گوشت نیم من بود و افزون یک ستیر

هست گربه نیم‌من هم ای ستیر


بخش ۱۴۴ - حکایت آن زن کی گفت شوهر را کی گوشت را گربه خورد شوهر گربه را به ترازو بر کشید گربه نیم من برآمد گفت ای زن گوشت نیم من بود و افزون اگر این گوشتست گربه کو و اگر این گربه است گوشت کو

این اگر گربه‌ست پس آن گوشت کو

ور بود این گوشت گربه کو بجو


بایزید ار این بود آن روح چیست

ور وی آن روحست این تصویر کیست


حیرت اندر حیرتست ای یار من

این نه کار تست و نه هم کار من


هر دو او باشد ولیک از ریع زرع

دانه باشد اصل و آن که پره فرع


حکمت این اضداد را با هم ببست

ای قصاب این گردران با گردنست


روح بی‌قالب نداند کار کرد

قالبت بی‌جان فسرده بود و سرد


قالبت پیدا و آن جانت نهان

راست شد زین هر دو اسباب جهان


خاک را بر سر زنی سر نشکند

آب را بر سر زنی در نشکند


گر تو می‌خواهی که سر را بشکنی

آب را و خاک را بر هم زنی


چون شکستی سر رود آبش به اصل

خاک سوی خاک آید روز فصل


حکمتی که بود حق را ز ازدواج

گشت حاصل از نیاز و از لجاج


باشد آنگه ازدواجات دگر

لا سمع اذن و لا عین بصر


گر شنیدی اذن کی ماندی اذن

یا کجا کردی دگر ضبط سخن


گر بدیدی برف و یخ خورشید را

از یخی برداشتی اومید را


آب گشتی بی‌عروق و بی‌گره

ز آب داود هوا کردی زره


پس شدی درمان جان هر درخت

هر درختی از قدومش نیک‌بخت


آن یخی بفسرده در خود مانده

لا مساسی با درختان خوانده


لیس یالف لیس یؤلف جسمه

لیس الا شح نفس قسمه


نیست ضایع زو شود تازه جگر

لیک نبود پیک و سلطان خضر


ای ایاز استارهٔ تو بس بلند

نیست هر برجی عبورش را پسند


هر وفا را کی پسندد همتت

هر صفا را کی گزیند صفوتت


بخش ۱۴۵ - حکایت آن امیر کی غلام را گفت کی می بیار غلام رفت و سبوی می آورد در راه زاهدی بود امر معروف کرد زد سنگی و سبو را بشکست امیر بشنید و قصد گوشمال زاهد کرد و این قصد در عهد دین عیسی بود علیه‌السلام کی هنوز می حرام نشده بود ولیکن زاهد تقزیزی می‌کرد و از تنعم منع می‌کرد

بود امیری خوش دلی می‌باره‌ای

کهف هر مخمور و هر بیچاره‌ای


مشفقی مسکین‌نوازی عادلی

جوهری زربخششی دریادلی


شاه مردان و امیرالمؤمنین

راه‌بان و رازدان و دوست‌بین


دور عیسی بود و ایام مسیح

خلق دلدار و کم‌آزار و ملیح


آمدش مهمان بناگاهان شبی

هم امیری جنس او خوش‌مذهبی


باده می‌بایستشان در نظم حال

باده بود آن وقت ماذون و حلال


باده‌شان کم بود و گفتا ای غلام

رو سبو پر کن به ما آور مدام


از فلان راهب که دارد خمر خاص

تا ز خاص و عام یابد جان خلاص


جرعه‌ای زان جام راهب آن کند

که هزاران جره و خمدان کند


اندر آن می مایهٔ پنهانی است

آنچنان که اندر عبا سلطانی است


تو بدلق پاره‌پاره کم نگر

که سیه کردند از بیرون زر


از برای چشم بد مردود شد

وز برون آن لعل دودآلود شد


گنج و گوهر کی میان خانه‌هاست

گنجها پیوسته در ویرانه‌هاست


گنج آدم چون بویران بد دفین

گشت طینش چشم‌بند آن لعین


او نظر می‌کرد در طین سست سست

جان همی‌گفتش که طینم سد تست


دو سبو بستد غلام و خوش دوید

در زمان در دیر رهبانان رسید


زر بداد و بادهٔ چون زر خرید

سنگ داد و در عوض گوهر خرید


باده‌ای که آن بر سر شاهان جهد

تاج زر بر تارک ساقی نهد


فتنه‌ها و شورها انگیخته

بندگان و خسروان آمیخته


استخوانها رفته جمله جان شده

تخت و تخته آن زمان یکسان شده


وقت هشیاری چو آب و روغنند

وقت مستی هم‌چو جان اندر تنند


چون هریسه گشته آنجا فرق نیست

نیست فرقی کاندر آنجا غرق نیست


این چنین باده همی‌برد آن غلام

سوی قصر آن امیر نیک‌نام


پیشش آمد زاهدی غم دیده‌ای

خشک مغزی در بلا پیچیده‌ای


تن ز آتشهای دل بگداخته

خانه از غیر خدا پرداخته


گوشمال محنت بی‌زینهار

داغها بر داغها چندین هزار


دیده هر ساعت دلش در اجتهاد

روز و شب چفسیده او بر اجتهاد


سال و مه در خون و خاک آمیخته

صبر و حلمش نیم‌شب بگریخته


گفت زاهد در سبوها چیست آن

گفت باده گفت آن کیست آن


گفت آن آن فلان میر اجل

گفت طالب را چنین باشد عمل


طالب یزدان و آنگه عیش و نوش

بادهٔ شیطان و آنگه نیم هوش


هوش تو بی می چنین پژمرده است

هوشها باید بر آن هوش تو بست


تا چه باشد هوش تو هنگام سکر

ای چو مرغی گشته صید دام سکر


بخش ۱۴۶ - حکایت ضیاء دلق کی سخت دراز بود و برادرش شیخ اسلام تاج بلخ به غایت کوتاه بالا بود و این شیخ اسلام از برادرش ضیا ننگ داشتی ضیا در آمد به درس او و همه صدور بلخ حاضر به درس او ضیا خدمتی کرد و بگذشت شیخ اسلام او را نیم قیامی کرد سرسری گفت آری سخت درازی پاره‌ای در دزد

آن ضیاء دلق خوش الهام بود

دادر آن تاج شیخ اسلام بود


تاج شیخ اسلام دار الملک بلخ

بود کوته‌قد و کوچک هم‌چو فرخ


گرچه فاضل بود و فحل و ذو فنون

این ضیا اندر ظرافت بد فزون


او بسی کوته ضیا بی‌حد دراز

بود شیخ اسلام را صد کبر و ناز


زین برادر عار و ننگش آمدی

آن ضیا هم واعظی بد با هدی


روز محفل اندر آمد آن ضیا

بارگه پر قاضیان و اصفیا


کرد شیخ اسلام از کبر تمام

این برادر را چنین نصف القیام


گفت او را بس درازی بهر مزد

اندکی زان قد سروت هم بدزد


پس ترا خود هوش کو یا عقل کو

تا خوری می ای تو دانش را عدو


روت بس زیباست نیلی هم بکش

ضحکه باشد نیل بر روی حبش


در تو نوری کی درآمد ای غوی

تا تو بیهوشی و ظلمت‌جو شوی


سایه در روزست جستن قاعده

در شب ابری تو سایه‌جو شده


گر حلال آمد پی قوت عوام

طالبان دوست را آمد حرام


عاشقان را باده خون دل بود

چشمشان بر راه و بر منزل بود


در چنین راه بیابان مخوف

این قلاوز خرد با صد کسوف


خاک در چشم قلاوزان زنی

کاروان را هالک و گمره کنی


نان جو حقا حرامست و فسوس

نفس را در پیش نه نان سبوس


دشمن راه خدا را خوار دار

دزد را منبر منه بر دار دار


دزد را تو دست ببریدن پسند

از بریدن عاجزی دستش ببند


گر نبندی دست او دست تو بست

گر تو پایش نشکنی پایت شکست


تو عدو را می دهی و نی‌شکر

بهر چه گو زهر خند و خاک خور


زد ز غیرت بر سبو سنگ و شکست

او سبو انداخت و از زاهد بجست


رفت پیش میر و گفتش باده کو

ماجرا را گفت یک یک پیش او


بخش ۱۴۷ - رفتن امیر خشم‌آلود برای گوشمال زاهد

میر چون آتش شد و برجست راست

گفت بنما خانهٔ زاهد کجاست


تا بدین گرز گران کوبم سرش

آن سر بی‌دانش مادرغرش


او چه داند امر معروف از سگی

طالب معروفی است و شُهرگی


تا بدین سالوس خود را جا کند

تا به چیزی خویشتن پیدا کند


کو ندارد خود هنر الا همان

که تسلس می‌کند با این و آن


او اگر دیوانه است و فتنه‌کاو

داروی دیوانه باشد کیر گاو


تا که شیطان از سرش بیرون رود

بی‌لت خربندگان خر چون رود


میر بیرون جست دبوسی بدست

نیم شب آمد به زاهد نیم‌مست


خواست کشتن مرد زاهد را ز خشم

مرد زاهد گشت پنهان زیر پشم


مرد زاهد می‌شنید از میر آن

زیر پشم آن رسن‌تابان نهان


گفت در رو گفتن زشتی مرد

آینه تاند که رو را سخت کرد


روی باید آینه‌وار آهنین

تات گوید روی زشت خود ببین


بخش ۱۴۸ - حکایت مات کردن دلقک سید شاه ترمد را

شاه با دلقک همی شطرنج باخت

مات کردش زود خشم شه بتاخت


گفت شه شه و آن شه کبرآورش

یک یک از شطرنج می‌زد بر سرش


که بگیر اینک شهت ای قلتبان

صبر کرد آن دلقک و گفت الامان


دست دیگر باختن فرمود میر

او چنان لرزان که عور از زمهریر


باخت دست دیگر و شه مات شد

وقت شه شه گفتن و میقات شد


بر جهید آن دلقک و در کنج رفت

شش نمد بر خود فکند از بیم تفت


زیر بالشها و زیر شش نمد

خفت پنهان تا ز زخم شه رهد


گفت شه هی هی چه کردی چیست این

گفت شه شه شه شه ای شاه گزین


کی توان حق گفت جز زیر لحاف

با تو ای خشم‌آور آتش‌سجاف


ای تو مات و من ز زخم شاه مات

می‌زنم شه شه به زیر رختهات


چون محله پر شد از هیهای میر

وز لگد بر در زدن وز دار و گیر


خلق بیرون جست زود از چپ و راست

کای مقدم وقت عفوست و رضاست


مغز او خشکست و عقلش این زمان

کمترست از عقل و فهم کودکان


زهد و پیری ضعف بر ضعف آمده

واندر آن زهدش گشادی ناشده


رنج دیده گنج نادیده ز یار

کارها کرده ندیده مزد کار


یا نبود آن کار او را خود گهر

یا نیامد وقت پاداش از قدر


یا که بود آن سعی چون سعی جهود

یا جزا وابستهٔ میقات بود


مر ورا درد و مصیبت این بس است

که درین وادی پر خون بی‌کس است


چشم پر درد و نشسته او به کنج

رو ترش کرده فرو افکنده لنج


نه یکی کحال کو را غم خورد

نیش عقلی که به کحلی پی برد


اجتهادی می‌کند با حزر و ظن

کار در بوکست تا نیکو شدن


زان رهش دورست تا دیدار دوست

کو نجوید سر رئیسیش آرزوست


ساعتی او با خدا اندر عتاب

که نصیبم رنج آمد زین حساب


ساعتی با بخت خود اندر جدال

که همه پران و ما ببریده بال


هر که محبوس است اندر بو و رنگ

گرچه در زهدست باشد خوش تنگ


تا برون ناید ازین ننگین مناخ

کی شود خویش خوش و صدرش فراخ


زاهدان را در خلا پیش از گشاد

کارد و استره نشاید هیچ داد


کز ضجر خود را بدراند شکم

غصهٔ آن بی‌مرادیها و غم


بخش ۱۴۹ - قصد انداختن مصطفی علیه‌السلام خود را از کوه حری از وحشت دیر نمودن جبرئیل علیه‌السلام خود را به وی و پیدا شدن  جبرئیل به وی کی مینداز کی ترا دولتها در پیش است

مصطفی را هجر چون بفراختی

خویش را از کوه می‌انداختی


تا بگفتی جبرئیلش هین مکن

که ترا بس دولتست از امر کن


مصطفی ساکن شدی ز انداختن

باز هجران آوریدی تاختن


باز خود را سرنگون از کوه او

می‌فکندی از غم و اندوه او


باز خود پیدا شدی آن جبرئیل

که مکن این ای تو شاه بی‌بدیل


هم‌چنین می‌بود تا کشف حجاب

تا بیابید آن گهر را او ز جیب


بهر هر محنت چو خود را می‌کشند

اصل محنتهاست این چونش کشند


از فدایی مردمان را حیرتیست

هر یکی از ما فدای سیرتیست


ای خنک آنک فدا کردست تن

بهر آن کارزد فدای آن شدن


هر یکی چونک فدایی فنیست

کاندر آن ره صرف عمر و کشتنیست


کشتنی اندر غروبی یا شروق

که نه شایق ماند آنگه نه مشوق


باری این مقبل فدای این فنست

کاندرو صد زندگی در کشتنست


عاشق و معشوق و عشقش بر دوام

در دو عالم بهرمند و نیک‌نام


یا کرامی ارحموا اهل الهوی

شانهم ورد التوی بعد التوی


عفو کن ای میر بر سختی او

در نگر در درد و بدبختی او


تا ز جرمت هم خدا عفوی کند

زلتت را مغفرت در آکند


تو ز غفلت بس سبو بشکسته‌ای

در امید عفو دل در بسته‌ای


عفو کن تا عفو یابی در جزا

می‌شکافد مو قدر اندر سزا


بخش ۱۵۰ - جواب گفتن امیر مر آن شفیعان را و همسایگان زاهد را کی گستاخی چرا کرد و سبوی ما را چرا شکست من درین باب شفاعت قبول نخواهم کرد کی سوگند خورده‌ام کی سزای او را بدهم

