهان کان آمدست

بر کنار کنگرهٔ شادی بدست


جز کنار بام خود نبوَد سقوط

اعتبار از قوم نوح و قوم لوط


بخش ۸۰ - بیان سبب فصاحت و بسیارگویی آن فضول به خدمت رسول علیه‌السلام

پرتو مستی بی‌حد نبی

چون بزد هم مست و خوش گشت آن غبی


لاجرم بسیارگو شد از نشاط

مست ادب بگذاشت آمد در خباط


نه همه جا بی‌خودی شر می‌کند

بی‌ادب را میْ چنان‌تر می‌کند


گر بود عاقل نکو فر می‌شود

ور بود بدخوی بَتّر می‌شود


لیک اغلب چون بدند و ناپسند

بر همه می را محرم کرده‌اند


بخش ۸۱ - بیان رسول علیه السلام سبب تفضیل و اختیار کردن او آن هذیلی را به امیری و سرلشکری بر پیران و کاردیدگان

حکم اغلب راست چون غالب بدند

تیغ را از دست ره‌زن بستدند


گفت پیغامبر کای ظاهرنگر

تو مبین او را جوان و بی‌هنر


ای بسا ریش سیاه و مرد پیر

ای بسا ریش سپید و دل چو قیر


عقل او را آزمودم بارها

کرد پیری آن جوان در کارها


پیر پیر عقل باشد ای پسر

نه سپیدی موی اندر ریش و سر


از بلیس او پیرتر خود کی بود

چونک عقلش نیست او لاشی بود


طفل گیرش چون بود عیسی نفس

پاک باشد از غرور و از هوس


آن سپیدی مو دلیل پختگیست

پیش چشم بسته کش کوته‌تگیست


آن مقلد چون نداند جز دلیل

در علامت جوید او دایم سبیل


بهر او گفتیم که تدبیر را

چونک خواهی کرد بگزین پیر را


آنک او از پردهٔ تقلید جست

او به نور حق ببیند آنچ هست


نور پاکش بی‌دلیل و بی‌بیان

پوست بشکافد در آید در میان


پیش ظاهربین چه قلب و چه سره

او چه داند چیست اندر قوصره


ای بسا زر سیه کرده بدود

تا رهد از دست هر دزدی حسود


ای بسا مس زر اندوده به زر

تا فروشد آن به عقل مختصر


ما که باطن‌بین جملهٔ کشوریم

دل ببینیم و به ظاهر ننگریم


قاضیانی که به ظاهر می‌تنند

حکم بر اشکال ظاهر می‌کنند


چون شهادت گفت و ایمانی نمود

حکم او مؤمن کنند این قوم زود


بس منافق کاندرین ظاهر گریخت

خون صد مؤمن به پنهانی بریخت


جهد کن تا پیر عقل و دین شوی

تا چو عقل کل تو باطن‌بین شوی


از عدم چون عقل زیبا رو گشاد

خلعتش داد و هزارش نام داد


کمترین زان نامهای خوش‌نفس

این که نبود هیچ او محتاج کس


گر به صورت وا نماید عقل رو

تیره باشد روز پیش نور او


ور مثال احمقی پیدا شود

ظلمت شب پیش او روشن بود


کو ز شب مظلم‌تر و تاری‌ترست

لیک خفاش شقی ظلمت‌خرست


اندک اندک خوی کن با نور روز

ورنه خفاشی بمانی بیفروز


عاشق هر جا شکال و مشکلیست

دشمن هر جا چراغ مقبلیست


ظلمت اشکال زان جوید دلش

تا که افزون‌تر نماید حاصلش


تا ترا مشغول آن مشکل کند

وز نهاد زشت خود غافل کند


بخش ۸۲ - علامت عاقل تمام و نیم‌عاقل و مرد تمام و نیم‌مرد و علامت شقی مغرور لاشی

عاقل آن باشد که او با مشعله‌ست

او دلیل و پیشوای قافله‌ست


پیرو نور خودست آن پیش‌رو

تابع خویشست آن بی‌خویش‌رو


مؤمن خویشست و ایمان آورید

هم بدان نوری که جانش زو چرید


دیگری که نیم‌عاقل آمد او

عاقلی را دیدهٔ خود داند او


دست در وی زد چو کور اندر دلیل

تا بدو بینا شد و چست و جلیل


وآن خری کز عقل جوسنگی نداشت

خود نبودش عقل و عاقل را گذاشت


ره نداند نه کثیر و نه قلیل

ننگش آید آمدن خلف دلیل


می‌رود اندر بیابان دراز

گاه لنگان آیس و گاهی بتاز


شمع نه تا پیشوای خود کند

نیم شمعی نه که نوری کد کند


نیست عقلش تا دم زنده زند

نیم‌عقلی نه که خود مرده کند


مردهٔ آن عاقل آید او تمام

تا برآید از نشیب خود به بام


عقل کامل نیست خود را مرده کن

در پناه عاقلی زنده‌سخن


زنده نی تا همدم عیسی بود

مرده نی تا دمگه عیسی شود


جان کورش گام هر سو می‌نهد

عاقبت نجهد ولی بر می‌جهد


بخش ۸۳ - قصهٔ آن آبگیر و صیادان و آن سه ماهی یکی عاقل و یکی نیم عاقل وان دگر مغرور و ابله مغفل لاشی و عاقبت هر سه

قصهٔ آن آبگیرست ای عنود

که درو سه ماهی اشگرف بود


در کلیله خوانده باشی لیک آن

قشر قصه باشد و این مغز جان


چند صیادی سوی آن آبگیر

برگذشتند و بدیدند آن ضمیر


پس شتابیدند تا دام آورند

ماهیان واقف شدند و هوشمند


آنک عاقل بود عزم راه کرد

عزم راه مشکل ناخواه کرد


گفت با اینها ندارم مشورت

که یقین سستم کنند از مقدرت


مهر زاد و بوم بر جانشان تند

کاهلی و جهلشان بر من زند


مشورت را زنده‌ای باید نکو

که ترا زنده کند وان زنده کو


ای مسافر با مسافر رای زن

زانک پایت لنگ دارد رای زن


از دم حب الوطن بگذر مه‌ایست

که وطن آن سوست جان این سوی نیست


گر وطن خواهی گذر آن سوی شط

این حدیث راست را کم خوان غلط


بخش ۸۴ - سر خواندن وضو کننده اوراد وضو را

در وضو هر عضو را وردی جدا

آمدست اندر خبر بهر دعا


چونک استنشاق بینی می‌کنی

بوی جنت خواه از رب غنی


تا ترا آن بو کشد سوی جنان

بوی گل باشد دلیل گلبنان


چونک استنجا کنی ورد و سخن

این بود یا رب تو زینم پاک کن


دست من اینجا رسید این را بشست

دستم اندر شستن جانست سست


ای ز تو کس گشته جان ناکسان

دست فضل تست در جانها رسان


حد من این بود کردم من لئیم

زان سوی حد را نقی کن ای کریم


از حدث شستم خدایا پوست را

از حوادث تو بشو این دوست را


بخش ۸۵ - شخصی به وقت استنجا می‌گفت اللهم ارحنی رائحة الجنه به جای آنک اللهم اجعلنی من التوابین واجعلنی من  المتطهرین کی ورد استنجاست و ورد استنجا را به وقت استنشاق می‌گفت عزیزی بشنید و این را طاقت نداشت