میر گفت او کیست کو سنگی زند

بر سبوی ما سبو را بشکند


چون گذر سازد ز کویم شیر نر

ترس ترسان بگذرد با صد حذر


بندهٔ ما را چرا آزرد دل

کرد ما را پیش مهمانان خجل


شربتی که به ز خون اوست ریخت

این زمان هم‌چون زنان از ما گریخت


لیک جان از دست من او کی برد

گیر هم‌چون مرغ بالا بر پرد


تیر قهر خویش بر پرش زنم

پر و بال مردریگش بر کنم


گر رود در سنگ سخت از کوششم

از دل سنگش کنون بیرون کشم


من برانم بر تن او ضربتی

که بود قوادکان را عبرتی


با همه سالوس با ما نیز هم

داد او و صد چو او این دم دهم


خشم خون‌خوارش شده بد سرکشی

از دهانش می بر آمد آتشی


بخش ۱۵۱ - دو بار دست و پای امیر را بوسیدن و لابه کردن شفیعان و همسایگان زاهد

آن شفیعان از دم هیهای او

چند بوسیدند دست و پای او


کای امیر از تو نشاید کین کشی

گر بشد باده تو بی‌باده خوشی


باده سرمایه ز لطف تو برد

لطف آب از لطف تو حسرت خورد


پادشاهی کن ببخشش ای رحیم

ای کریم ابن الکریم ابن الکریم


هر شرابی بندهٔ این قد و خد

جمله مستان را بود بر تو حسد


هیچ محتاج می گلگون نه‌ای

ترک کن گلگونه تو گلگونه‌ای


ای رخ چون زهره‌ات شمس الضحی

ای گدای رنگ تو گلگونه‌ها


باده کاندر خنب می‌جوشد نهان

ز اشتیاق روی تو جوشد چنان


ای همه دریا چه خواهی کرد نم

وی همه هستی چه می‌جویی عدم


ای مه تابان چه خواهی کرد گرد

ای که مه در پیش رویت روی‌زرد


تاج کرمناست بر فرق سرت

طوق اعطیناک آویز برت


تو خوش و خوبی و کان هر خوشی

تو چرا خود منت باده کشی


جوهرست انسان و چرخ او را عرض

جمله فرع و پایه‌اند و او غرض


ای غلامت عقل و تدبیرات و هوش

چون چنینی خویش را ارزان فروش


خدمتت بر جمله هستی مفترض

جوهری چون نجده خواهد از عرض


علم جویی از کتبها ای فسوس

ذوق جویی تو ز حلوا ای فسوس


بحر علمی در نمی پنهان شده

در سه گز تن عالمی پنهان شده


می چه باشد یا سماع و یا جماع

تا بجویی زو نشاط و انتفاع


آفتاب از ذره‌ای شد وام خواه

زهره‌ای از خمره‌ای شد جام‌خواه


جان بی‌کیفی شده محبوس کیف

آفتابی حبس عقده اینت حیف


بخش ۱۵۲ - باز جواب گفتن آن امیر ایشان را

گفت نه نه من حریف آن میم

من به ذوق این خوشی قانع نیم


من چنان خواهم که هم‌چون یاسمین

کژ همی‌گردم چنان گاهی چنین


وارهیده از همه خوف و امید

کژ همی‌گردم بهر سو هم‌چو بید


هم‌چو شاخ بید گردان چپ و راست

که ز بادش گونه گونه رقصهاست


آنک خو کردست با شادی می

این خوشی را کی پسندد خواجه کی


انبیا زان زین خوشی بیرون شدند

که سرشته در خوشی حق بدند


زانک جانشان آن خوشی را دیده بود

این خوشیها پیششان بازی نمود


با بت زنده کسی چون گشت یار

مرده را چون در کشد اندر کنار


بخش ۱۵۳ - تفسیر این آیت که وَ إِنَّ الدّارَ الآخِرةَ لَهیَ الحَیَوانُ لَوْ کانوا یَعْلَمونَ کی در و دیوار و عرصهٔ آن عالم و آب  و کوزه و میوه و درخت همه زنده‌اند و سخن‌گوی و سخن‌شنو و جهت آن فرمود مصطفی علیه السلام کی الدُّنیا جیفةٌ وَ طُلّابُها کلابٌ و اگر آخرت را حیات نبودی آخرت هم جیفه بودی جیفه را برای مردگیش جیفه گویند نه برای بوی زشت و فرخجی

آن جهان چون ذره ذره زنده‌اند

نکته‌دانند و سخن گوینده‌اند


در جهان مرده‌شان آرام نیست

کین علف جز لایق انعام نیست


هر که را گلشن بود بزم و وطن

کی خورد او باده اندر گولخن


جای روح پاک علیین بود

کرم باشد کش وطن سرگین بود


بهر مخمور خدا جام طهور

بهر این مرغان کور این آب شور


هر که عدل عمرش ننمود دست

پیش او حجاج خونی عادلست


دختران را لعبت مرده دهند

که ز لعب زندگان بی‌آگهند


چون ندارند از فتوت زور و دست

کودکان را تیغ چوبین بهترست


کافران قانع بنقش انبیا

که نگاریده‌ست اندر دیرها


زان مهان ما را چو دور روشنیست

هیچ‌مان پروای نقش سایه نیست


این یکی نقشش نشسته در جهان

وآن دگر نقشش چو مه در آسمان


این دهانش نکته‌گویان با جلیس

و آن دگر با حق به گفتار و انیس


گوش ظاهر این سخن را ضبط کن

گوش جانش جاذب اسرار کن


چشم ظاهر ضابط حلیهٔ بشر

چشم سر حیران مازاغ البصر


پای ظاهر در صف مسجد صواف

پای معنی فوق گردون در طواف


جزو جزوش را تو بشمر هم‌چنین

این درون وقت و آن بیرون حین


این که در وقتست باشد تا اجل

وان دگر یار ابد قرن ازل


هست یک نامش ولی الدولتین

هست یک نعتش امام القبلتین


خلوت و چله برو لازم نماند

هیچ غیمی مر ورا غایم نماند


قرص خورشیدست خلوت‌خانه‌اش

کی حجاب آرد شب بیگانه‌اش


علت و پرهیز شد بحران نماند

کفر او ایمان شد و کفران نماند


چون الف از استقامت شد به پیش

او ندارد هیچ از اوصاف خویش


گشت فرد از کسوهٔ خوهای خویش

شد برهنه جان به جان‌افزای خویش


چون برهنه رفت پیش شاه فرد

شاهش از اوصاف قدسی جامه کرد


خلعتی پوشید از اوصاف شاه

بر پرید از چاه بر ایوان جاه


این چنین باشد چو دردی صاف گشت

از بن طشت آمد او بالای طشت


در بن طشت از چه بود او دردناک

شومی آمیزش اجزای خاک


یار ناخوش پر و بالش بسته بود

ورنه او در اصل بس برجسته بود


چون عتاب اهبطوا انگیختند

هم‌چو هاروتش نگون آویختند


بود هاروت از ملاک آسمان

از عتابی شد معلق هم‌چنان


سرنگون زان شد که از سر دور ماند

خویش را سر ساخت و تنها پیش راند


آن سپد خود را چو پر از آب دید

کرد استغنا و از دریا برید


بر جگر آبش یکی قطره نماند

بحر رحمت کرد و او را باز خواند


رحمتی بی‌علتی بی‌خدمتی

آید از دریا مبارک ساعتی


الله الله گرد دریابار گرد

گرچه باشند اهل دریابار زرد


تا که آید لطف بخشایش‌گری

سرخ گردد روی زرد از گوهری


زردی رو بهترین رنگهاست

زانک اندر انتظار آن لقاست


لیک سرخی بر رخی که آن لامعست

بهر آن آمد که جانش قانعست


که طمع لاغر کند زرد و ذلیل

نیست او از علت ابدان علیل


چون ببیند روی زرد بی‌سقم

خیره گردد عقل جالینوس هم


چون طمع بستی تو در انوار هو

مصطفی گوید که ذلت نفسه


نور بی‌سایه لطیف و عالی است

آن مشبک سایهٔ غربالی است


عاشقان عریان همی‌خواهند تن

پیش عنینان چه جامه چه بدن


روزه‌داران را بود آن نان و خوان

خرمگس را چه ابا چه دیگدان


بخش ۱۵۴ - دگربار استدعاء شاه از ایاز کی تاویل کار خود بگو و مشکل منکران را و طاعنان را حل کن کی ایشان را در آن التباس رها کردن مروت نیست

این سخن از حد و اندازه‌ست بیش

ای ایاز اکنون بگو احوال خویش


هست احوال تو از کان نوی

تو بدین احوال کی راضی شوی


هین حکایت کن از آن احوال خوش

خاک بر احوال و درس پنج و شش


حال باطن گر نمی‌آید بگفت

حال ظاهر گویمت در طاق وجفت


که ز لطف یار تلخیهای مات

گشت بر جان خوشتر از شکرنبات


زان نبات ار گرد در دریا رود

تلخی دریا همه شیرین شود


صدهزار احوال آمد هم‌چنین

باز سوی غیب رفتند ای امین


حال هر روزی بدی مانند نی

هم‌چو جو اندر روش کش بند نی


شادی هر روز از نوعی دگر

فکرت هر روز را دیگر اثر


بخش ۱۵۵ - تمثیل تن آدمی به مهمان‌خانه و اندیشه‌های مختلف به مهمانان مختلف عارف در رضا بدان اندیشه‌های غم و شادی چون شخص مهمان‌دوست غریب‌نواز خلیل‌وار کی در خلیل باکرام ضیف پیوسته باز بود بر کافر و مؤمن و امین و خاین و با همه مهمانان روی تازه داشتی

هست مهمان‌خانه این تن ای جوان

هر صباحی ضیف نو آید دوان


هین مگو کین ماند اندر گردنم

که هم اکنون باز پرد در عدم


هرچه آید از جهان غیب‌وش

در دلت ضیفست او را دار خوش


بخش ۱۵۶ - حکایت آن مهمان کی زن خداوند خانه گفت کی باران فرو گرفت و مهمان در گردن ما ماند

آن یکی را بیگهان آمد قنق

ساخت او را هم‌چو طوق اندر عنق


خوان کشید او را کرامتها نمود

آن شب اندر کوی ایشان سور بود


مرد زن را گفت پنهانی سخن

که امشب ای خاتون دو جامه خواب کن


پستر ما را بگستر سوی در

بهر مهمان گستر آن سوی دگر


گفت زن خدمت کنم شادی کنم

سمع و طاعه ای دو چشم روشنم


هر دو پستر گسترید و رفت زن

سوی ختنه‌سور کرد آنجا وطن


ماند مهمان عزیز و شوهرش

نقل بنهادند از خشک و ترش


در سمر گفتند هر دو منتجب

سرگذشت نیک و بد تا نیم شب


بعد از آن مهمان ز خواب و از سمر

شد در آن پستر که بد آن سوی در


شوهر از خجلت بدو چیزی نگفت

که ترا این سوست ای جان جای خفت


که برای خواب تو ای بوالکرم

پستر آن سوی دگر افکنده‌ام


آن قراری که به زن او داده بود

گشت مبدل و آن طرف مهمان غنود


آن شب آنجا سخت باران در گرفت

کز غلیظی ابرشان آمد شگفت


زن بیامد بر گمان آنک شو

سوی در خفتست و آن سو آن عمو


رفت عریان در لحاف آن دم عروس

داد مهمان را به رغبت چند بوس


گفت می‌ترسیدم ای مرد کلان

خود همان آمد همان آمد همان


مرد مهمان را گل و باران نشاند

بر تو چون صابون سلطانی بماند


اندرین باران و گل او کی رود

بر سر و جان تو او تاوان شود


زود مهمان جست و گفت این زن بهل

موزه دارم غم ندارم من ز گل


من روان گشتم شما را خیر باد

در سفر یک دم مبادا روح شاد


تا که زوتر جانب معدن رود

کین خوشی اندر سفر ره‌زن شود


زن پشیمان شد از آن گفتار سرد

چون رمید و رفت آن مهمان فرد


زن بسی گفتش که آخر ای امیر

گر مزاحی کردم از طیبت مگیر


سجده و زاری زن سودی نداشت

رفت و ایشان را در آن حسرت گذاشت


جامه ازرق کرد زان پس مرد و زن

صورتش دیدند شمعی بی‌لگن


می‌شد و صحرا ز نور شمع مرد

چون بهشت از ظلمت شب گشته فرد


کرد مهمان خانه خانهٔ خویش را

از غم و از خجلت این ماجرا


در درون هر دو از راه نهان

هر زمان گفتی خیال میهمان


که منم یار خضر صد گنج و جود

می‌فشاندم لیک روزیتان نبود


بخش ۱۵۷ - تمثیل فکر هر روزینه کی اندر دل آید به مهمان نو کی از اول روز در خانه فرود آید و فضیلت مهمان‌نوازی و ناز مهمان کشیدن و تحکم و بدخویی کند به خداوند خانه

هر دمی فکری چو مهمان عزیز

آید اندر سینه‌ات هر روز نیز


فکر را ای جان به جای شخص دان

زانک شخص از فکر دارد قدر و جان


فکر غم گر راه شادی می‌زند

کارسازیهای شادی می‌کند


خانه می‌روبد به تندی او ز غیر

تا در آید شادی نو ز اصل خیر


می‌فشاند برگ زرد از شاخ دل

تا بروید برگ سبز متصل


می‌کند بیخ سرور کهنه را

تا خرامد ذوق نو از ما ورا


غم کند بیخ کژ پوسیده را

تا نماید بیخ رو پوشیده را


غم ز دل هر چه بریزد یا برد

در عوض حقا که بهتر آورد


خاصه آن را که یقینش باشد این

که بود غم بندهٔ اهل یقین


گر ترش‌رویی نیارد ابر و برق

رز بسوزد از تبسمهای شرق


سعد و نحس اندر دلت مهمان شود

چون ستاره خانه خانه می‌رود


آن زمان که او مقیم برج تست

باش هم‌چون طالعش شیرین و چست


تا که با مه چون شود او متصل

شکر گوید از تو با سلطان دل


هفت سال ایوب با صبر و رضا

در بلا خوش بود با ضیف خدا


تا چو وا گردد بلای سخت‌رو

پیش حق گوید به صدگون شکر او


کز محبت با من محبوب کش

رو نکرد ایوب یک لحظه ترش


از وفا و خجلت علم خدا

بود چون شیر و عسل او با بلا


فکر در سینه در آید نو به نو

خند خندان پیش او تو باز رو


که اعذنی خالقی من شره

لا تحرمنی انل من بره


رب اوزعنی لشکر ما اری

لا تعقب حسرة لی ان مضی


آن ضمیر رو ترش را پاس‌دار

آن ترش را چون شکر شیرین شمار


ابر را گر هست ظاهر رو ترش

گلشن آرنده‌ست ابر و شوره‌کش


فکر غم را تو مثال ابر دان

با ترش تو رو ترش کم کن چنان


بوک آن گوهر به دست او بود

جهد کن تا از تو او راضی رود


ور نباشد گوهر و نبود غنی

عادت شیرین خود افزون کنی


جای دیگر سود دارد عادتت

ناگهان روزی بر آید حاجتت


فکرتی کز شادیت مانع شود

آن به امر و حکمت صانع شود


تو مخوان دو چار دانگش ای جوان

بوک نجمی باشد و صاحب‌قران


تو مگو فرعیست او را اصل گیر

تا بوی پیوسته بر مقصود چیر


ور تو آن را فرع گیری و مضر

چشم تو در اصل باشد منتظر


زهر آمد انتظار اندر چشش

دایما در مرگ باشی زان روش


اصل دان آن را بگیرش در کنار

بازره دایم ز مرگ انتظار


بخش ۱۵۸ - نواختن سلطان ایاز را

ای ایاز پر نیاز صدق‌کیش

صدق تو از بحر و از کوهست بیش


بخش ۱۵۸ - نواختن سلطان ایاز را

نه به وقت شهوتت باشد عثار

که رود عقل چو کوهت کاه‌وار


بخش ۱۵۸ - نواختن سلطان ایاز را

نه به وقت خشم و کینه صبرهات

سست گردد در قرار و در ثبات


بخش ۱۵۸ - نواختن سلطان ایاز را

مردی این مردیست نه ریش و ذکر

ورنه بودی شاه مردان کیر خر


بخش ۱۵۸ - نواختن سلطان ایاز را

حق کرا خواندست در قرآن رجال

کی بود این جسم را آنجا مجال


بخش ۱۵۸ - نواختن سلطان ایاز را

روح حیوان را چه قدرست ای پدر

آخر از بازار قصابان گذر


بخش ۱۵۸ - نواختن سلطان ایاز را

صد هزاران سر نهاده بر شکم

ارزشان از دنبه و از دم کم


بخش ۱۵۸ - نواختن سلطان ایاز را

روسپی باشد که از جولان کیر

عقل او موشی شود شهوت چو شیر


بخش ۱۵۹ - وصیت کردن پدر دختر را کی خود را نگهدار تا حامله نشوی از شوهرت

خواجه‌ای بودست او را دختری

زهره‌خدی مه‌رخی سیمین‌بری


گشت بالغ داد دختر را به شو

شو نبود اندر کفائت کفو او


خربزه چون در رسد شد آبناک

گر بنشکافی تلف گردد هلاک


چون ضرورت بود دختر را بداد

او بناکفوی ز تخویف فساد


گفت دختر را کزین داماد نو

خویشتن پرهیز کن حامل مشو


کز ضرورت بود عقد این گدا

این غریب‌اشمار را نبود وفا


ناگهان بجهَد کند ترک همه

بر تو طفل او بماند مظلمه


گفت دختر کای پدر خدمت کنم

هست پندت دل‌پذیر و مغتنم


هر دو روزی هر سه روزی آن پدر

دختر خود را بفرمودی حذر


حامله شد ناگهان دختر ازو

چون بود هر دو جوان خاتون و شو


از پدر او را خفی می‌داشتش

پنج ماهه گشت کودک یا که شش


گشت پیدا گفت بابا چیست این

من نگفتم که ازو دوری گزین


این وصیتهای من خود باد بود

که نکردت پند و وعظم هیچ سود


گفت بابا چون کنم پرهیز من

آتش و پنبه‌ست بی‌شک مرد و زن


پنبه را پرهیز از آتش کجاست

یا در آتش کی حفاظست و تقاست


گفت من گفتم که سوی او مرو

تو پذیرای منی او مشو


در زمان حال و انزال و خوشی

خویشتن باید که از وی در کشی


گفت کی دانم که انزالش کی است

این نهانست و به غایت دوردست


گفت چشمش چون کلاپیسه شود

فهم کن که آن وقت انزالش بود


گفت تا چشمش کلاپیسه شدن

کور گشتست این دو چشم کور من


نیست هر عقلی حقیری پایدار

وقت حرص و وقت خشم و کارزار


بخش ۱۶۰ - وصف ضعیف دلی و سستی صوفی سایه پرورد مجاهده ناکرده درد و داغ عشق ناچشیده به سجده و دست‌بوس عام و به حرمت نظر کردن و بانگشت نمودن ایشان کی امروز در زمانه صوفی اوست غره شده و بوهم بیمار شده هم‌چون آن معلم کی کودکان گفتند کی رنجوری و با این وهم کی من مجاهدم مرا درین ره پهلوان می‌دانند با غازیان به غزا رفته کی به ظاهر نیز هنر بنمایم در جهاد اکبر مستثناام جهاد اصغر خود پیش من چه محل دارد خیال شیر دیده و دلیریها کرده و مست این دلیری شده و روی به بیشه نهاده به قصد شیر و شیر به زبان حال گفته کی کلا سوف تعلمون ثم کلا سوف تعلمون

رفت یک صوفی به لشکر در غزا

ناگهان آمد قطاریق و وغا


ماند صوفی با بنه و خیمه و ضعاف

فارسان راندند تا صف مصاف


مثقلان خاک بر جا ماندند

سابقون السابقون در راندند


جنگها کرده مظفر آمدند

باز گشته با غنایم سودمند


ارمغان دادند کای صوفی تو نیز

او برون انداخت نستد هیچ چیز


پس بگفتندش که خشمینی چرا

گفت من محروم ماندم از غزا


زان تلطف هیچ صوفی خوش نشد

که میان غزو خنجر کش نشد


پس بگفتندش که آوردیم اسیر

آن یکی را بهر کشتن تو بگیر


سر ببرش تا تو هم غازی شوی

اندکی خوش گشت صوفی دل‌قوی


که آب را گر در وضو صد روشنیست

چونک آن نبود تیمم کردنیست


برد صوفی آن اسیر بسته را

در پس خرگه که آرد او غزا


دیر ماند آن صوفی آنجا با اسیر

قوم گفتا دیر ماند آنجا فقیر


کافر بسته دو دست او کشتنیست

بسملش را موجب تاخیر چیست


آمد آن یک در تفحص در پیش

دید کافر را به بالای ویش


هم‌چو نر بالای ماده وآن اسیر

هم‌چو شیری خفته بالای فقیر


دستها بسته همی‌خایید او

از سر استیز صوفی را گلو


گبر می‌خایید با دندان گلوش

صوفی افتاده به زیر و رفته هوش


دست‌بسته گبر و هم‌چون گربه‌ای

خسته کرده حلق او بی‌حربه‌ای


نیم کشتش کرده با دندان اسیر

ریش او پر خون ز حلق آن فقیر


هم‌چو تو کز دست نفس بسته دست

هم‌چو آن صوفی شدی بی‌خویش و پست


ای شده عاجز ز تلی کیش تو

صد هزاران کوهها در پیش تو


زین قدر خرپشته مردی از شکوه

چون روی بر عقبه‌های هم‌چو کوه


غازیان کشتند کافر را بتیغ

هم در آن ساعت ز حمیت بی‌دریغ


بر رخ صوفی زدند آب و گلاب

تا به هوش آید ز بی‌خویشی و خواب


چون به خویش آمد بدید آن قوم را

پس بپرسیدند چون بد ماجرا


الله الله این چه حالست ای عزیز

این چنین بی‌هوش گشتی از چه چیز


از اسیر نیم‌کشت بسته‌دست

این چنین بی‌هوش افتادی و پست


گفت چون قصد سرش کردم به خشم

طرفه در من بنگرید آن شوخ‌چشم


چشم را وا کرد پهن او سوی من

چشم گردانید و شد هوشم ز تن


گردش چشمش مرا لشکر نمود

من ندانم گفت چون پر هول بود


قصه کوته کن کزان چشم این چنین

رفتم از خود اوفتادم بر زمین


بخش ۱۶۱ - نصیحت مبارزان او را کی با این دل و زهره کی تو داری کی از کلابیسه شدن چشم کافر اسیری دست بسته بیهوش شوی و دشنه از دست بیفتد زنهار زنهار ملازم مطبخ خانقاه باش و سوی پیکار مرو تا رسوا نشوی

قوم گفتندش به پیکار و نبرد

با چنین زهره که تو داری مگرد


چون ز چشم آن اسیر بسته‌دست

غرقه گشتی کشتی تو در شکست


پس میان حملهٔ شیران نر

که بود با تیغشان چون گوی سر


کی توانی کرد در خون آشنا

چون نه‌ای با جنگ مردان آشنا


که ز طاقاطاق گردنها زدن

طاق‌طاق جامه کوبان ممتهن


بس تن بی‌سر که دارد اضطراب

بس سر بی‌تن به خون بر چون حباب


زیر دست و پای اسپان در غزا

صد فنا کن غرقه گشته در فنا


این چنین هوشی که از موشی پرید

اندر آن صف تیغ چون خواهد کشید


چالش است آن حمزه خوردن نیست این

تا تو برمالی بخوردن آستین


نیست حمزه خوردن اینجا تیغ بین

حمزه‌ای باید درین صف آهنین


کار هر نازک‌دلی نبود قتال

که گریزد از خیالی چون خیال


کار ترکانست نه ترکان برو

جای ترکان هست خانه خانه شو


بخش ۱۶۲ - حکایت عیاضی رحمه‌الله کی هفتاد غزو کرده بود سینه برهنه بر امید شهید شدن چون از آن نومید شد از جهاد اصغر رو به جهاد اکبر آورد و خلوت گزید ناگهان طبل غازیان شنید نفس از اندرون زنجیر می‌درانید سوی غزا و متهم داشتن او نفس خود را درین رغبت

گفت عیاضی نود بار آمدم

تن برهنه بوک زخمی آیدم


تن برهنه می‌شدم در پیش تیر

تا یکی تیری خورم من جای‌گیر


تیر خوردن بر گلو یا مقتلی

در نیابد جز شهیدی مقبلی


بر تنم یک جایگه بی‌زخم نیست

این تنم از تیر چون پرویزنیست


لیک بر مقتل نیامد تیرها

کار بخت است این نه جلدی و دها


چون شهیدی روزی جانم نبود

رفتم اندر خلوت و در چله زود


در جهاد اکبر افکندم بدن

در ریاضت کردن و لاغر شدن


بانگ طبل غازیان آمد به گوش

که خرامیدند جیش غزوکوش


نفس از باطن مرا آواز داد

که به گوش حس شنیدم بامداد


خیز هنگام غزا آمد برو

خویش را در غزو کردن کن گرو


گفتم ای نفس خبیث بی‌وفا

از کجا میل غزا تو از کجا


راست گوی ای نفس کین حیلت‌گریست

ورنه نفس شهوت از طاعت بریست


گر نگویی راست حمله آرمت

در ریاضت سخت‌تر افشارمت


نفس بانگ آورد آن دم از درون

با فصاحت بی‌دهان اندر فسون


که مرا هر روز اینجا می‌کشی

جان من چون جان گبران می‌کشی


هیچ کس را نیست از حالم خبر

که مرا تو می‌کشی بی‌خواب و خور


در غزا بجهم به یک زخم از بدن

خلق بیند مردی و ایثار من


گفتم ای نفسک منافق زیستی

هم منافق می‌مری تو چیستی


در دو عالم تو مرایی بوده‌ای

در دو عالم تو چنین بیهوده‌ای


نذر کردم که ز خلوت هیچ من

سر برون نارم چو زنده‌ست این بدن


زانک در خلوت هر آنچ تن کند

نه از برای روی مرد و زن کند


جنبش و آرامش اندر خلوتش

جز برای حق نباشد نیتش


این جهاد اکبرست آن اصغرست

هر دو کار رستمست و حیدرست


کار آن کس نیست کو را عقل و هوش

پرد از تن چون بجنبد دنب موش


آن چنان کس را بباید چون زنان

دور بودن از مصاف و از سنان


صوفیی آن صوفیی این اینت حیف

آن ز سوزن کشته این را طعمه سیف


نقش صوفی باشد او را نیست جان

صوفیان بدنام هم زین صوفیان


بر در و دیوار جسم گل‌سرشت

حق ز غیرت نقش صد صوفی نبشت


تا ز سحر آن نقشها جنبان شود

تا عصای موسوی پنهان شود


نقشها را میخورد صدق عصا

چشم فرعونیست پر گرد و حصا


صوفی دیگر میان صف حرب

اندر آمد بیست بار از بهر ضرب


با مسلمانان به کافر وقت کر

وانگشت او با مسلمانان به فر


زخم خورد و بست زخمی را که خورد

بار دیگر حمله آورد و نبرد


تا نمیرد تن به یک زخم از گزاف

تا خورد او بیست زخم اندر مصاف


حیفش آمد که به زخمی جان دهد

جان ز دست صدق او آسان رهد


بخش ۱۶۳ - حکایت آن مجاهد کی از همیان سیم هر روز یک درم در خندق انداختی به تفاریق از بهر ستیزهٔ حرص و آرزوی نفس و وسوسهٔ نفس کی چون می‌اندازی به خندق باری به یک‌بار بینداز تا خلاص یابم کی الیاس احدی الراحتین او گفته کی این راحت نیز ندهم

آن یکی بودش به کف در چل درم

هر شب افکندی یکی در آب یم


تا که گردد سخت بر نفس مجاز

در تأنی درد جان کندن دراز


با مسلمانان به کر او پیش رفت

وقت فر او وا نگشت از خصم تفت


زخم دیگر خورد آن را هم ببست

بیست کرت رمح و تیر از وی شکست


بعد از آن قوّت نماند افتاد پیش

مقعد صدق او ز صدق عشق خویش


صدق جان دادن بود هین سابقوا

از نبی برخوان رجال صدقوا


این همه مردن نه مرگ صورت است

این بدن مر روح را چون آلت است


ای بسا خامی که ظاهر خونش ریخت

لیک نفس زنده آن جانب گریخت


آلتش بشکست و ره‌زن زنده ماند

نفس زنده‌ست ارچه مرکب خون فشاند


اسپ کشت و راه او رفته نشد

جز که خام و زشت و آشفته نشد


گر به هر خون‌ریزیی گشتی شهید

کافری کشته بدی هم بوسعید


ای بسا نفس شهید معتمد

مرده در دنیا چو زنده می‌رود


روح ره‌زن مرد و تن که تیغ اوست

هست باقی در کف آن غزوجوست


تیغ آن تیغست مرد آن مرد نیست

لیک این صورت ترا حیران کنیست


نفس چون مبدل شود این تیغ تن

باشد اندر دست صنع ذوالمنن


آن یکی مردیست قوتش جمله درد

این دگر مردی میان‌تی هم‌چو گرد


بخش ۱۶۴ - صفت کردن مرد غماز و نمودن صورت کنیزک مصور در کاغذ و عاشق شدن خلیفهٔ مصر بر آن صورت و فرستادن خلیفه امیری را با سپاه گران بدر موصل و قتل و ویرانی بسیار کردن بهر این غرض