آن یکی در وقت استنجا بگفت

که مرا با بوی جنت دار جفت


گفت شخصی خوب ورد آورده‌ای

لیک سوراخ دعا گم کرده‌ای


این دعا چون ورد بینی بود چون

ورد بینی را تو آوردی به کون


رایحهٔ جنت ز بینی یافت حر

رایحهٔ جنت کم آید از دبر


ای تواضع برده پیش ابلهان

وی تکبر برده تو پیش شهان


آن تکبر بر خسان خوبست و چست

هین مرو معکوس عکسش بند تست


از پی سوراخ بینی رست گل

بو وظیفهٔ بینی آمد ای عتل


بوی گل بهر مشامست ای دلیر

جای آن بو نیست این سوراخ زیر


کی ازین جا بوی خلد آید ترا

بو ز موضع جو اگر باید ترا


هم‌چنین حب الوطن باشد درست

تو وطن بشناس ای خواجه نخست


گفت آن ماهی زیرک ره کنم

دل ز رای و مشورتشان بر کنم


نیست وقت مشورت هین راه کن

چون علی تو آه اندر چاه کن


محرم آن آه کم‌یابست بس

شب رو و پنهان‌روی کن چون عسس


سوی دریا عزم کن زین آب‌گیر

بحر جو و ترک این گرداب گیر


سینه را پا ساخت می‌رفت آن حذور

از مقام با خطر تا بحر نور


هم‌چو آهو کز پی او سگ بود

می‌دود تا در تنش یک رگ بود


خواب خرگوش و سگ اندر پی خطاست

خواب خود در چشم ترسنده کجاست


رفت آن ماهی ره دریا گرفت

راه دور و پهنهٔ پهنا گرفت


رنجها بسیار دید و عاقبت

رفت آخر سوی امن و عافیت


خویشتن افکند در دریای ژرف

که نیابد حد آن را هیچ طرف


پس چو صیادان بیاوردند دام

نیم‌عاقل را از آن شد تلخ کام


گفت اه من فوت کردم فرصه را

چون نگشتم همره آن رهنما


ناگهان رفت او ولیکن چونک رفت

می‌ببایستم شدن در پی بتفت


بر گذشته حسرت آوردن خطاست

باز ناید رفته یاد آن هباست


بخش ۸۶ - قصهٔ آن مرغ گرفته کی وصیت کرد کی بر گذشته پشیمانی مخور تدارک وقت اندیش و روزگار مبر در پشیمانی

آن یکی مرغی گرفت از مکر و دام

مرغ او را گفت ای خواجهٔ همام


تو بسی گاوان و میشان خورده‌ای

تو بسی اشتر به قربان کرده‌ای


تو نگشتی سیر زانها در زمن

هم نگردی سیر از اجزای من


هل مرا تا که سه پندت بر دهم

تا بدانی زیرکم یا ابلهم


اول آن پند هم در دست تو

ثانیش بر بام کهگل بست تو


وآن سوم پندت دهم من بر درخت

که ازین سه پند گردی نیکبخت


آنچ بر دستست اینست آن سخن

که محالی را ز کس باور مکن


بر کفش چون گفت اول پند زفت

گشت آزاد و بر آن دیوار رفت


گفت دیگر بر گذشته غم مخور

چون ز تو بگذشت زان حسرت مبر


بعد از آن گفتش که در جسمم کتیم

ده درمسنگست یک در یتیم


دولت تو بخت فرزندان تو

بود آن گوهر به حق جان تو


فوت کردی در که روزی‌ات نبود

که نباشد مثل آن در در وجود


آنچنان که وقت زادن حامله

ناله دارد خواجه شد در غلغله


مرغ گفتش نی نصیحت کردمت

که مبادا بر گذشتهٔ دی غمت


چون گذشت و رفت غم چون می‌خوری

یا نکردی فهم پندم یا کری


وان دوم پندت بگفتم کز ضلال

هیچ تو باور مکن قول محال


من نیم خود سه درمسنگ ای اسد

ده درمسنگ اندرونم چون بود


خواجه باز آمد به خود گفتا که هین

باز گو آن پند خوب سیومین


گفت آری خوش عمل کردی بدان

تا بگویم پند ثالث رایگان


پند گفتن با جهول خوابناک

تخم افکندن بود در شوره خاک


چاک حمق و جهل نپذیرد رفو

تخم حکمت کم دهش ای پندگو


بخش ۸۷ - چاره اندیشیدن آن ماهی نیم‌عاقل و خود را مرده کردن

گفت ماهی دگر وقت بلا

چونک ماند از سایهٔ عاقل جدا


کو سوی دریا شد و از غم عتیق

فوت شد از من چنان نیکو رفیق


لیک زان نندیشم و بر خود زنم

خویشتن را این زمان مرده کنم


پس برآرم اشکم خود بر زبر

پشت زیر و می‌روم بر آب بر


می‌روم بر وی چنانک خس رود

نی بسباحی چنانک کس رود


مرده گردم خویش بسپارم به آب

مرگ پیش از مرگ امنست از عذاب


مرگ پیش از مرگ امنست ای فتی

این چنین فرمود ما را مصطفی


گفت موتواکلکم من قبل ان

یاتی الموت تموتوا بالفتن


هم‌چنان مرد و شکم بالا فکند

آب می‌بردش نشیب و گه بلند


هر یکی زان قاصدان بس غصه برد

که دریغا ماهی بهتر بمرد


شاد می‌شد او کز آن گفت دریغ

پیش رفت این بازیم رستم ز تیغ


پس گرفتش یک صیاد ارجمند

پس برو تف کرد و بر خاکش فکند


غلط غلطان رفت پنهان اندر آب

ماند آن احمق همی‌کرد اضطراب


از چپ و از راست می‌جست آن سلیم

تا بجهد خویش برهاند گلیم


دام افکندند و اندر دام ماند

احمقی او را در آن آتش نشاند


بر سر آتش به پشت تابه‌ای

با حماقت گشت او همخوابه‌ایی


او همی جوشید از تف سعیر

عقل می‌گفتش الم یاتک نذیر


او همی‌گفت از شکنجه وز بلا

هم‌چو جان کافران قالوا بلی


باز می‌گفت او که گر این بار من

وا رهم زین محنت گردن‌شکن


من نسازم جز به دریایی وطن

آبگیری را نسازم من سکن


آب بی‌حد جویم و آمن شوم

تا ابد در امن و صحت می‌روم


بخش ۸۸ - بیان آنک عهد کردن احمق وقت گرفتاری و ندم هیچ وفایی ندارد کی لو ردوالعادوا لما نهوا عنه و انهم لکاذبون صبح کاذب وفا ندارد