مر خلیفهٔ مصر را غماز گفت

که شه موصل به حوری گشت جفت


یک کنیزک دارد او اندر کنار

که به عالم نیست مانندش نگار


در بیان ناید که حسنش بی‌حدست

نقش او اینست که اندر کاغذست


نقش در کاغذ چو دید آن کیقباد

خیره گشت و جام از دستش فتاد


پهلوانی را فرستاد آن زمان

سوی موصل با سپاه بس گران


که اگر ندهد به تو آن ماه را

برکن از بن آن در و درگاه را


ور دهد ترکش کن و مه را بیار

تا کشم من بر زمین مه در کنار


پهلوان شد سوی موصل با حشم

با هزاران رستم و طبل و علم


چون ملخها بی‌عدد بر گرد کشت

قاصد اهلاک اهل شهر گشت


هر نواحی منجنیقی از نبرد

هم‌چو کوه قاف او بر کار کرد


زخم تیر و سنگهای منجنیق

تیغها در گرد چون برق از بریق


هفته‌ای کرد این چنین خون‌ریز گرم

برج سنگین سست شد چون موم نرم


شاه موصل دید پیگار مهول

پس فرستاد از درون پیشش رسول


که چه می‌خواهی ز خون مؤمنان

کشته می‌گردند زین حرب گران


گر مرادت ملک شهر موصلست

بی‌چنین خون‌ریز اینت حاصلست


من روم بیرون شهر اینک در آ

تا نگیرد خون مظلومان ترا


ور مرادت مال و زر و گوهرست

این ز ملک شهر خود آسان‌ترست


بخش ۱۶۵ - ایثار کردن صاحب موصل آن کنیزک را بدین خلیفه تا خون‌ریز مسلمانان بیشتر نشود

چون رسول آمد به پیش پهلوان

داد کاغذ اندرو نقش و نشان


بنگر اندر کاغذ این را طالبم

هین بده ورنه کنون من غالبم


چون رسول آمد بگفت آن شاه نر

صورتی کم گیر زود این را ببر


من نیم در عهد ایمان بت‌پرست

بت بر آن بت‌پرست اولیترست


چونک آوردش رسول آن پهلوان

گشت عاشق بر جمالش آن زمان


عشق بحری آسمان بر وی کفی

چون زلیخا در هوای یوسفی


دور گردونها ز موج عشق دان

گر نبودی عشق بفسردی جهان


کی جمادی محو گشتی در نبات

کی فدای روح گشتی نامیات


روح کی گشتی فدای آن دمی

کز نسیمش حامله شد مریمی


هر یکی بر جا ترنجیدی چو یخ

کی بدی پران و جویان چون ملخ


ذره ذره عاشقان آن کمال

می‌شتابند در علو هم‌چون نهال


سبح لله هست اشتابشان

تنقیهٔ تن می‌کنند از بهر جان


پهلوان چه را چو ره پنداشته

شوره‌اش خوش آمده حب کاشته


چون خیالی دید آن خفته به خواب

جفت شد با آن و از وی رفت آب


چون برفت آن خواب و شد بیدار زود

دید که آن لعبت به بیداری نبود


گفت بر هیچ آب خود بردم دریغ

عشوهٔ آن عشوه‌ده خوردم دریغ


پهلوان تن بد آن مردی نداشت

تخم مردی در چنان ریگی بکاشت


مرکب عشقش دریده صد لگام

نعره می‌زد لا ابالی بالحمام


ایش ابالی بالخلیفه فی‌الهوی

استوی عندی وجودی والتوی


این چنین سوزان و گرم آخر مکار

مشورت کن با یکی خاوندگار


مشورت کو عقل کو سیلاب آز

در خرابی کرد ناخنها دراز


بین ایدی سد و سوی خلف سد

پیش و پس کم بیند آن مفتون خد


آمده در قصدجان سیل سیاه

تا که روبه افکند شیری به چاه


از چهی بنموده معدومی خیال

تا در اندازد اسودا کالجبال


هیچ‌کس را با زنان محرم مدار

که مثال این دو پنبه‌ست و شرار


آتشی باید بشسته ز آب حق

هم‌چو یوسف معتصم اندر زهق


کز زلیخای لطیف سروقد

هم‌چو شیران خویشتن را واکشد


بازگشت از موصل و می‌شد به راه

تا فرود آمد به بیشه و مرج‌گاه


آتش عشقش فروزان آن چنان

که نداند او زمین از آسمان


قصد آن مه کرد اندر خیمه او

عقل کو و از خلیفه خوف کو


چون زند شهوت درین وادی دهل

چیست عقل تو فجل ابن الفجل


صد خلیفه گشته کمتر از مگس

پیش چشم آتشینش آن نفس


چون برون انداخت شلوار و نشست

در میان پای زن آن زن‌پرست


چون ذکر سوی مقر می‌رفت راست

رستخیز و غلغل از لشکر بخاست


برجهید و کون‌برهنه سوی صف

ذوالفقاری هم‌چو آتش او به کف


دید شیر نر سیه از نیستان

بر زده بر قلب لشکر ناگهان


تازیان چون دیو در جوش آمده

هر طویله و خیمه اندر هم زده


شیر نر گنبذ همی‌کرد از لغز

در هوا چون موج دریا بیست گز


پهلوان مردانه بود و بی‌حذر

پیش شیر آمد چو شیر مست نر


زد به شمشیر و سرش را بر شکافت

زود سوی خیمهٔ مه‌رو شتافت


چونک خود را او بدان حوری نمود

مردی او هم‌چنین بر پای بود


با چنان شیری به چالش گشت جفت

مردی او مانده بر پای و نخفت


آن بت شیرین‌لقای ماه‌رو

در عجب در ماند از مردی او


جفت شد با او به شهوت آن زمان

متحد گشتند حالی آن دو جان


ز اتصال این دو جان با همدگر

می‌رسد از غیبشان جانی دگر


رو نماید از طریق زادنی

گر نباشد از علوقش ره‌زنی


هر کجا دو کس به مهری یا به کین

جمع آید ثالثی زاید یقین


لیک اندر غیب زاید آن صور

چون روی آن سو ببینی در نظر


آن نتایج از قرانات تو زاد

هین مگرد از هر قرینی زود شاد


منتظر می‌باش آن میقات را

صدق دان الحاق ذریات را


کز عمل زاییده‌اند و از علل

هر یکی را صورت و نطق و طلل


بانگشان درمی‌رسد زان خوش حجال

کای ز ما غافل هلا زوتر تعال


منتظر در غیب جان مرد و زن

مول مولت چیست زوتر گام زن


راه گم کرد او از آن صبح دروغ

چون مگس افتاد اندر دیگ دوغ


بخش ۱۶۶ - پشیمان شدن آن سرلشکر از آن خیانت کی کرد و سوگند دادن او آن کنیزک را کی به خلیفه باز نگوید از آنچ رفت

چند روزی هم بر آن بد بعد از آن

شد پشیمان او از آن جرم گران


داد سوگندش کای خورشیدرو

با خلیفه زینچ شد رمزی مگو


چون بدید او را خلیفه مست گشت

پس ز بام افتاد او را نیز طشت


دید صد چندان که وصفش کرده بود

کی بود خود دیده مانند شنود


وصف تصویرست بهر چشم هوش

صورت آن چشم دان نه زان گوش


کرد مردی از سخن‌دانی سؤال

حق و باطل چیست ای نیکو مقال


گوش را بگرفت و گفت این باطلست

چشم حقست و یقینش حاصلست


آن به نسبت باطل آمد پیش این

نسبتست اغلب سخنها ای امین


ز آفتاب ار کرد خفاش احتجاب

نیست محجوب از خیال آفتاب


خوف او را خود خیالش می‌دهد

آن خیالش سوی ظلمت می‌کشد


آن خیال نور می‌ترساندش

بر شب ظلمات می‌چفساندش


از خیال دشمن و تصویر اوست

که تو بر چفسیده‌ای بر یار و دوست


موسیا کشفت لمع بر که فراشت

آن مخیل تاب تحقیقت نداشت


هین مشو غره بدانک قابلی

مر خیالش را و زین ره واصلی


از خیال حرب نهراسید کس

لا شجاعه قبل حرب این دان و بس


بر خیال حرب حیز اندر فکر

می‌کند چون رستمان صد کر و فر


نقش رستم که آن به حمامی بود

قرن حمله فکر هر خامی بود


این خیال سمع چون مبصر شود

حیز چه بود رستمی مضطر شود


جهد کن کز گوش در چشمت رود

آنچ که آن باطل بدست آن حق شود


زان سپس گوشت شود هم طبع چشم

گوهری گردد دو گوش هم‌چو یشم


بلک جمله تن چو آیینه شود

جمله چشم و گوهر سینه شود


گوش انگیزد خیال و آن خیال

هست دلالهٔ وصال آن جمال


جهد کن تا این خیال افزون شود

تا دلاله رهبر مجنون شود


آن خلیفه گول هم یک چند نیز

ریش گاوی کرد خوش با آن کنیز


ملک را تو ملک غرب و شرق گیر

چون نمی‌ماند تو آن را برق گیر


مملکت کان می‌نماند جاودان

ای دلت خفته تو آن را خواب دان


تا چه خواهی کرد آن باد و بروت

که بگیرد هم‌چو جلادی گلوت


هم درین عالم بدان که مامنیست

از منافق کم شنو کو گفت نیست


بخش ۱۶۷ - حجت منکران آخرت و بیان ضعف آن حجت زیرا حجت ایشان به دین باز می‌گردد کی غیر این نمی‌بینیم

حجتش اینست گوید هر دمی

گر بدی چیزی دگر هم دیدمی


گر نبیند کودکی احوال عقل

عاقلی هرگز کند از عقل نقل


ور نبیند عاقلی احوال عشق

کم نگردد ماه نیکوفال عشق


حسن یوسف دیدهٔ اخوان ندید

از دل یعقوب کی شد ناپدید


مر عصا را چشم موسی چوب دید

چشم غیبی افعی و آشوب دید


چشم سر با چشم سر در جنگ بود

غالب آمد چشم سر حجت نمود


چشم موسی دست خود را دست دید

پیش چشم غیب نوری بد پدید


این سخن پایان ندارد در کمال

پیش هر محروم باشد چون خیال


چون حقیقت پیش او فرج و گلوست

کم بیان کن پیش او اسرار دوست


پیش ما فرج و گلو باشد خیال

لاجرم هر دم نماید جان جمال


هر که را فرج و گلو آیین و خوست

آن لکم دین ولی دین بهر اوست


با چنان انکار کوته کن سخن

احمدا کم گوی با گبر کهن


بخش ۱۶۸ - آمدن خلیفه نزد آن خوب‌روی برای جماع

آن خلیفه کرد رای اجتماع

سوی آن زن رفت از بهر جماع


ذکر او کرد و ذکر بر پای کرد

قصد خفت و خیز مهرافزای کرد


چون میان پای آن خاتون نشست

پس قضا آمد ره عیشش ببست


خشت و خشت موش در گوشش رسید

خفت کیرش شهوتش کلی رمید


وهم آن کز مار باشد این صریر

که همی‌جنبد بتندی از حصیر


بخش ۱۶۹ - خنده گرفتن آن کنیزک را از ضعف شهوت خلیفه و قوت شهوت آن امیر و فهم کردن خلیفه از خندهٔ کنیزک

زن بدید آن سستی او از شگفت

آمد اندر قهقهه خنده‌ش گرفت


یادش آمد مردی آن پهلوان

که بکشت او شیر و اندامش چنان


غالب آمد خندهٔ زن شد دراز

جهد می‌کرد و نمی‌شد لب فراز


سخت می‌خندید هم‌چون بنگیان

غالب آمد خنده بر سود و زیان


هرچه اندیشید خنده می‌فزود

هم‌چو بند سیل ناگاهان گشود


گریه و خنده غم و شادی دل

هر یکی را معدنی دان مستقل


هر یکی را مخزنی مفتاح آن

ای برادر در کف فتاح دان


هیچ ساکن می‌نشد آن خنده زو

پس خلیفه طیره گشت و تندخو


زود شمشیر از غلافش بر کشید

گفت سر خنده واگو ای پلید


در دلم زین خنده ظنی اوفتاد

راستی گو عشوه نتوانیم داد


ور خلاف راستی بفریبیم

یا بهانهٔ چرب آری تو به دم


من بدانم در دل من روشنیست

بایدت گفتن هر آنچ گفتنیست


در دل شاهان تو ماهی دان سطبر

گرچه گه گه شد ز غفلت زیر ابر


یک چراغی هست در دل وقت گشت

وقت خشم و حرص آید زیر طشت


آن فراست این زمان یار منست

گر نگویی آنچ حق گفتنست


من بدین شمشیر برم گردنت

سود نبود خود بهانه کردنت


ور بگویی راست آزادت کنم

حق یزدان نشکنم شادت کنم


هفت مصحف آن زمان برهم نهاد

خورد سوگند و چنین تقریر داد


بخش ۱۷۰ - فاش کردن آن کنیزک آن راز را با خلیفه از زخم شمشیر و اکراه خلیفه کی راست گو سبب این خنده را و گر نه بکشمت

زن چو عاجز شد بگفت احوال را

مردیِ آن رستم صد زال را


شرح آن گِردک که اندر راه بود

یک به یک با آن خلیفه وا نمود


شیر کشتن، سوی خیمه آمدن

وان ذکر قایم چو شاخ کرگدن


باز این سستی این ناموس‌کوش

کاو فرو مرد از یکی خش‌خشت موش


رازها را می‌کند حق آشکار

چون بخواهد رُست، تخم بد مکار


آب و ابر و آتش و این آفتاب

رازها را می برآرد از تراب


این بهار نو ز بعد برگ‌ریز

هست برهان وجود رستخیز


در بهار آن سِرّها پیدا شود

هرچه خورده‌ست این زمین رسوا شود


بردمد آن از دهان و از لبش

تا پدید آید ضمیر و مذهبش


سرّ بیخ هر درختی و خورش

جملگی پیدا شود آن بر سَرش


هر غمی کز وی تو دل‌آزرده‌ای

از خمار مِیْ بود کان خورده‌ای


لیک کی دانی که آن رنج خمار

از کدامین مِیْ برآمد آشکار


این خمار اشکوفهٔ آن دانه است

آن شناسد کاگه و فرزانه است


شاخ و اشکوفه نماند دانه را

نطفه کی ماند تن مردانه را؟


نیست مانندا هیولا با اثر

دانه کی ماننده آمد با شجر؟


نطفه از نانست کی باشد چو نان

مردم از نطفه‌ست کی باشد چنان


جنی از نارست کی مانَد به نار

از بخارست ابر و نبود چون بخار


از دم جبریل عیسی شد پدید

کی به صورت هم‌چو او بد یا ندید


آدم از خاکست کی ماند به خاک

هیچ انگوری نمی‌ماند به تاک


کی بود دزدی به شکل پای‌دار

کی بود طاعت چو خلد پایدار


هیچ اصلی نیست مانند اثر

پس ندانی اصل رنج و درد سر


لیک بی‌اصلی نباشدت این جزا

بی‌گناهی کی برنجاند خدا


آنچ اصلست و کشندهٔ آن شی است

گر نمی‌ماند بوی هم از وی است


پس بدان رنجت نتیجهٔ زلتی‌ست

آفت این ضربتت از شهوتی‌ست


گر ندانی آن گنه را ز اعتبار

زود زاری کن طلب کن اغتفار


سجده کن صد بار می‌گوی ای خدا

نیست این غم غیر درخورد و سزا


ای تو سبحان پاک از ظلم و ستم

کی دهی بی‌جرم جان را درد و غم


من معین می‌ندانم جُرم را

لیک هم جُرمی بباید گُرم را


چون بپوشیدی سبب را ز اعتبار

دایما آن جرم را پوشیده دار


که جزا اظهار جُرم من بود

کز سیاست دزدیم ظاهر شود


بخش ۱۷۱ - عزم کردن شاه چون واقف شد بر آن خیانت کی بپوشاند و عفو کند و او را به او دهد و دانست کی آن فتنه جزای او بود و قصد او بود و ظلم او بر صاحب موصل کی و من اساء فعلیها و ان ربک لبالمرصاد و ترسیدن کی اگر انتقام کشد آن انتقام هم بر سر او آید چنانک این ظلم و طمع بر سرش آمد

شاه با خود آمد استغفار کرد

یاد جرم و زلت و اصرار کرد


گفت با خود آنچ کردم با کسان

شد جزای آن به جان من رسان


قصد جفت دیگران کردم ز جاه

بر من آمد آن و افتادم به چاه


من در خانهٔ کسی دیگر زدم

او در خانهٔ مرا زد لاجرم


هر که با اهل کسان شد فسق‌جو

اهل خود را دان که قوادست او


زانک مثل آن جزای آن شود

چون جزای سیئه مثلش بود


چون سبب کردی کشیدی سوی خویش

مثل آن را پس تو دیوثی و بیش


غصب کردم از شه موصل کنیز

غصب کردند از من او را زود نیز


او کامین من بد و لالای من

خاینش کرد آن خیانتهای من


نیست وقت کین‌گزاری و انتقام

من به دست خویش کردم کار خام


گر کشم کینه بر آن میر و حرم

آن تعدی هم بیاید بر سرم


هم‌چنانک این یک بیامد در جزا

آزمودم باز نزمایم ورا


درد صاحب موصلم گردن شکست

من نیارم این دگر را نیز خست


داد حق‌مان از مکافات آگهی

گفت ان عدتم به عدنا به


چون فزونی کردن اینجا سود نیست

غیر صبر و مرحمت محمود نیست


ربنا انا ظلمنا سهو رفت

رحمتی کن ای رحیمیهات رفت


عفو کردم تو هم از من عفو کن

از گناه نو ز زلات کهن


گفت اکنون ای کنیزک وا مگو

این سخن را که شنیدم من ز تو


با امیرت جفت خواهم کرد من

الله الله زین حکایت دم مزن


تا نگردد او ز رویم شرمسار

کو یکی بد کرد و نیکی صد هزار


بارها من امتحانش کرده‌ام

خوب‌تر از تو بدو بسپرده‌ام


در امانت یافتم او را تمام

این قضایی بود هم از کرده‌هام


پس به خود خواند آن امیر خویش را

کشت در خود خشم قهراندیش را


کرد با او یک بهانهٔ دل‌پذیر

که شدستم زین کنیزک من نفیر


زان سبب کز غیرت و رشک کنیز

مادر فرزند دارد صد ازیز


مادر فرزند را بس حقهاست

او نه درخورد چنین جور و جفاست


رشک و غیرت می‌برد خون می‌خورد

زین کنیزک سخت تلخی می‌برد


چون کسی را داد خواهم این کنیز

پس ترا اولیترست این ای عزیز


که تو جانبازی نمودی بهر او

خوش نباشد دادن آن جز به تو


عقد کردش با امیر او را سپرد

کرد خشم و حرص را او خرد و مرد


بخش ۱۷۲ - بیان آنک نَحْنُ قَسَمْنا کی یکی را شهوت و قوت خران دهد و یکی را کیاست و قوت انبیا و فرشتگان بخشد سر ز هوا تافتن از سروریست ترک هوا قوت پیغامبریست تخمهایی کی شهوتی نبود بر آن جز قیامتی نبود

گر بُدش سستیِ نریِ خران

بود او را مردی پیغامبران


ترک خشم و شهوت و حرص‌آوری

هست مردی و رگ پیغامبری


نری خر گو مباش اندر رگش

حق همی خواند الغ بگلربگش


مرده‌ای باشم به من حق بنگرد

به از آن زنده که باشد دور و رد


مغز مردی این شناس و پوست آن

آن برد دوزخ برد این در جنان


حفت الجنه مکاره را رسید

حفت النار از هوا آمد پدید


ای ایاز شیر نر دیوکش

مردی خر کم فزون مردی هش


آنچ چندین صدر ادراکش نکرد

لعب کودک بود پیشت اینت مرد


ای به دیده لذت امر مرا

جان سپرده بهر امرم در وفا


داستان ذوق امر و چاشنیش

بشنو اکنون در بیان معنویش


بخش ۱۷۳ - دادن شاه گوهر را میان دیوان و مجمع به دست وزیر کی این چند ارزد و مبالغه کردن وزیر در قیمت او و فرمودن شاه او را کی اکنون این را بشکن و گفت وزیر کی این را چون بشکنم الی آخر القصه

شاه روزی جانب دیوان شتافت

جمله ارکان را در آن دیوان بیافت


گوهری بیرون کشید او مستنیر

پس نهادش زود در کف وزیر


گفت چونست و چه ارزد این گهر

گفت به ارزد ز صد خروار زر


گفت بشکن گفت چونش بشکنم

نیک‌خواه مخزن و مالت منم


چون روا دارم که مثل این گهر

که نیاید در بها گردد هدر


گفت شاباش و بدادش خلعتی

گوهر از وی بستد آن شاه و فتی


کرد ایثار وزیر آن شاه جود

هر لباس و حله کو پوشیده بود


ساعتیشان کرد مشغول سخن

از قضیه تازه و راز کهن


بعد از آن دادش به دست حاجبی

که چه ارزد این به پیش طالبی


گفت ارزد این به نیمهٔ مملکت

کش نگهدارا خدا از مهلکت


گفت بشکن گفت ای خورشیدتیغ

بس دریغست این شکستن را دریغ


قیمتش بگذار بین تاب و لمع

که شدست این نور روز او را تبع


دست کی جنبد مرا در کسر او

که خزینهٔ شاه را باشم عدو


شاه خلعت داد ادرارش فزود

پس دهان در مدح عقل او گشود


بعد یک ساعت به دست میر داد

در را آن امتحان کن باز داد


او همین گفت و همه میران همین

هر یکی را خلعتی داد او ثمین


جامگیهاشان همی‌افزود شاه

آن خسیسان را ببرد از ره به جاه


این چنین گفتند پنجه شصت امیر

جمله یک یک هم به تقلید وزیر


گرچه تقلیدست استون جهان

هست رسوا هر مقلد ز امتحان


بخش ۱۷۴ - رسیدن گوهر از دست به دست آخر دور به ایاز و کیاست ایاز و مقلد ناشدن او ایشان را و مغرور ناشدن او به گال و مال دادن شاه و خلعتها و جامگیها افزون کردن و مدح عقل مخطان کردن به مکر و امتحان که کی روا باشد مقلد را مسلمان داشتن مسلمان باشد اما نادر باشد کی مقلد ازین امتحانها به سلامت بیرون آید کی ثبات بینایان ندارد الا من عصم الله زیرا حق یکیست و آن را ضد بسیار غلط‌افکن و مشابه حق مقلد چون آن ضد را نشناسد از آن رو حق را نشناخته باشد اما حق با آن ناشناخت او چو او را به عنایت نگاه دارد آن ناشناخت او را زیان ندارد

ای ایاز اکنون نگویی کین گهر

چند می‌ارزد بدین تاب و هنر


گفت افزون زانچ تانم گفت من

گفت اکنون زود خردش در شکن


سنگها در آستین بودش شتاب

خرد کردش پیش او بود آن صواب


ز اتفاق طالع با دولتش

دست داد آن لحظه نادر حکمتش


یا به خواب این دیده بود آن پر صفا

کرده بود اندر بغل دو سنگ را


هم‌چو یوسف که درون قعر چاه

کشف شد پایان کارش از اله


هر که را فتح و ظفر پیغام داد

پیش او یک شد مراد و بی‌مراد


هر که پایندان وی شد وصل یار

او چه ترسد از شکست و کارزار


چون یقین گشتش که خواهد کرد مات

فوت اسپ و پیل هستش ترهات


گر برد اسپش هر آنک اسپ‌جوست

اسپ رو گو نه که پیش آهنگ اوست


مرد را با اسپ کی خویشی بود

عشق اسپش از پی پیشی بود


بهر صورتها مکش چندین زحیر

بی‌صداع صورتی معنی بگیر


هست زاهد را غم پایان کار

تا چه باشد حال او روز شمار


عارفان ز آغاز گشته هوشمند

از غم و احوال آخر فارغ‌اند


بود عارف را همین خوف و رجا

سابقه‌دانیش خورد آن هر دو را


دید کو سابق زراعت کرد ماش

او همی‌داند چه خواهد بود چاش


عارفست و باز رست از خوف و بیم

های هو را کرد تیغ حق دو نیم


بود او را بیم و اومید از خدا

خوف فانی شد عیان گشت آن رجا


چون شکست او گوهر خاص آن زمان

زان امیران خاست صد بانگ و فغان


کین چه بی‌باکیست والله کافرست

هر که این پر نور گوهر را شکست


وآن جماعت جمله از جهل و عما

دَر شکسته دُرِّ امر شاه را


قیمتی گوهر نتیجهٔ مهر و ود

بر چنان خاطر چرا پوشیده شد


بخش ۱۷۵ - تشنیع زدن امرا بر ایاز کی چرا شکستش و جواب دادن ایاز ایشان را

گفت ایاز ای مهتران نامور

امر شه بهتر به قیمت یا گهر


امر سلطان به بود پیش شما

یا که این نیکو گهر بهر خدا


ای نظرتان بر گهر بر شاه نه

قبله‌تان غولست و جادهٔ راه نه


من ز شه بر می‌نگردانم بصر

من چو مشرک روی نارم با حجر


بی‌گهر جانی که رنگین سنگ را

برگزیند پس نهد شاه مرا


پشت سوی لعبت گل‌رنگ کن

عقل در رنگ‌آورنده دنگ کن


اندر آ در جو سبو بر سنگ زن

آتش اندر بو و اندر رنگ زن


گر نه‌ای در راه دین از ره‌زنان

رنگ و بو مپرست مانند زنان


سر فرود انداختند آن مهتران

عذرجویان گشته زان نسیان به جان


از دل هر یک دو صد آه آن زمان

هم‌چو دودی می‌شدی تا آسمان


کرد اشارت شه به جلاد کهن

که ز صدرم این خسان را دور کن


این خسان چه لایق صدر من‌اند

کز پی سنگ امر ما را بشکنند


امر ما پیش چنین اهل فساد

بهر رنگین سنگ شد خوار و کساد


بخش ۱۷۶ - قصد شاه به کشتن امرا و شفاعت کردن  ایاز پیش تخت سلطان کی ای شاه عالم العفو اولی

پس ایاز مهرافزا بر جهید

پیش تخت آن الغ سلطان دوید


سجده‌ای کرد و گلوی خود گرفت

کای قبادی کز تو چرخ آرد شگفت


ای همایی که همایان فرخی

از تو دارند و سخاوت هر سخی


ای کریمی که کرمهای جهان

محو گردد پیش ایثارت نهان


ای لطیفی که گل سرخت بدید

از خجالت پیرهن را بر درید


از غفوری تو غفران چشم‌سیر

روبهان بر شیر از عفو تو چیر


جز که عفو تو کرا دارد سند

هر که با امر تو بی‌باکی کند


غفلت و گستاخی این مجرمان

از وفور عفو تست ای عفوران


دایما غفلت ز گستاخی دمد

که برد تعظیم از دیده رمد


غفلت و نسیان بد آموخته

ز آتش تعظیم گردد سوخته


هیبتش بیداری و فطنت دهد

سهو نسیان از دلش بیرون جهد


وقت غارت خواب ناید خلق را

تا بنرباید کسی زو دلق را


خواب چون در می‌رمد از بیم دلق

خواب نسیان کی بود با بیم حلق


لاتؤاخذ ان نسینا شد گواه

که بود نسیان بوجهی هم گناه


زانک استکمال تعظیم او نکرد

ورنه نسیان در نیاوردی نبرد


گرچه نسیان لابد و ناچار بود

در سبب ورزیدن او مختار بود


که تهاون کرد در تعظیمها

تا که نسیان زاد یا سهو و خطا


هم‌چو مستی کو جنایتها کند

گوید او معذور بودم من ز خود


گویدش لیکن سبب ای زشتکار

از تو بد در رفتن آن اختیار


بی‌خودی نامد بخود تش خواندی

اختیارت خود نشد تش راندی


گر رسیدی مستی بی‌جهد تو

حفظ کردی ساقی جان عهد تو


پشت‌دارت بودی او و عذرخواه

من غلام زلت مست اله


عفوهای جمله عالم ذره‌ای

عکس عفوت ای ز تو هر بهره‌ای


عفوها گفته ثنای عفو تو

نیست کفوش ایها الناس اتقوا


جانشان بخش و ز خودشان هم مران

کام شیرین تو اند ای کامران


رحم کن بر وی که روی تو بدید

فرقت تلخ تو چون خواهد کشید


از فراق و هجر می‌گویی سخن

هر چه خواهی کن ولیکن این مکن


صد هزاران مرگ تلخ شصت تو

نیست مانند فراق روی تو


تلخی هجر از ذکور و از اناث

دور دار ای مجرمان را مستغاث


بر امید وصل تو مردن خوشست

تلخی هجر تو فوق آتشست


گبر می‌گوید میان آن سقر

چه غمم بودی گرم کردی نظر


کان نظر شیرین کنندهٔ رنجهاست

ساحران را خونبهای دست و پاست


بخش ۱۷۷ - تفسیر گفتن ساحران فرعون را در وقت سیاست با او کی لا ضیر انا الی ربنا منقلبون