عقل می‌گفتش حماقت با توست

با حماقت عقل را آید شکست


عقل را باشد وفای عهدها

تو نداری عقل رو ای خربها


عقل را یاد آید از پیمان خود

پردهٔ نسیان بدراند خرد


چونک عقلت نیست نسیان میر تست

دشمن و باطل کن تدبیر تست


از کمی عقل پروانهٔ خسیس

یاد نارد ز آتش و سوز و حسیس


چونک پرش سوخت توبه می‌کند

آز و نسیانش بر آتش می‌زند


ضبط و درک و حافظی و یادداشت

عقل را باشد که عقل آن را فراشت


چونک گوهر نیست تابش چون بود

چون مذکر نیست ایابش چون بود


این تمنی هم ز بی‌عقلی اوست

که نبیند کان حماقت را چه خوست


آن ندامت از نتیجهٔ رنج بود

نه ز عقل روشن چون گنج بود


چونک شد رنج آن ندامت شد عدم

می‌نیرزد خاک آن توبه و ندم


آن ندم از ظلمت غم بست بار

پس کلام اللیل یمحوه النهار


چون برفت آن ظلمت غم گشت خوش

هم رود از دل نتیجه و زاده‌اش


می‌کند او توبه و پیر خرد

بانگ لو ردوا لعادوا می‌زند


بخش ۸۹ - در بیان آنک وهم قلب عقلست و ستیزهٔ  اوست بدو ماند و او نیست و قصهٔ مجاوبات موسی علیه‌السلام کی صاحب عقل بود با فرعون کی صاحب وهم بود

عقل ضد شهوتست ای پهلوان

آنک شهوت می‌تند عقلش مخوان


وهم خوانش آنک شهوت را گداست

وهم قلب نقد زر عقلهاست


بی‌محک پیدا نگردد وهم و عقل

هر دو را سوی محک کن زود نقل


این محک قرآن و حال انبیا

چون محک مر قلب را گوید بیا


تا ببینی خویش را ز آسیب من

که نه‌ای اهل فراز و شیب من


عقل را گر اره‌ای سازد دو نیم

هم‌چو زر باشد در آتش او بسیم


وهم مر فرعون عالم‌سوز را

عقل مر موسی به جان افروز را


رفت موسی بر طریق نیستی

گفت فرعونش بگو تو کیستی


گفت من عقلم رسول ذوالجلال

حجةالله‌ام امانم از ضلال


گفت نی خامش رها کن های هو

نسبت و نام قدیمت را بگو


گفت که نسبت مر از خاکدانش

نام اصلم کمترین بندگانش


بنده‌زادهٔ آن خداوند وحید

زاده از پشت جواری و عبید


نسبت اصلم ز خاک و آب و گل

آب و گل را داد یزدان جان و دل


مرجع این جسم خاکم هم به خاک

مرجع تو هم به خاک ای سهمناک


اصل ما و اصل جمله سرکشان

هست از خاکی و آن را صد نشان


که مدد از خاک می‌گیرد تنت

از غذایی خاک پیچد گردنت


چون رود جان می‌شود او باز خاک

اندر آن گور مخوف سهمناک


هم تو و هم ما و هم اشباه تو

خاک گردند و نماند جاه تو


گفت غیر این نسب نامیت هست

مر ترا آن نام خود اولیترست


بندهٔ فرعون و بندهٔ بندگانش

که ازو پرورد اول جسم و جانش


بندهٔ یاغی طاغی ظلوم

زین وطن بگریخته از فعل شوم


خونی و غداری و حق‌ناشناس

هم برین اوصاف خود می‌کن قیاس


در غریبی خوار و درویش و خلق

که ندانستی سپاس ما و حق


گفت حاشا که بود با آن ملیک

در خداوندی کسی دیگر شریک


واحد اندر ملک او را یار نی

بندگانش را جز او سالار نی


نیست خلقش را دگر کس مالکی

شرکتش دعوی کند جز هالکی


نقش او کردست و نقاش من اوست

غیر اگر دعوی کند او ظلم‌جوست


تو نتانی ابروی من ساختن

چون توانی جان من بشناختن


بلک آن غدار و آن طاغی توی

که کنی با حق دعوی دوی


گر بکشتم من عوانی را به سهو

نه برای نفس کشتم نه به لهو


من زدم مشتی و ناگاه اوفتاد

آنک جانش خود نبد جانی بداد


من سگی کشتم تو مرسل‌زادگان

صدهزاران طفل بی‌جرم و زیان


کشته‌ای و خونشان در گردنت

تا چه آید بر تو زین خون خوردنت


کشته‌ای ذریت یعقوب را

بر امید قتل من مطلوب را


کوری تو حق مرا خود برگزید

سرنگون شد آنچ نفست می‌پزید


گفت اینها را بهل بی‌هیچ شک

این بود حق من و نان و نمک


که مرا پیش حشر خواری کنی

روز روشن بر دلم تاری کنی


گفت خواری قیامت صعب‌تر

گر نداری پاس من در خیر و شر


زخم کیکی را نمی‌تانی کشید

زخم ماری را تو چون خواهی چشید


ظاهرا کار تو ویران می‌کنم

لیک خاری را گلستان می‌کنم


بخش ۹۰ - بیان آنک عمارت در ویرانیست و جمعیت در پراکندگیست و  درستی در شکستگیست و مراد در بی‌مرادیست و وجود در عدم  است و عَلی هَذا بَقیَّةُ الأَضْدادِ وَ الأَزْواجِ

آن یکی آمد زمین را می‌شکافت

ابلهی فریاد کرد و بر نتافت


کین زمین را از چه ویران می‌کنی

می‌شکافی و پریشان می‌کنی


گفت ای ابله برو و بر من مران

تو عمارت از خرابی باز دان


کی شود گلزار و گندم‌زار این

تا نگردد زشت و ویران این زمین


کی شود بستان و کشت و برگ و بر

تا نگردد نظم او زیر و زبر


تا بنشکافی به نشتر ریش چغز

کی شود نیکو و کی گردید نغز


تا نشوید خلطهاات از دوا

کی رود شورش کجا آید شفا


پاره پاره کرده درزی جامه را

کس زند آن درزی علامه را


که چرا این اطلس بگزیده را

بردریدی چه کنم بدریده را


هر بنای کهنه که آبادان کنند

نه که اول کهنه را ویران کنند


هم‌چنین نجار و حداد و قصاب

هستشان پیش از عمارتها خراب


آن هلیله و آن بلیله کوفتن

زان تلف گردند معموری تن


تا نکوبی گندم اندر آسیا

کی شود آراسته زان خوان ما


آن تقاضا کرد آن نان و نمک

که ز شستت وا رهانم ای سمک


گر پذیری پند موسی وا رهی

از چنین شست بد نامنتهی


بس که خود را کرده‌ای بندهٔ هوا

کرمکی را کرده‌ای تو اژدها


اژدها را اژدها آورده‌ام

تا به اصلاح آورم من دم به دم


تا دم آن از دم این بشکند

مار من آن اژدها را بر کند


گر رضا دادی رهیدی از دو مار

ورنه از جانت برآرد آن دمار


گفت الحق سخت استا جادوی

که در افکندی به مکر اینجا دوی


خلق یک‌دل را تو کردی دو گروه

جادوی رخنه کند در سنگ و کوه


گفت هستم غرق پیغام خدا

جادوی کی دید با نام خدا


غفلت و کفرست مایهٔ جادوی

مشعلهٔ دینست جان موسوی


من به جادویان چه مانم ای وقیح

کز دمم پر رشک می‌گردد مسیح


من به جادویان چه مانم ای جنب

که ز جانم نور می‌گیرد کتب


چون تو با پر هوا بر می‌پری

لاجرم بر من گمان آن می‌بری


هر کرا افعال دام و دد بود

بر کریمانش گمان بد بود


چون تو جزو عالمی هر چون بوی

کل را بر وصف خود بینی سوی


گر تو برگردی و بر گردد سرت

خانه را گردنده بیند منظرت


ور تو در کشتی روی بر یم روان

ساحل یم را همی بینی دوان


گر تو باشی تنگ‌دل از ملحمه

تنگ بینی جمله دنیا را همه


ور تو خوش باشی به کام دوستان

این جهان بنمایدت چون گلستان


ای بسا کس رفته تا شام و عراق

او ندیده هیچ جز کفر و نفاق


وی بسا کس رفته تا هند و هری

او ندیده جز مگر بیع و شری


وی بسا کس رفته ترکستان و چین

او ندیده هیچ جز مکر و کمین


چون ندارد مدرکی جز رنگ و بو

جملهٔ اقلیمها را گو بجو


گاو در بغداد آید ناگهان

بگذرد او زین سران تا آن سران


از همه عیش و خوشیها و مزه

او نبیند جز که قشر خربزه


که بود افتاده بر ره یا حشیش

لایق سیران گاوی یا خریش


خشک بر میخ طبیعت چون قدید

بستهٔ اسباب جانش لا یزید


وان فضای خرق اسباب و علل

هست ارض الله ای صدر اجل


هر زمان مبدل شود چون نقش جان

نو به نو بیند جهانی در عیان


گر بود فردوس و انهار بهشت

چون فسردهٔ یک صفت شد گشت زشت


بخش ۹۱ - بیان آنک هر حس مدرکی را از آدمی نیز مدرکاتی دیگرست کی از مدرکات آن  حس دگر بی‌خبرست چنانک هر پیشه‌ور استاد اعجمی کار آن استاد دگر پیشه‌ورست و بی‌خبری او از آنک وظیفهٔ او نیست دلیل نکند کی آن مدرکات نیست  اگرچه به حکم حال منکر بود آن را اما از منکری او اینجا جز بی‌خبری  نمی‌خواهیم درین مقام