نعرهٔ لا ضیر بشنید آسمان

چرخ گویی شد پی آن صولجان


ضربت فرعون ما را نیست ضِیر

لطف حق غالب بود بر قهر غیر


گر بدانی سرّ ما را ای مضل

می‌رهانیمان ز رنج ای کوردل


هین بیا زین سو، ببین کاین ارغنون

می‌زند یا لیت قومی یعلمون


داد ِ ما را داد حق،  فرعونی‌یی

نِی  چو فرعون ِِ مُلکت فانی‌یی


سر بر آر و مُلک بین زنده ، جلیل

ای شده غره به مصر و رود نیل


گر تو ترک این نجس خرقه کنی

نیل را در نیل جان غرقه کنی


هین بدار از مصر ای فرعون دست

در میان مصر جان صد مصر هست


تو انا و  رب همی‌گویی به عام

غافل از ماهیت این هر دو نام


رب بر مربوب کی لرزان بوَد؟

کی انا دان بند جسم و جان بود؟


نک اَنا ماییم رسته از اِنا

از انای پر بلای پر عنا


آن انایی بر تو ای سگ، شوم بود

در حق ما دولت محتوم بود


گر نبودیت این انایی کینه‌کش

کی زدی بر ما چنین اقبال خوش


شکر آنک از دار فانی می‌رهیم

بر سر این دار پندت می‌دهیم


دار قتل ما بُراق رحلت است

دار ملک تو غرور و غفلت است


این حیاتی خفیه در نقش ممات

وان مماتی خفیه در قشر حیات


می‌نماید نور نار و نار نور

ورنه دنیا کی بُدی دارالغرور؟


هین مکن تعجیل، اول نیست شو

چون غروب آری، بر آ از شرق ضو


از انایی ازل دل دنگ شد

این انایی سرد گشت و ننگ شد


زان انای بی‌انا خوش گشت جان

شد جهان او از انایی جهان


از انا چون رست اکنون شد انا

آفرین‌ها بر انای بی عنا


کو گریزان و انایی در پیش

می‌دود چون دید وی را بی ویش


طالب اویی نگردد طالبت

چون بمردی طالبت شد مطلبت


زنده‌ای، کی مرده‌شو شوید ترا؟

طالبی، کی مطلبت جوید ترا؟


اندرین بحث ار خرد ره‌بین بدی

فخر رازی رازدان دین بدی


لیک چون من لمن یذق لم یدر بود

عقل و تخییلات او حیرت فزود


کی شود کشف از تفکر این انا

آن انا مکشوف شد بعد از فنا


می‌فتد این عقل‌ها در افتقاد

در مغاکی حلول و اتحاد


ای ایاز گشته فانی ز اقتراب

هم‌چو اختر در شعاع آفتاب


بلک چون نطفه مبدل تو به تن

نه از حلول و اتحادی مفتتن


عفو کن ای عفو در صندوق تو

سابق لطفی همه مسبوق تو


من کی باشم که بگویم عفو کن

ای تو سلطان و خلاصهٔ امر کن


من کی باشم که بُوَم من با منت

ای گرفته جمله منها دامنت


بخش ۱۷۸ - مجرم دانستن ایاز خود را درین شفاعت‌گری و عذر این جرم خواستن و در آن عذرگویی خود را مجرم دانستن و این شکستگی از شناخت و عظمت شاه خیزد کی أَنا أَعْلَمُکُمْ بِاللَّهِ وَ أَخْشیکُمْ لِللَّهِ وَ قالَ اللهُ تَعالی إِنَّما یَخْشَی اللهَ مِنْ عِبادِهِ العُلَماءُ