چنبرهٔ دید جهان ادراک تست

پردهٔ پاکان حس ناپاک تست


مدتی حس را بشو ز آب عیان

این چنین دان جامه‌شوی صوفیان


چون شدی تو پاک پرده بر کند

جان پاکان خویش بر تو می‌زند


جمله عالم گر بود نور و صور

چشم را باشد از آن خوبی خبر


چشم بستی گوش می‌آری به پیش

تا نمایی زلف و رخسارهٔ به تیش


گوش گوید من به صورت نگروم

صورت ار بانگی زند من بشنوم


عالمم من لیک اندر فن خویش

فن من جز حرف و صوتی نیست بیش


هین بیا بینی ببین این خوب را

نیست در خور بینی این مطلوب را


گر بود مشک و گلابی بو برم

فن من اینست و علم و مخبرم


کی ببینم من رخ آن سیم‌ساق

هین مکن تکلیف ما لیس یطاق


باز حس کژ نبیند غیر کژ

خواه کژ غژ پیش او یا راست غژ


چشم احول از یکی دیدن یقین

دانک معزولست ای خواجه معین


تو که فرعونی همه مکری و زرق

مر مرا از خود نمی‌دانی تو فرق


منگر از خود در من ای کژباز تو

تا یکی تو را نبینی تو دوتو


بنگر اندر من ز من یک ساعتی

تا ورای کون بینی ساحتی


وا رهی از تنگی و از ننگ و نام

عشق اندر عشق بینی والسلام


پس بدانی چونک رستی از بدن

گوش و بینی چشم می‌داند شدن


راست گفته‌ست آن شه شیرین‌زبان

چشم گردد مو به موی عارفان


چشم را چشمی نبود اول یقین

در رحم بود او جنین گوشتین


علت دیدن مدان پیه ای پسر

ورنه خواب اندر ندیدی کس صور


آن پری و دیو می‌بیند شبیه

نیست اندر دیدگاه هر دو پیه


نور را با پیه خود نسبت نبود

نسبتش بخشید خلاق ودود


آدمست از خاک کی ماند به خاک

جنیست از نار بی‌هیچ اشتراک


نیست مانندای آتش آن پری

گرچه اصلش اوست چون می‌بنگری


مرغ از بادست و کی ماند به باد

نامناسب را خدا نسبت به داد


نسبت این فرعها با اصلها

هست بی‌چون ار چه دادش وصلها


آدمی چون زادهٔ خاک هباست

این پسر را با پدر نسبت کجاست


نسبتی گر هست مخفی از خرد

هست بی‌چون و خرد کی پی برد


باد را بی چشم اگر بینش نداد

فرق چون می‌کرد اندر قوم عاد


چون همی دانست مؤمن از عدو

چون همی دانست می را از کدو


آتش نمرود را گر چشم نیست

با خلیلش چون تجشم کردنیست


گر نبودی نیل را آن نور و دید

از چه قبطی را ز سبطی می‌گزید


گرنه کوه و سنگ با دیدار شد

پس چرا داود را او یار شد


این زمین را گر نبودی چشم جان

از چه قارون را فرو خورد آنچنان


گر نبودی چشم دل حنانه را

چون بدیدی هجر آن فرزانه را


سنگ‌ریزه گر نبودی دیده‌ور

چون گواهی دادی اندر مشت در


ای خرد بر کش تو پر و بالها

سوره بر خوان زلزلت زلزالها


در قیامت این زمین بر نیک و بد

کی ز نادیده گواهیها دهد


که تحدث حالها و اخبارها

تظهر الارض لنا اسرارها


این فرستادن مرا پیش تو میر

هست برهانی که بد مرسل خبیر


کین چنین دارو چنین ناسور را

هست درخور از پی میسور را


واقعاتی دیده بودی پیش ازین

که خدا خواهد مرا کردن گزین


من عصا و نور بگرفته به دست

شاخ گستاخ ترا خواهم شکست


واقعات سهمگین از بهر این

گونه گونه می‌نمودت رب دین


در خور سر بد و طغیان تو

تا بدانی کوست درخوردان تو


تا بدانی کو حکیمست و خبیر

مصلح امراض درمان‌ناپذیر


تو به تاویلات می‌گشتی از آن

کور و گر کین هست از خواب گران


وآن طبیب و آن منجم در لمع

دید تعبیرش بپوشید از طمع


گفت دور از دولت و از شاهیت

که درآید غصه در آگاهیت


از غذای مختلف یا از طعام

طبع شوریده همی‌بیند منام


زانک دید او که نصیحت‌جو نه‌ای

تند و خون‌خواری و مسکین‌خو نه‌ای


پادشاهان خون کنند از مصلحت

لیک رحمتشان فزونست از عنت


شاه را باید که باشد خوی رب

رحمت او سبق دارد بر غضب


نه غضب غالب بود مانند دیو

بی‌ضرورت خون کند از بهر ریو


نه حلیمی مخنث‌وار نیز

که شود زن روسپی زان و کنیز


دیوخانه کرده بودی سینه را

قبله‌ای سازیده بودی کینه را


شاخ تیزت بس جگرها را که خست

نک عصاام شاخ شوخت را شکست


بخش ۹۲ - حمله بردن این جهانیان بر آن  جهانیان و تاختن بردن تا  سینور ذر و نسل کی سر حد غیب است و غفلت ایشان از کمین کی چون غازی به غزا نرود کافر تاختن آورد

حمله بردند اسپه جسمانیان

جانب قلعه و دز روحانیان


تا فرو گیرند بر دربند غیب

تا کسی ناید از آن سو پاک‌جیب


غازیان حملهٔ غزا چون کم برند

کافران برعکس حمله آورند


غازیان غیب چون از حلم خویش

حمله ناوردند بر تو زشت‌کیش


حمله بردی سوی دربندان غیب

تا نیایند این طرف مردان غیب


چنگ در صلب و رحمها در زدی

تا که شارع را بگیری از بدی


چون بگیری شه‌رهی که ذوالجلال

بر گشادست از برای انتسال


سد شدی دربندها را ای لجوج

کوری تو کرد سرهنگی خروج


نک منم سرهنگ هنگت بشکنم

نک به نامش نام و ننگت بشکنم


تو هلا در بندها را سخت بند

چندگاهی بر سبال خود بخند


سبلتت را بر کند یک یک قدر

تا بدانی کالقدر یعمی الحذر


سبلت تو تیزتر یا آن عاد

که همی لرزید از دمشان بلاد


تو ستیزه‌روتری یا آن ثمود

که نیامد مثل ایشان در وجود


صد ازینها گر بگویم تو کری

بشنوی و ناشنوده آوری


توبه کردم از سخن که انگیختم

بی‌سخن من دارویت آمیختم


که نهم بر ریش خامت تا پزد

یا بسوزد ریش و ریشه‌ت تا ابد


تا بدانی که خبیرست ای عدو

می‌دهد هر چیز را درخورد او


کی کژی کردی و کی کردی تو شر

که ندیدی لایقش در پی اثر


کی فرستادی دمی بر آسمان

نیکیی کز پی نیامد مثل آن


گر مراقب باشی و بیدار تو

بینی هر دم پاسخ کردار تو


چون مراقب باشی و گیری رسن

حاجتت ناید قیامت آمدن


آنک رمزی را بداند او صحیح

حاجتش ناید که گویندش صریح


این بلا از کودنی آید ترا

که نکردی فهم نکته و رمزها


از بدی چون دل سیاه و تیره شد

فهم کن اینجا نشاید خیره شد


ورنه خود تیری شود آن تیرگی

در رسد در تو جزای خیرگی


ور نیاید تیر از بخشایش است

نه پی نادیدن آلایش است


هین مراقب باش گر دل بایدت

کز پی هر فعل چیزی زایدت


ور ازین افزون ترا همت بود

از مراقب کار بالاتر رود


بخش ۹۳ - بیان آنک تن خاکی آدمی هم‌چون آهن نیکو جوهر قابل آینه شدن است تا درو هم در دنیا بهشت و دوزخ و قیامت و غیر آن معاینه بنماید نه بر طریق خیال

پس چو آهن گرچه تیره‌هیکلی

صیقلی کن صیقلی کن صیقلی


تا دلت آیینه گردد پر صور

اندرو هر سو ملیحی سیمبر


آهن ار چه تیره و بی‌نور بود

صیقلی آن تیرگی از وی زدود


صیقلی دید آهن و خوش کرد رو

تا که صورتها توان دید اندرو


گر تن خاکی غلیظ و تیره است

صیقلش کن زانک صیقل‌گیره است


تا درو اشکال غیبی رو دهد

عکس حوری و ملک در وی جهد


صیقل عقلت بدان دادست حق

که بدو روشن شود دل را ورق


صیقلی را بسته‌ای ای بی‌نماز

وآن هوا را کرده‌ای دو دست باز


گر هوا را بند بنهاده شود

صیقلی را دست بگشاده شود


آهنی که آیینه غیبی بدی

جمله صورتها درو مرسل شدی


تیره کردی زنگ دادی در نهاد

این بود یسعون فی الارض الفساد


تاکنون کردی چنین اکنون مکن

تیره کردی آب را افزون مکن


بر مشوران تا شود این آب صاف

واندرو بین ماه و اختر در طواف


زانک مردم هست هم‌چون آب جو

چون شود تیره نبینی قعر او


قعر جو پر گوهرست و پر ز در

هین مکن تیره که هست او صاف حر


جان مردم هست مانند هوا

چون بگرد آمیخت شد پردهٔ سما


مانع آید او ز دید آفتاب

چونک گردش رفت شد صافی و ناب


با کمال تیرگی حق واقعات

می‌نمودت تا روی راه نجات


بخش ۹۴ - باز گفتن موسی علیه‌السلام اسرار فرعون را و واقعات او را ظهر الغیب تا به خبیری حق ایمان آورد یا گمان برد