من کی آرم رحم خلم آلود را

ره نمایم حلم علم‌اندود را


صد هزاران صفع را ارزانیم

گر زبون صفعها گردانیم


من چه گویم پیشت اعلامت کنم

یا که وا یادت دهم شرط کرم


آنچ معلوم تو نبود چیست آن

وآنچ یادت نیست کو اندر جهان


ای تو پاک از جهل و علمت پاک از آن

که فراموشی کند بر وی نهان


هیچ کس را تو کسی انگاشتی

هم‌چو خورشیدش به نور افراشتی


چون کسم کردی اگر لابه کنم

مستمع شو لابه‌ام را از کرم


زانک از نقشم چو بیرون برده‌ای

آن شفاعت هم تو خود را کرده‌ای


چون ز رخت من تهی گشت این وطن

تر و خشک خانه نبود آن من


هم دعا از من روان کردی چو آب

هم نباتش بخش و دارش مستجاب


هم تو بودی اول آرندهٔ دعا

هم تو باش آخر اجابت را رجا


تا زنم من لاف کان شاه جهان

بهر بنده عفو کرد از مجرمان


درد بودم سر به سر من خودپسند

کرد شاهم داروی هر دردمند


دوزخی بودم پر از شور و شری

کرد دست فضل اویم کوثری


هر که را سوزید دوزخ در قود

من برویانم دگر بار از جسد


کار کوثر چیست که هر سوخته

گردد از وی نابت و اندوخته


قطره قطره او منادی کرم

کانچ دوزخ سوخت من باز آورم


هست دوزخ هم‌چو سرمای خزان

هست کوثر چون بهار ای گلستان


هست دوزخ هم‌چو مرگ و خاک گور

هست کوثر بر مثال نفخ صور


ای ز دوزخ سوخته اجسامتان

سوی کوثر می‌کشد اکرامتان


چون خلقت الخلق کی یربح علی

لطف تو فرمود ای قیوم حی


لالان اربح علیهم جود تست

که شود زو جمله ناقصها درست


عفو کن زین بندگان تن‌پرست

عفو از دریای عفو اولیترست


عفو خلقان هم‌چو جو و هم‌چو سیل

هم بدان دریای خود تازند خیل


عفوها هر شب ازین دل‌پاره‌ها

چون کبوتر سوی تو آید شها


بازشان وقت سحر پران کنی

تا به شب محبوس این ابدان کنی


پر زنان بار دگر در وقت شام

می‌پرند از عشق آن ایوان و بام


تا که از تن تار وصلت بسکلند

پیش تو آیند کز تو مقبلند


پر زنان آمن ز رجع سرنگون

در هوا که انا الیه راجعون


بانگ می‌آید تعالوا زان کرم

بعد از آن رجعت نماند از حرص و غم


بس غریبیها کشیدیت از جهان

قدر من دانسته باشید ای مهان


زیر سایهٔ این درختم مست ناز

هین بیندازید پاها را دراز


پایهای پر عنا از راه دین

بر کنار و دست حوران خالدین


حوریان گشته مغمز مهربان

کز سفر باز آمدند این صوفیان


صوفیان صافیان چون نور خور

مدتی افتاده بر خاک و قذر


بی‌اثر پاک از قذر باز آمدند

هم‌چو نور خور سوی قرص بلند


این گروه مجرمان هم ای مجید

جمله سرهاشان به دیواری رسید


بر خطا و جرم خود واقف شدند

گرچه مات کعبتین شه بدند


رو به تو کردند اکنون اه‌کنان

ای که لطفت مجرمان را ره‌کنان


راه ده آلودگان را العجل

در فرات عفو و عین مغتسل


تا که غسل آرند زان جرم دراز

در صف پاکان روند اندر نماز


اندر آن صفها ز اندازه برون

غرقگان نور نحن الصافون


چون سخن در وصف این حالت رسید

هم قلم بشکست و هم کاغذ درید


بحر را پیمود هیچ اسکره‌ای

شیر را برداشت هرگز بره‌ای


گر حجابستت برون رو ز احتجاب

تا ببینی پادشاهی عجاب


گرچه بشکستند جامت قوم مست

آنک مست از تو بود عذریش هست


مستی ایشان به اقبال و به مال

نه ز بادهٔ تست ای شیرین فعال


ای شهنشه مست تخصیص توند

عفو کن از مست خود ای عفومند


لذت تخصیص تو وقت خطاب

آن کند که ناید از صد خم شراب


چونک مستم کرده‌ای حدم مزن

شرع مستان را نبیند حد زدن


چون شوم هشیار آنگاهم بزن

که نخواهم گشت خود هشیار من


هرکه از جام تو خورد ای ذوالمنن

تا ابد رست از هش و از حد زدن


خالدین فی فناء سکرهم

من تفانی فی هواکم لم یقم


فضل تو گوید دل ما را که رو

ای شده در دوغ عشق ما گرو


چون مگس در دوغ ما افتاده‌ای

تو نه‌ای مست ای مگس تو باده‌ای


کرکسان مست از تو گردند ای مگس

چونک بر بحر عسل رانی فرس


کوهها چون ذره‌ها سرمست تو

نقطه و پرگار و خط در دست تو


فتنه که لرزند ازو لرزان تست

هر گران‌قیمت گهر ارزان تست


گر خدا دادی مرا پانصد دهان

گفتمی شرح تو ای جان و جهان


یک دهان دارم من آن هم منکسر

در خجالت از تو ای دانای سر


منکسرتر خود نباشم از عدم

کز دهانش آمدستند این امم


صد هزار آثار غیبی منتظر

کز عدم بیرون جهد با لطف و بر


از تقاضای تو می‌گردد سرم

ای ببرده من به پیش آن کرم


رغبت ما از تقاضای توست

جذبهٔ حقست هر جا ره‌روست


خاک بی‌بادی به بالا بر جهد

کشتی بی‌بحر پا در ره نهد


پیش آب زندگانی کس نمرد

پیش آبت آب حیوانست درد


آب حیوان قبلهٔ جان دوستان

ز آب باشد سبز و خندان بوستان


مرگ آشامان ز عشقش زنده‌اند

دل ز جان و آب جان بر کنده‌اند


آب عشق تو چو ما را دست داد

آب حیوان شد به پیش ما کساد


ز آب حیوان هست هر جان را نوی

لیک آب آب حیوانی توی


هر دمی مرگی و حشری دادیم

تا بدیدم دست برد آن کرم


هم‌چو خفتن گشت این مردن مرا

ز اعتماد بعث کردن ای خدا


هفت دریا هر دم ار گردد سراب

گوش گیری آوریش ای آب آب


عقل لرزان از اجل وان عشق شوخ

سنگ کی ترسد ز باران چون کلوخ


از صحاف مثنوی این پنجمست

بر بروج چرخ جان چون انجمست


ره نیابد از ستاره هر حواس

جز که کشتیبان استاره‌شناس


جز نظاره نیست قسم دیگران

از سعودش غافلند و از قران


آشنایی گیر شبها تا به روز

با چنین استارهای دیوسوز


هر یکی در دفع دیو بدگمان

هست نفط‌انداز قلعهٔ آسمان


اختر ار با دیو هم‌چون عقربست

مشتری را او ولی الاقربست


قوس اگر از تیر دوزد دیو را

دلو پر آبست زرع و میو را


حوت اگرچه کشتی غی بشکند

دوست را چون ثور کشتی می‌کند


شمس اگر شب را بدرد چون اسد

لعل را زو خلعت اطلس رسد


هر وجودی کز عدم بنمود سر

بر یکی زهرست و بر دیگر شکر


دوست شو وز خوی ناخوش شو بری

تا ز خمرهٔ زهر هم شکر خوری


زان نشد فاروق را زهری گزند

که بد آن تریاق فاروقیش قند


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

ای حیات دل حسام‌الدین بسی

میل می‌جوشد به قسم سادسی


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

گشت از جذب چو تو علامه‌ای

در جهان گردان حسامی نامه‌ای


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

پیش‌کش می‌آرمت ای معنوی

قسم سادس در تمام مثنوی


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

شش جهت را نور ده زین شش صحف

کی یطوف حوله من لم یطف


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

عشق را با پنج و با شش کار نیست

مقصد او جز که جذب یار نیست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

بوک فیما بعد دستوری رسد

رازهای گفتنی گفته شود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

یا بیانی که بود نزدیکتر

زین کنایات دقیق مستتر


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

راز جز با رازدان انباز نیست

راز اندر گوش منکر راز نیست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

لیک دعوت واردست از کردگار

با قبول و ناقبول او را چه کار


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

نوح نهصد سال دعوت می‌نمود

دم به دم انکار قومش می‌فزود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

هیچ از گفتن عنان واپس کشید

هیچ اندر غار خاموشی خزید


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

گفت از بانگ و علالای سگان

هیچ واگردد ز راهی کاروان


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

یا شب مهتاب از غوغای سگ

سست گردد بدر را در سیر تگ


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

مه فشاند نور و سگ عو عو کند

هر کسی بر خلقت خود می‌تند


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

هر کسی را خدمتی داده قضا

در خور آن گوهرش در ابتلا


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

چونک نگذارد سگ آن نعرهٔ سقم

من مهم سیران خود را چون هلم


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

چونک سرکه سرکگی افزون کند

پس شکر را واجب افزونی بود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

قهر سرکه لطف هم‌چون انگبین

کین دو باشد رکن هر اسکنجبین


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

انگبین گر پای کم آرد ز خل

آید آن اسکنجبین اندر خلل


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

قوم بر وی سرکه‌ها می‌ریختند

نوح را دریا فزون می‌ریخت قند


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

قند او را بد مدد از بحر جود

پس ز سرکهٔ اهل عالم می‌فزود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

واحد کالالف کی بود آن ولی

بلک صد قرنست آن عبدالعلی


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

خم که از دریا درو راهی شود

پیش او جیحونها زانو زند


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

خاصه این دریا که دریاها همه

چون شنیدند این مثال و دمدمه


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

شد دهانشان تلخ ازین شرم و خجل

که قرین شد نام اعظم با اقل


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

در قران این جهان با آن جهان

این جهان از شرم می‌گردد جِهان


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

این عبارت تنگ و قاصر رتبتست

ورنه خس را با اخص چه نسبتست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

زاغ در رز نعرهٔ زاغان زند

بلبل از آواز خوش کی کم کند


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

پس خریدارست هر یک را جدا

اندرین بازار یفعل ما یشا


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

نقل خارستان غذای آتش است

بوی گل قوت دماغ سرخوش است


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

گر پلیدی پیش ما رسوا بود

خوک و سگ را شکر و حلوا بود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

گر پلیدان این پلیدیها کنند

آبها بر پاک کردن می‌تنند


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

گرچه ماران زهرافشان می‌کنند

ورچه تلخان‌مان پریشان می‌کنند


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

نحلها بر کوه و کندو و شجر

می‌نهند از شهد انبار شکر


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

زهرها هرچند زهری می‌کنند

زود تریاقاتشان بر می‌کنند


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

این جهان جنگست کل چون بنگری

ذره با ذره چو دین با کافری


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

آن یکی ذره همی پرد به چپ

وآن دگر سوی یمین اندر طلب


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

ذره‌ای بالا و آن دیگر نگون

جنگ فعلیشان ببین اندر رکون


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

جنگ فعلی هست از جنگ نهان

زین تخالف آن تخالف را بدان


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

ذره‌ای کان محو شد در آفتاب

جنگ او بیرون شد از وصف و حساب


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

چون ز ذره محو شد نفس و نفس

جنگش اکنون جنگ خورشیدست بس


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

رفت از وی جنبش طبع و سکون

از چه از انا الیه راجعون


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

ما به بحر تو ز خود راجع شدیم

وز رضاع اصل مسترضع شدیم


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

در فروع راه ای مانده ز غول

لاف کم زن از اصول ای بی‌اصول


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

جنگ ما و صلح ما در نور عین

نیست از ما هست بین اصبعین


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

جنگ طبعی جنگ فعلی جنگ قول

در میان جزوها حربیست هول


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

این جهان زین جنگ قایم می‌بود

در عناصر در نگر تا حل شود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

چار عنصر چار استون قویست

که بدیشان سقف دنیا مستویست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

هر ستونی اشکنندهٔ آن دگر

استن آب اشکنندهٔ آن شرر


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

پس بنای خلق بر اضداد بود

لاجرم ما جنگییم از ضر و سود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

هست احوالم خلاف همدگر

هر یکی با هم مخالف در اثر


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

چونک هر دم راه خود را می‌زنم

با دگر کس سازگاری چون کنم


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

موج لشکرهای احوالم ببین

هر یکی با دیگری در جنگ و کین


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

می‌نگر در خود چنین جنگ گران

پس چه مشغولی به جنگ دیگران


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

یا مگر زین جنگ حقت وا خرد

در جهان صلح یک رنگت برد


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

آن جهان جز باقی و آباد نیست

زانک آن ترکیب از اضداد نیست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

این تفانی از ضد آید ضد را

چون نباشد ضد نبود جز بقا


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

نفی ضد کرد از بهشت آن بی‌نظیر

که نباشد شمس و ضدش زمهریر


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

هست بی‌رنگی اصول رنگها

صلحها باشد اصول جنگها


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

آن جهانست اصل این پرغم وثاق

وصل باشد اصل هر هجر و فراق


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

این مخالف از چه‌ایم ای خواجه ما

واز چه زاید وحدت این اعداد را


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

زانک ما فرعیم و چار اضداد اصل

خوی خود در فرع کرد ایجاد اصل


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

گوهر جان چون ورای فصلهاست

خوی او این نیست خوی کبریاست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

جنگها بین کان اصول صلحهاست

چون نبی که جنگ او بهر خداست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

غالبست و چیر در هر دو جهان

شرح این غالب نگنجد در دهان


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

آب جیحون را اگر نتوان کشید

هم ز قدر تشنگی نتوان برید


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

گر شدی عطشان بحر معنوی

فرجه‌ای کن در جزیرهٔ مثنوی


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

فرجه کن چندانک اندر هر نفس

مثنوی را معنوی بینی و بس


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

باد که را ز آب جو چون وا کند

آب یک‌رنگی خود پیدا کند


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

شاخهای تازهٔ مرجان ببین

میوه‌های رسته ز آب جان ببین


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

چون ز حرف و صوت و دم یکتا شود

آن همه بگذارد و دریا شود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

حرف‌گو و حرف‌نوش و حرفها

هر سه جان گردند اندر انتها


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

نان‌دهنده و نان‌ستان و نان‌پاک

ساده گردند از صور گردند خاک


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

لیک معنیشان بود در سه مقام

در مراتب هم ممیز هم مدام


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

خاک شد صورت ولی معنی نشد

هر که گوید شد تو گویش نی نشد


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

در جهان روح هر سه منتظر

گه ز صورت هارب و گه مستقر


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

امر آید در صور رو در رود

باز هم ز امرش مجرد می‌شود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

پس له الخلق و له الامرش بدان

خلق صورت امر جان راکب بر آن


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

راکب و مرکوب در فرمان شاه

جسم بر درگاه وجان در بارگاه


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

چونک خواهد که آب آید در سبو

شاه گوید جیش جان را که ارکبوا


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

باز جانها را چو خواند در علو

بانگ آید از نقیبان که انزلوا


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

بعد ازین باریک خواهد شد سخن

کم کن آتش هیزمش افزون مکن


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

تا نجوشد دیگهای خرد زود

دیگ ادراکات خردست و فرود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

پاک سبحانی که سیبستان کند

در غمام حرفشان پنهان کنند


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

زین غمام بانگ و حرف و گفت و گوی

پرده‌ای کز سیب ناید غیر بوی


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

باری افزون کش تو این بو را به هوش

تا سوی اصلت برد بگرفته گوش


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

بو نگه‌دار و بپرهیز از زکام

تن بپوش از باد و بود سرد عام


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

تا نینداید مشامت را ز اثر

ای هواشان از زمستان سردتر


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

چون جمادند و فسرده و تن‌شگرف

می‌جهد انفاسشان از تل برف


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

چون زمین زین برف در پوشد کفن

تیغ خورشید حسام‌الدین بزن


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

هین بر آر از شرق سیف‌الله را

گرم کن زان شرق این درگاه را


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

برف را خنجر زند آن آفتاب

سیلها ریزد ز کُه ها بر تراب


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

زانک لا شرقیست و لا غربیست او

با منجم روز و شب حربیست او


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

که چرا جز من نجوم بی‌هدی

قبله کردی از لئیمی و عمی


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

نا خوشت ناید مقال آن امین

در نبی که لا احب الآفلین


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

از قزح در پیش مه بستی کمر

زان همی رنجی ز وانشق القمر


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

منکری این را که شمس کورت

شمس پیش تست اعلی‌مرتبت


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

از ستاره دیده تصریف هوا

ناخوشت آید اذا النجم هوی


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

خود مؤثرتر نباشد مه ز نان

ای بسا نان که ببرد عرق جان


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

خود مؤثرتر نباشد زهره زآب

ای بسا آبا که کرد او تن خراب


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

مهر آن در جان تست و پند دوست

می‌زند بر گوش تو بیرون پوست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

پند ما در تو نگیرد ای فلان

پند تو در ما نگیرد هم بدان


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

جز مگر مفتاح خاص آید ز دوست

که مقالید السموات آن اوست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

این سخن هم‌چون ستاره‌ست و قمر

لیک بی‌فرمان حق ندهد اثر


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

این ستارهٔ بی‌جهت تاثیر او

می‌زند بر گوشهای وحی‌جو


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

کی بیایید از جهت تا بی‌جهات

تا ندراند شما را گرگ مات


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

آنچنان که لمعهٔ درپاش اوست

شمس دنیا در صفت خفاش اوست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

هفت چرخ ازرقی در رق اوست

پیک ماه اندر تب و در دق اوست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

زهره چنگ مسئله در وی زده

مشتری با نقد جان پیش آمده


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

در هوای دستبوس او زحل

لیک خود را می‌نبیند از محل


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

دست و پا مریخ چندین خست ازو

وآن عطارد صد قلم بشکست ازو


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

با منجم این همه انجم به جنگ

کای رها کرده تو جان بگزیده رنگ


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

جان ویست و ما همه رنگ و رقوم

کوکب هر فکر او جان نجوم


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

فکر کو آنجا همه نورست پاک

بهر تست این لفظ فکر ای فکرناک


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

هر ستاره خانه دارد در علا

هیچ خانه در نگنجد نجم ما


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

جای سوز اندر مکان کی در رود

نور نامحدود را حد کی بود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

لیک تمثیلی و تصویری کنند

تا که در یابد ضعیفی عشقمند


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

مثل نبود لیک باشد آن مثیل

تا کند عقل مجمد را گسیل


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

عقل سر تیزست لیکن پای سست

زانک دل ویران شدست و تن درست


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

عقلشان در نقل دنیا پیچ پیچ

فکرشان در ترک شهوت هیچ هیچ


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

صدرشان در وقت دعوی هم‌چو شرق

صبرشان در وقت تقوی هم‌چو برق


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

عالمی اندر هنرها خودنما

هم‌چو عالم بی‌وفا وقت وفا


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

وقت خودبینی نگنجد در جهان

در گلو و معده گم گشته چو نان


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

این همه اوصافشان نیکو شود

بد نماند چونک نیکوجو شود


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

گر منی گنده بود هم‌چون منی

چون به جان پیوست یابد روشنی


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

هر جمادی که کند رو در نبات

از درخت بخت او روید حیات


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

هر نباتی کان به جان رو آورد

خضروار از چشمهٔ حیوان خورد


بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم

باز جان چون رو سوی جانان نهد

رخت را در عمر بی‌پایان نهد


بخش ۲ - سؤال سایل از مرغی کی بر سر ربض شهری نشسته باشد سر او فاضل‌ترست و عزیزتر و شریف‌تر و مکرم‌تر یا دم او و جواب دادن واعظ سایل را به قدر فهم او

واعظی را گفت روزی سایلی

کای تو منبر را سنی‌تر قایلی


یک سؤالستم بگو ای ذو لباب

اندرین مجلس سؤالم را جواب


بر سر بارو یکی مرغی نشست

از سر و از دم کدامینش بهست؟


گفت اگر رویش به شهر و دم به ده

روی او از دم او می‌دان که به


ور سوی شهرست دم، رویش به ده

خاک آن دم باش و از رویش بجه


مرغ با پر می‌پرد تا آشیان

پر مردم همّت است ای مردمان


عاشقی که آلوده شد در خیر و شر

خیر و شر منگر تو در همّت نگر


باز اگر باشد سپید و بی‌نظیر

چونک صیدش موش باشد شد حقیر


ور بود جغدی و میل او به شاه

او سر بازست منگر در کلاه


آدمی بر قد یک طشت خمیر

بر فزود از آسمان و از اثیر


هیچ «کرمنا» شنید این آسمان؟

که شنید این آدمی پر غمان


بر زمین و چرخ عرضه کرد کس؟

خوبی و عقل و عبارات و هوس؟


جلوه کردی هیچ تو بر آسمان؟

خوبی روی و اصابت در گمان؟


پیش صورت‌های حمام ای ولد

عرضه کردی هیچ سیم‌اندام خود؟


بگذری زان نقش‌های هم‌چو حور

جلوه آری با عجوز نیم‌کور


در عجوزه چیست که ایشان را نبود؟

که ترا زان نقش‌ها با خود ربود؟


تو نگویی من بگویم در بیان

عقل و حس و درک و تدبیرست و جان


در عجوزه جان آمیزش‌کنیست

صورت گرمابه‌ها را روح نیست


صورت گرمابه گر جنبش کند

در زمان او از عجوزه بر کند


جان چه باشد با خبر از خیر و شر

شاد با احسان و گریان از ضرر


چون سر و ماهیت جان مخبرست

هر که او آگاه‌تر با جان‌ترست


روح را تاثیر آگاهی بود

هر که را این بیش، اللهی بود


چون خبرها هست بیرون زین نهاد

باشد این جان‌ها در آن میدان جماد


جان اول مظهر درگاه شد

جان جان خود مظهر الله شد


آن ملایک جمله عقل و جان بدند

جان نو آمد که جسم آن بدند


از سعادت چون بر آن جان بر زدند

هم‌چو تن آن روح را خادم شدند


آن بلیس از جان از آن سر برده بود

یک نشد با جان که عضو مرده بود


چون نبودش آن فدای آن نشد

دست بشکسته مطیع جان نشد


جان نشد ناقص گر آن عضوش شکست

کان بدست اوست تواند کرد هست


سر دیگر هست کو گوش دگر

طوطیی کو مستعد آن شکر


طوطیان خاص را قندیست ژرف

طوطیان عام از آن خور بسته طرف


کی چشد درویش صورت زان زکات

معنیست آن نه فعولن فاعلات


از خر عیسی دریغش نیست قند

لیک خر آمد به خلقت که پسند


قند خر را گر طرب انگیختی

پیش خر قنطار شکر ریختی


معنی نختم علی افواههم

این شناس اینست ره‌رو را مهم


تا ز راه خاتم پیغامبران

بوک بر خیزد ز لب ختم گران


ختم‌هایی که انبیا بگذاشتند

آن به دین احمدی برداشتند


قفل‌های ناگشاده مانده بود

از کف انا فتحنا برگشود


او شفیع است این جهان و آن جهان

این جهان زی دین و آنجا زی جنان


این جهان گوید که تو رهشان نما

وآن جهان گوید که تو مهشان نما


پیشه‌اش اندر ظهور و در کمون

اهد قومی انهم لا یعلمون


باز گشته از دم او هر دو باب

در دو عالم دعوت او مستجاب


بهر این خاتم شدست او که به جود

مثل او نه بود و نه خواهند بود


چونک در صنعت برد استاد دست

نه تو گویی ختم صنعت بر تو است


در گشاد ختم‌ها تو خاتمی

در جهان روح‌بخشان حاتمی


هست اشارات محمدالمراد

کل گشاد اندر گشاد اندر گشاد


صد هزاران آفرین بر جان او

بر قدوم و دور فرزندان او


آن خلیفه‌زادگان مقبلش

زاده‌اند از عنصر جان و دلش


گر ز بغداد و هری یا از ری‌اند

بی‌مزاج آب و گل نسل وی‌اند


شاخ گل هر جا که روید هم گلست

خم مل هر جا که جوشد هم ملست


گر ز مغرب بر زند خورشید سر

عین خورشیدست نه چیز دگر


عیب‌چینان را ازین دم کور دار

هم به ستّاری خود ای کردگار


گفت حق چشم خفاش بدخصال

بسته‌ام من ز آفتاب بی‌مثال


از نظرهای خفاش کم و کاست

انجم آن شمس نیز اندر خفاست


بخش ۳ - نکوهیدن ناموسهای پوسیده را کی مانع ذوق ایمان و دلیل ضعف صدق‌اند و راه‌زن صد هزار ابله چنانک راه‌زن آن مخنث شده بودند گوسفندان و نمی‌یارست گذشتن و پرسیدن مخنث از چوپان کی این گوسفندان تو مرا عجب گزند گفت ای مردی و در تو رگ مردی هست همه فدای تو اند و اگر مخنثی هر یکی ترا اژدرهاست مخنثی دیگر هست کی چون گوسفندان را بیند در حال از راه باز گردد نیارد پرسیدن ترسد کی اگر بپرسم گوسفندان در من افتند و مرا بگزند