ز آهن تیره بقدرت می‌نمود

واقعاتی که در آخر خواست بود


تا کنی کمتر تو آن ظلم و بدی

آن همی‌دیدی و بدتر می‌شدی


نقشهای زشت خوابت می‌نمود

می‌رمیدی زان و آن نقش تو بود


هم‌چو آن زنگی که در آیینه دید

روی خود را زشت و بر آیینه رید


که چه زشتی لایق اینی و بس

زشتیم آن تواست ای کور خس


این حدث بر روی زشتت می‌کنی

نیست بر من زانک هستم روشنی


گاه می‌دیدی لباست سوخته

گه دهان و چشم تو بر دوخته


گاه حیوان قاصد خونت شده

گه سر خود را به دندان دده


گه نگون اندر میان آبریز

گه غریق سیل خون‌آمیز تیز


گه ندات آمد ازین چرخ نقی

که شقیی و شقیی و شقی


گه ندات آمد صریحا از جبال

که برو هستی ز اصحاب الشمال


گه ندا می‌آمدت از هر جماد

تا ابد فرعون در دوزخ فتاد


زین بترها که نمی‌گویم ز شرم

تا نگردد طبع معکوس تو گرم


اندکی گفتم به تو ای ناپذیر

ز اندکی دانی که هستم من خبیر


خویشتن را کور می‌کردی و مات

تا نیندیشی ز خواب و واقعات


چند بگریزی نک آمد پیش تو

کوری ادراک مکراندیش تو


بخش ۹۵ - بیان آنک در توبه بازست

هین مکن زین پس فراگیر احتراز

که ز بخشایش در توبه‌ست باز


بخش ۹۵ - بیان آنک در توبه بازست

توبه را از جانب مغرب دری

باز باشد تا قیامت بر وری


بخش ۹۵ - بیان آنک در توبه بازست

تا ز مغرب بر زند سر آفتاب

باز باشد آن در از وی رو متاب


بخش ۹۵ - بیان آنک در توبه بازست

هست جنت را ز رحمت هشت در

یک در توبه‌ست زان هشت ای پسر


بخش ۹۵ - بیان آنک در توبه بازست

آن همه گه باز باشد گه فراز

وآن در توبه نباشد جز که باز


بخش ۹۵ - بیان آنک در توبه بازست

هین غنیمت دار در بازست زود

رخت آنجا کش به کوری حسود


بخش ۹۶ - گفتن موسی علیه‌السلام فرعون را کی از من یک پند قبول کن و چهار فضیلت عوض بستان

هین ز من بپذیر یک چیز و بیار

پس ز من بستان عوض آن را چهار


گفت ای موسی کدامست آن یکی

شرح کن با من از آن یک اندکی


گفت آن یک که بگویی آشکار

که خدایی نیست غیر کردگار


خالق افلاک و انجم بر علا

مردم و دیو و پری و مرغ را


خالق دریا و دشت و کوه و تیه

ملکت او بی‌حد و او بی‌شبیه


گفت ای موسی کدامست آن چهار

که عوض بدهی مرا بر گو بیار


تا بود کز لطف آن وعدهٔ حسن

سست گردد چارمیخ کفر من


بوک زان خوش وعده‌های مغتنم

برگشاید قفل کفر صد منم


بوک از تاثیر جوی انگبین

شهد گردد در تنم این زهر کین


یا ز عکس جوی آن پاکیزه شیر

پرورش یابد دمی عقل اسیر


یا بود کز عکس آن جوهای خمر

مست گردم بو برم از ذوق امر


یا بود کز لطف آن جوهای آب

تازگی یابد تن شورهٔ خراب


شوره‌ام را سبزه‌ای پیدا شود

خارزارم جنت ماوی شود


بوک از عکس بهشت و چار جو

جان شود از یاری حق یارجو


آنچنان که از عکس دوزخ گشته‌ام

آتش و در قهر حق آغشته‌ام


گه ز عکس مار دوزخ هم‌چو مار

گشته‌ام بر اهل جنت زهربار


گه ز عکس جوشش آب حمیم

آب ظلمم کرده خلقان را رمیم


من ز عکس زمهریرم زمهریر

یا ز عکس آن سعیرم چون سعیر


دوزخ درویش و مظلومم کنون

وای آنک یابمش ناگه زبون


بخش ۹۷ - شرح کردن موسی علیه‌السلام آن  چهار فضیلت را جهت  پای مزد ایمان فرعون

گفت موسی که اولین آن چهار

صحتی باشد تنت را پایدار


این علل‌هایی که در طب گفته‌اند

دور باشد از تنت ای ارجمند


ثانیا باشد ترا عمر دراز

که اجل دارد ز عمرت احتراز


وین نباشد بعد عمر مستوی

که بناکام از جهان بیرون روی


بلک خواهان اجل چون طفل شیر

نه ز رنجی که ترا دارد اسیر


مرگ‌جو باشی ولی نه از عجز رنج

بلک بینی در خراب خانه گنج


پس به دست خویش گیری تیشه‌ای

می‌زنی بر خانه بی‌اندیشه‌ای


که حجاب گنج بینی خانه را

مانع صد خرمن این یک دانه را


پس در آتش افکنی این دانه را

پیش گیری پیشهٔ مردانه را


ای به یک برگی ز باغی مانده

هم‌چو کرمی برگش از رز رانده


چون کرم این کرم را بیدار کرد

اژدهای جهل را این کرم خورد


کرم کرمی شد پر از میوه و درخت

این چنین تبدیل گردد نیکبخت


بخش ۹۸ - تفسیر کُنْتُ کَنْزاً مَخْفیّاً فَأَحْبَبْتُ اَنْ اُعْرَفَ

خانه بر کن کز عقیق این یمن

صد هزاران خانه شاید ساختن


گنج زیر خانه است و چاره نیست

از خرابی خانه مندیش و مه‌ایست


که هزاران خانه از یک نقد گنج

تان عمارت کرد بی‌تکلیف و رنج


عاقبت این خانه خود ویران شود

گنج از زیرش یقین عریان شود


لیک آن تو نباشد زانک روح

مزد ویران کردنستش آن فتوح


چون نکرد آن کار مزدش هست لا

لیس للانسان الا ما سعی


دست خایی بعد از آن تو کای دریغ

این چنین ماهی بد اندر زیر میغ


من نکردم آنچ گفتند از بهی

گنج رفت و خانه و دستم تهی


خانهٔ اجرت گرفتی و کری

نیست ملک تو به بیعی یا شری


این کری را مدت او تا اجل

تا درین مدت کنی در وی عمل


پاره‌دوزی می‌کنی اندر دکان

زیر این دکان تو مدفون دو کان


هست این دکان کرایی زود باش

تیشه بستان و تکش را می‌تراش


تا که تیشه ناگهان بر کان نهی

از دکان و پاره‌دوزی وا رهی


پاره‌دوزی چیست خورد آب و نان

می‌زنی این پاره بر دلق گران


هر زمان می‌درد این دلق تنت

پاره بر وی می‌زنی زین خوردنت


ای ز نسل پادشاه کامیار

با خود آ زین پاره‌دوزی ننگ دار


پاره‌ای بر کن ازین قعر دکان

تا برآرد سر به پیش تو دو کان


پیش از آن کین مهلت خانهٔ کری

آخر آید تو نخورده زو بری


پس ترا بیرون کند صاحب دکان

وین دکان را بر کند از روی کان


تو ز حسرت گاه بر سر می‌زنی

گاه ریش خام خود بر می‌کنی


کای دریغا آن من بود این دکان

کور بودم بر نخوردم زین مکان


ای دریغا بود ما را برد باد

تا ابد یا حسرتا شد للعباد


بخش ۹۹ - غره شدن آدمی به ذکاوت و تصویرات طبع خویشتن و طلب ناکردن علم  غیب کی علم انبیاست

دیدم اندر خانه من نقش و نگار

بودم اندر عشق خانه بی‌قرار


بودم از گنج نهانی بی‌خبر

ورنه دستنبوی من بودی تبر


آه گر داد تبر را دادمی

این زمان غم را تبرا دادمی


چشم را بر نقش می‌انداختم

هم‌چو طفلان عشقها می‌باختم


پس نکو گفت آن حکیم کامیار

که تو طفلی خانه پر نقش و نگار


در الهی‌نامه بس اندرز کرد

که بر آر از دودمان خویش گرد


بس کن ای موسی بگو وعدهٔ سوم

که دل من ز اضطرابش گشت گم


گفت موسی آن سوم ملک دوتو

دو جهانی خالص از خصم و عدو


بیشتر زان ملک که اکنون داشتی

کان بد اندر جنگ و این در آشتی


آنک در جنگت چنان ملکی دهد

بنگر اندر صلح خوانت چون نهد


آن کرم که اندر جفا آنهات داد

در وفا بنگر چه باشد افتقاد


گفت ای موسی چهارم چیست زود

بازگو صبرم شد و حرصم فزود


گفت چارم آنک مانی تو جوان

موی هم‌چون قیر و رخ چون ارغوان


رنگ و بو در پیش ما بس کاسدست

لیک تو پستی سخن کردیم پست


افتخار از رنگ و بو و از مکان

هست شادی و فریب کودکان


بخش ۱۰۰ - بیان این خبر کی کلموا الناس علی قدر عقولهم لا علی قدر عقولکم حتی لا یکذبوا الله و رسوله

چونک با کودک سر و کارم فتاد

هم زبان کودکان باید گشاد


که برو کتاب تا مرغت خرم

یا مویز و جوز و فستق آورم


جز شباب تن نمی‌دانی به کیر

این جوانی را بگیر ای خر شعیر


هیچ آژنگی نیفتد بر رخت

تازه ماند آن شباب فرخت


نه نژند پیریت آید برو

نه قد چون سرو تو گردد دوتو


نه شود زور جوانی از تو کم

نه به دندانها خللها یا الم


نه کمی در شهوت و طمث و بعال

که زنان را آید از ضعفت ملال


آنچنان بگشایدت فر شباب

که گشود آن مژدهٔ عکاشه باب


بخش ۱۰۱ - قوله علیه السلام من بشرنی بخروج صفر بشرته بالجنة

احمد آخر زمان را انتقال

در ربیع اول آید بی جدال


چون خبر یابد دلش زین وقت نقل

عاشق آن وقت گردد او به عقل


چون صفر آید شود شاد از صفر

که پس این ماه می‌سازم سفر


هر شبی تا روز زین شوق هدی

ای رفیق راه اعلی می‌زدی


گفت هر کس که مرا مژده دهد

چون صفر پای از جهان بیرون نهد


که صفر بگذشت و شد ماه ربیع

مژده‌ور باشم مر او را و شفیع


گفت عکاشه صفر بگذشت و رفت

گفت که جنت ترا ای شیر زفت


دیگری آمد که بگذشت آن صفر

گفت عکاشه ببرد از مژده بر


پس رجال از نقل عالم شادمان

وز بقااش شادمان این کودکان


چونک آب خوش ندید آن مرغ کور

پیش او کوثر نماید آب شور


هم‌چنین موسی کرامت می‌شمرد

که نگردد صاف اقبال تو درد


گفت احسنت و نکو گفت ولیک

تا کنم من مشورت با یار نیک


بخش ۱۰۲ - مشورت کردن فرعون با ایسیه در ایمان آوردن به موسی علیه‌السلام

باز گفت او این سخن با ایسیه

گفت جان افشان برین ای دل‌سیه


بس عنایتهاست متن این مقال

زود در یاب ای شه نیکو خصال


وقت کشت آمد زهی پر سود کشت

این بگفت و گریه کرد و گرم گشت


بر جهید از جا و گفتا بخ لک

آفتابی تاجرت گشت ای کلک


عیب کل را خود بپوشاند کلاه

خاصه چون باشد کله خورشید و ماه


هم در آن مجلس که بشنیدی تو این

چون نگفتی آری و صد آفرین


این سخن در گوش خورشید ار شدی

سرنگون بر بوی این زیر آمدی


هیچ می‌دانی چه وعده‌ست و چه داد

می‌کند ابلیس را حق افتقاد


چون بدین لطف آن کریمت باز خواند

ای عجب چون زهره‌ات بر جای ماند


زهره‌ات ندرید تا زان زهره‌ات

بودی اندر هر دو عالم بهره‌ات


زهره‌ای کز بهرهٔ حق بر درد

چون شهیدان از دو عالم بر خورد


غافلی هم حکمتست و این عمی

تا بماند لیک تا این حد چرا


غافلی هم حکمتست و نعمتست

تا نپرد زود سرمایه ز دست


لیک نی چندانک ناسوری شود

زهر جان و عقل رنجوری شود


خود کی یابد این چنین بازار را

که به یک گل می‌خری گلزار را


دانه‌ای را صد درختستان عوض

حبه‌ای را آمدت صد کان عوض


کان لله دادن آن حبه است

تا که کان‌الله له آید به دست


زآنک این هوی ضعیف بی‌قرار

هست شد زان هوی رب پایدار


هوی فانی چونک خود فا او سپرد

گشت باقی دایم و هرگز نمرد


هم‌چو قطرهٔ خایف از باد و ز خاک

که فنا گردد بدین هر دو هلاک


چون به اصل خود که دریا بود جست

از تف خورشید و باد و خاک رست


ظاهرش گم گشت در دریا و لیک

ذات او معصوم و پا بر جا و نیک


هین بده ای قطره خود را بی‌ندم

تا بیابی در بهای قطره یم


هین بده ای قطره خود را این شرف

در کف دریا شو آمن از تلف


خود کرا آید چنین دولت به دست

قطره را بحری تقاضاگر شدست


الله الله زود بفروش و بخر

قطره‌ای ده بحر پر گوهر ببر


الله الله هیچ تاخیری مکن

که ز بحر لطف آمد این سخن


لطف اندر لطف این گم می‌شود

که اسفلی بر چرخ هفتم می‌شود


هین که یک بازی فتادت بوالعجب

هیچ طالب این نیابد در طلب


گفت با هامان بگویم ای ستیر

شاه را لازم بود رای وزیر


گفت با هامان مگو این راز را

کور کمپیری چه داند باز را


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

باز اسپیدی به کمپیری دهی

او ببرد ناخنش بهر بهی


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

ناخنی که اصل کارست و شکار

کور کمپیری ببرد کوروار


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

که کجا بودست مادر که ترا

ناخنان زین سان درازست ای کیا


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

ناخن و منقار و پرش را برید

وقت مهر این می‌کند زال پلید


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

چونک تتماجش دهد او کم خورد

خشم گیرد مهرها را بر درد


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

که چنین تتماج پختم بهر تو

تو تکبر می‌نمایی و عتو


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

تو سزایی در همان رنج و بلا

نعمت و اقبال کی سازد ترا


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

آب تتماجش دهد کین را بگیر

گر نمی‌خواهی که نوشی زان فطیر


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

آب تتماجش نگیرد طبع باز

زال بترنجد شود خشمش دراز


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

از غضب شربای سوزان بر سرش

زن فرو ریزد شود کل مغفرش


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

اشک از آن چشمش فرو ریزد ز سوز

یاد آرد لطف شاه دل‌فروز


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

زان دو چشم نازنین با دلال

که ز چهرهٔ شاد دارد صد کمال


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

چشم مازاغش شده پر زخم زاغ

چشم نیک از چشم بد با درد و داغ


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

چشم دریا بسطتی کز بسط او

هر دو عالم می‌نماید تار مو


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

گر هزاران چرخ در چشمش رود

هم‌چو چشمه پیش قلزم گم شود


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

چشم بگذشته ازین محسوسها

یافته از غیب‌بینی بوسها


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

خود نمی‌یابم یکی گوشی که من

نکته‌ای گویم از آن چشم حسن


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

می‌چکید آن آب محمود جلیل

می‌ربودی قطره‌اش را جبرئیل


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

تا بمالد در پر و منقال خویش

گر دهد دستوریش آن خوب کیش


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

باز گوید خشم کمپیر ار فروخت

فر و نور و علم و صبرم را نسوخت


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

باز جانم باز صد صورت تند

زخم بر ناقه نه بر صالح زند


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

صالح از یک‌دم که آرد با شکوه

صد چنان ناقه بزاید متن کوه


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

دل همی گوید خموش و هوش دار

ورنه درانید غیرت پود و تار


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

غیرتش را هست صد حلم نهان

ورنه سوزیدی به یک دم صد جهان


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

نخوت شاهی گرفتش جای پند

تا دل خود را ز بند پند کند


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

که کنم با رای هامان مشورت

کوست پشت ملک و قطب مقدرت


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

مصطفی را رای‌زن صدیق رب

رای‌زن بوجهل را شد بولهب


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

عرق جنسیت چنانش جذب کرد

کان نصیحتها به پیشش گشت سرد


بخش ۱۰۳ - قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

جنس سوی جنس صد پره پرد

بر خیالش بندها را بر درد


بخش ۱۰۴ - قصهٔ آن زن کی طفل او بر سر ناودان غیژید و خطر افتادن بود و از علی کرم‌الله وجهه چاره جست

یک زنی آمد به پیش مرتضی

گفت شد بر ناودان طفلی مرا


گرش می‌خوانم نمی‌آید به دست

ور هلم ترسم که افتد او به پست


نیست عاقل تا که دریابد چون ما

گر بگویم کز خطر سوی من آ


هم اشارت را نمی‌داند به دست

ور بداند نشنود این هم بدست


بس نمودم شیر و پستان را بدو

او همی گرداند از من چشم و رو


از برای حق شمایید ای مهان

دستگیر این جهان و آن جهان


زود درمان کن که می‌لرزد دلم

که بدرد از میوهٔ دل بسکلم


گفت طفلی را بر آور هم به بام

تا ببیند جنس خود را آن غلام


سوی جنس آید سبک زان ناودان

جنس بر جنس است عاشق جاودان


زن چنان کرد و چو دید آن طفل او

جنس خود خوش خوش بدو آورد رو


سوی بام آمد ز متن ناودان

جاذب هر جنس را هم جنس دان


غژغژان آمد به سوی طفل طفل

وا رهید او از فتادن سوی سفل


زان بود جنس بشر پیغامبران

تا بجنسیت رهند از ناودان


پس بشر فرمود خود را مثلکم

تا به جنس آیید و کم گردید گم


زانک جنسیت عجایب جاذبیست

جاذبش جنسست هر جا طالبیست


عیسی و ادریس بر گردون شدند

با ملایک چونک هم‌جنس آمدند


باز آن هاروت و ماروت از بلند

جنس تن بودند زان زیر آمدند


کافران هم جنس شیطان آمده

جانشان شاگرد شیطانان شده


صد هزاران خوی بد آموخته

دیده‌های عقل و دل بر دوخته


کمترین خوشان به زشتی آن حسد

آن حسد که گردن ابلیس زد


زان سگان آموخته حقد و حسد

که نخواهد خلق را ملک ابد


هر کرا دید او کمال از چپ و راست

از حسد قولنجش آمد درد خاست


زآنک هر بدبخت خرمن‌سوخته

می‌نخواهد شمع کس افروخته


هین کمالی دست آور تا تو هم

از کمال دیگران نفتی به غم


از خدا می‌خواه دفع این حسد

تا خدایت وا رهاند از جسد


مر ترا مشغولیی بخشد درون

که نپردازی از آن سوی برون


جرعهٔ می را خدا آن می‌دهد

که بدو مست از دو عالم می‌دهد


خاصیت بنهاده در کف حشیش

کو زمانی می‌رهاند از خودیش


خواب را یزدان بدان سان می‌کند

کز دو عالم فکر را بر می‌کند


کرد مجنون را ز عشق پوستی

کو بنشناسد عدو از دوستی


صد هزاران این چنین می‌دارد او

که بر ادراکات تو بگمارد او


هست میهای شقاوت نفس را

که ز ره بیرون برد آن نحس را


هست میهای سعادت عقل را

که بیابد منزل بی‌نقل را


خیمهٔ گردون ز سرمستی خویش

بر کند زان سو بگیرد راه پیش


هین بهر مستی دلا غره مشو

هست عیسی مست حق خر مست جو


این چنین می را بجو زین خنبها

مستی‌اش نبود ز کوته دنبها


زانک هر معشوق چون خنبیست پر

آن یکی درد و دگر صافی چو در


می‌شناسا هین بچش با احتیاط

تا میی یابی منزه ز اختلاط


هر دو مستی می‌دهندت لیک این

مستی‌ات آرد کشان تا رب دین


تا رهی از فکر و وسواس و حیل

بی عقال این عقل در رقص‌الجمل


انبیا چون جنس روحند و ملک

مر ملک را جذب کردند از فلک


باد جنس آتش است و یار او

که بود آهنگ هر دو بر علو


چون ببندی تو سر کوزهٔ تهی

در میان حوض یا جویی نهی


تا قیامت آن فرو ناید به پست

که دلش خالیست و در وی باد هست


میل بادش چون سوی بالا بود

ظرف خود را هم سوی بالا کشد


باز آن جانها که جنس انبیاست

سوی‌ایشان کش کشان چون سایه‌هاست


زانک عقلش غالبست و بی ز شک

عقل جنس آمد به خلقت با ملک


وان هوای نفس غالب بر عدو

نفس جنس اسفل آمد شد بدو


بود قبطی جنس فرعون ذمیم

بود سبطی جنس موسی کلیم


بود هامان جنس‌تر فرعون را

برگزیدش برد بر صدر سرا


لاجرم از صدر تا قعرش کشید

که ز جنس دوزخ‌اند آن دو پلید


هر دو سوزنده چو ذوزخ ضد نور

هر دو چون دوزخ ز نور دل نفور


زانک دوزخ گوید ای مؤمن تو زود

برگذر که نورت آتش را ربود


می‌رمد آن دوزخی از نور هم

زانک طبع دوزخستش ای صنم


دوزخ از مومن گریزد آنچنان

که گریزد مومن از دوزخ به جان


زانک جنس نار نبود نور او

ضد نار آمد حقیقت نورجو