ای ضیاء الحق حسام‌الدین بیا

ای صقال روح و سلطان الهدی


مثنوی را مسرح مشروح ده

صورت امثال او را روح ده


تا حروفش جمله عقل و جان شوند

سوی خلدستان جان پران شوند


هم به سعی تو ز ارواح آمدند

سوی دام حرف و مستحقن شدند


باد عمرت در جهان هم‌چون خضر

جان‌فزا و دستگیر و مستمر


چون خضر و الیاس مانی در جهان

تا زمین گردد ز لطفت آسمان


گفتمی از لطف تو جزوی ز صد

گر نبودی طمطراق چشم بد


لیک از چشم بد زهراب دم

زخمهای روح‌فرسا خورده‌ام


جز به رمز ذکر حال دیگران

شرح حالت می‌نیارم در بیان


این بهانه هم ز دستان دلیست

که ازو پاهای دل اندر گلیست


صد دل و جان عاشق صانع شده

چشم بد یا گوش بد مانع شده


خود یکی بوطالب آن عم رسول

می‌نمودش شنعهٔ عربان مهول


که چه گویندم عرب کز طفل خود

او بگردانید دین معتمد


گفتش ای عم یک شهادت تو بگو

تا کنم با حق خصومت بهر تو


گفت لیکن فاش گردد ازسماع

کل سر جاوز الاثنین شاع


من بمانم در زبان این عرب

پیش ایشان خوار گردم زین سبب


لیک گر بودیش لطف ما سبق

کی بدی این بددلی با جذب حق


الغیاث ای تو غیاث المستغیث

زین دو شاخهٔ اختیارات خبیث


من ز دستان و ز مکر دل چنان

مات گشتم که بماندم از فغان


من که باشم چرخ با صد کار و بار

زین کمین فریاد کرد از اختیار


که ای خداوند کریم و بردبار

ده امانم زین دو شاخهٔ اختیار


جذب یک راههٔ صراط المستقیم

به ز دو راه تردد ای کریم


زین دو ره گرچه همه مقصد توی

لیک خود جان کندن آمد این دوی


زین دو ره گرچه به جز تو عزم نیست

لیک هرگز رزم هم‌چون بزم نیست


در نبی بشنو بیانش از خدا

آیت اشفقن ان یحملنها


این تردد هست در دل چون وغا

کاین بود به یا که آن حال مرا


در تردد می‌زند بر همدگر

خوف و اومید بهی در کر و فر


بخش ۴ - مناجات و پناه جستن به حق از فتنهٔ اختیار و از فتنهٔ اسباب اختیار کی سماوات و ارضین از اختیار و اسباب اختیار شکوهیدند و ترسیدند و خلقت آدمی مولع افتاد بر طلب اختیار و اسباب اختیار خویش چنانک بیمار باشد خود را اختیار کم بیند صحت خواهد کی  سبب اختیارست تا اختیارش بیفزاید و منصب خواهد تا اختیارش بیفزاید و  مهبط قهر حق در امم ماضیه فرط اختیار  و اسباب اختیار بوده است هرگز فرعون بی‌نوا کس ندیده است

اولم این جزر و مد از تو رسید

ورنه ساکن بود این بحر ای مجید


هم از آنجا کین تردد دادیم

بی‌تردد کن مرا هم از کرم


ابتلاام می‌کنی آه الغیاث

ای ذکور از ابتلاات چون اناث


تا بکی این ابتلا یا رب مکن

مذهبی‌ام بخش و ده‌مذهب مکن


اشتری‌ام لاغری و پشت ریش

ز اختیار هم‌چو پالان‌شکل خویش


این کژاوه گه شود این سو گران

آن کژاوه گه شود آن سو کشان


بفکن از من حمل ناهموار را

تا ببینم روضهٔ ابرار را


هم‌چو آن اصحاب کهف از باغ جود

می‌چرم ایقاظ نی بل هم رقود


خفته باشم بر یمین یا بر یسار

برنگردم جز چو گو بی‌اختیار


هم به تقلیب تو تا ذات الیمین

یا سوی ذات الشمال ای رب دین


صد هزاران سال بودم در مطار

هم‌چو ذرات هوا بی‌اختیار


گر فراموشم شدست آن وقت و حال

یادگارم هست در خواب ارتحال


می‌رهم زین چارمیخ چارشاخ

می‌جهم در مسرح جان زین مناخ


شیر آن ایام ماضیهای خود

می‌چشم از دایهٔ خواب ای صمد


جمله عالم ز اختیار و هست خود

می‌گریزد در سر سرمست خود


تا دمی از هوشیاری وا رهند

ننگ خمر و زمر بر خود می‌نهند


جمله دانسته که این هستی فخ است

فکر و ذکر اختیاری دوزخ است


می‌گریزند از خودی در بیخودی

یا به مستی یا به شغل ای مهتدی


نفس را زان نیستی وا می‌کشی

زانک بی‌فرمان شد اندر بیهشی


لیس للجن و لا للانس ان

ینفذوا من حبس اقطار الزمن


لا نفوذ الا بسلطان الهدی

من تجاویف السموات العلی


لا هدی الا بسلطان یقی

من حراس الشهب روح المتقی


هیچ کس را تا نگردد او فنا

نیست ره در بارگاه کبریا


چیست معراج فلک این نیستی

عاشقان را مذهب و دین نیستی


پوستین و چارق آمد از نیاز

در طریق عشق محراب ایاز


گرچه او خود شاه را محبوب بود

ظاهر و باطن لطیف و خوب بود


گشته بی‌کبر و ریا و کینه‌ای

حسن سلطان را رخش آیینه‌ای


چونک از هستی خود او دور شد

منتهای کار او محمود بد


زان قوی‌تر بود تمکین ایاز

که ز خوف کبر کردی احتراز


او مهذب گشته بود و آمده

کبر را و نفس را گردن زده


یا پی تعلیم می‌کرد آن حیل

یا برای حکمتی دور از وجل


یا که دید چارقش زان شد پسند

کز نسیم نیستی هستیست بند


تا گشاید دخمه کان بر نیستیست

تا بیاید آن نسیم عیش و زیست


ملک و مال و اطلس این مرحله

هست بر جان سبک‌رو سلسله


سلسلهٔ زرین بدید و غره گشت

ماند در سوراخ چاهی جان ز دشت


صورتش جنت به معنی دوزخی

افعیی پر زهر و نقشش گل رخی


گرچه مؤمن را سقر ندهد ضرر

لیک هم بهتر بود زانجا گذر


گرچه دوزخ دور دارد زو نکال

لیک جنت به ورا فی کل حال


الحذر ای ناقصان زین گلرخی

که بگاه صحبت آمد دوزخی


بخش ۵ - حکایت غلام هندو کی به خداوند‌زادهٔ خود پنهان هوای آورده بود چون دختر را با مهتر‌زاده‌ای عقد کردند غلام خبر یافت رنجور شد و می‌گداخت و هیچ طبیب علت او را در نمی‌یافت و او را زهرهٔ گفتن نه

خواجه‌ای را بود هندو بنده‌ای

پروریده کرده او را زنده‌ای


علم و آدابش تمام آموخته

در دلش شمع هنر افروخته


پروریدش از طفولیت به ناز

در کنار لطف آن اکرام‌ساز


بود هم این خواجه را خوش دختری

سیم‌اندامی گشی خوش‌گوهر‌ی


چون مراهق گشت دختر طالبان

بذل می‌کردند کابین گران


می‌رسیدش از سوی هر مهتر‌ی

بهر دختر دم به دم خوزه‌گر‌ی


گفت خواجه مال را نبْوَد ثبات

روز آید شب رود اندر جهات


حسن صورت هم ندارد اعتبار

که شود رخ زرد از یک زخم خار


سهل باشد نیز مهترزادگی

که بود غره به مال و بارگی


ای بسا مهتر‌بچه کز شور و شر

شد ز فعل زشت خود ننگ پدر


پر هنر را نیز اگر باشد نفیس

کم پرست و عبرتی گیر از بلیس


علم بودش چون نبودش عشق دین

او ندید از آدم الا نقش طین


گرچه دانی دقت علم ای امین

زانت نگشاید دو دیدهٔ غیب‌بین


او نبیند غیر دستار‌ی و ریش

از معرف پرسد از بیش و کمی‌ش


عارفا تو از معرف فارغی

خود همی‌بینی که نور بازغی


کارْ تقوی دارد و دین و صلاح

که ازو باشد بدو عالم فلاح


کرد یک داماد صالح اختیار

که بُد او فخر همه خیل و تبار


پس زنان گفتند او را مال نیست

مهتری و حسن و استقلال نیست


گفت آنها تابع زهدند و دین

بی‌زر او گنجی‌ست بر روی زمین


چون به جد تزویج دختر گشت فاش

دست پیمان و نشانی و قماش


پس غلام خُرد که‌اندر خانه بود

گشت بیمار و ضعیف و زار زود


هم‌چو بیمار دقی او می‌گداخت

علت او را طبیبی کم شناخت


عقل می‌گفتی که رنجش از دل است

داروی تن در غم دل باطل است


آن غلامک دم نزد از حال خویش

کز چه می‌آید برو در سینه نیش


گفت خاتون را شبی شوهر که تو

باز پرسش در خلا از حال او


تو به جای مادری او را بود

که غم خود پیش تو پیدا کند


چونک خاتون کرد در گوش این کلام

روز دیگر رفت نزدیک غلام


پس سرش را شانه می‌کرد آن ستی

با دو صد مهر و دلال و آشتی


آنچنان که مادران مهربان

نرم کردش تا در آمد در بیان


که مرا اومید از تو این نبود

که دهی دختر به بیگانهٔ عنود


خواجه‌زادهٔ ما و ما خسته‌جگر

حیف نبود که رود جای دگر


خواست آن خاتون ز خشمی که آمدش

که زند وز بام زیر اندازدش


کو که باشد هندو‌ی مادر غَر‌ی

که طمع دارد به خواجه دختر‌ی


گفت صبر اولی بود خود را گرفت

گفت با خواجه که بشنو این شگفت


این چنین گراء کی خاین بود

ما گمان برده که هست او معتمد


بخش ۶ - صبر فرمودن خواجه مادر دختر را کی غلام را زجر مکن من او را بی‌زجر ازین طمع باز آرم کی نه سیخ سوزد نه کباب خام ماند

گفت خواجه صبر کن با او بگو

که ازو ببریم و بدهیمش به تو


تا مگر این از دلش بیرون کنم

تو تماشا کن که دفعش چون کنم


تو دلش خوش کن بگو می‌دان درست

که حقیقت دختر ما جفت تست


ما ندانستیم ای خوش مشتری

چونک دانستیم، تو اولی‌تری


آتش ما هم درین کانون ما

لیلی آن ما و تو مجنون ما


تا خیال و فکر خوش بر وی زند

فکر شیرین مرد را فربه کند


جانور فربه شود لیک از علف

آدمی فربه ز عز است و شرف


آدمی فربه شود از راه گوش

جانور فربه شود از حلق و نوش


گفت آن خاتون ازین ننگ مهین

خود دهانم کی بجنبد اندرین


این چنین ژاژی چه خایم بهر او

گو بمیر آن خاین ابلیس‌خو


گفت خواجه نی مترس و دم دهش

تا رود علت ازو زین لطف خوش


دفع او را دلبرا بر من نویس

هل که صحت یابد آن باریک‌ریس


چون بگفت آن خسته را خاتون چنین

می‌نگنجید از تبختر بر زمین


زفت گشت و فربه و سرخ و شکفت

چون گل سرخ هزاران شکر گفت


که گهی می‌گفت ای خاتون من

که مبادا باشد این دستان و فن


خواجه جمعیت بکرد و دعوتی

که همی‌سازم فرج را وصلتی


تا جماعت عشوه می‌دادند و گال

که ای فرج بادت مبارک اتصال


تا یقین‌تر شد فرج را آن سخن

علت از وی رفت کل از بیخ و بن


بعد از آن اندر شب گردک به فن

امردی را بست حنی هم‌چو زن


پر نگارش کرد ساعد چون عروس

پس نمودش ماکیان دادش خروس


مقنعه و حلهٔ عروسان نکو

کنگ امرد را بپوشانید او


شمع را هنگام خلوت زود کشت

ماند هندو با چنان کنگ درشت


هندوک فریاد می‌کرد و فغان

از برون نشنید کس از دف‌زنان


ضرب دف و کف و نعرهٔ مرد و زن

کرد پنهان نعرهٔ آن نعره‌زن


تا به روز آن هندوک را می‌فشارد

چون بوَد در پیش سگ انبان آرد؟


زود آوردند طاس و بوغ زفت

رسم داماد‌ان فرج حمام رفت


رفت در حمام او رنجور جان

کون دریده هم‌چو دلق تونیان


آمد از حمام در گردک فسوس

پیش او بنشست دختر چون عروس


مادرش آنجا نشسته پاسبان

که نباید کاو کند روز امتحان


ساعتی در وی نظر کرد از عناد

آنگهان با هر دو دستش ده بداد


گفت کس را خود مبادا اتصال

با چو تو ناخوش عروس بد‌فعال


روز رویت روی خاتونان تر

کیر زشتت شب بتر از کیر خر


هم‌چنان جمله نعیم این جهان

بس خوش‌ست از دور پیش از امتحان


می‌نماید در نظر از دور آب

چون روی نزدیک باشد آن سراب


گنده پیر‌ست او و از بس چاپلوس

خویش را جلوه کند چون نو عروس


هین مشو مغرور آن گلگونه‌اش

نوش نیش‌آلودهٔ او را مچش


صبر کن کالصبر مفتاح الفرج

تا نیفتی چون فرج در صد حرج


آشکارا دانه پنهان دام او

خوش نماید ز اولت انعام او


بخش ۷ - در بیان آنک این غرور تنها آن هندو را نبود بلک هر آدمیی به چنین غرور مبتلاست در هر مرحله‌ای الا من عصم الله

چون بپیوستی بدان ای زینهار

چند نالی در ندامت زار زار


نامْ میری و وزیری و شهی

در نهانش مرگ و درد و جان‌دهی


بنده باش و بر زمین رو چون سمند

چون جنازه نه که بر گردن برند


جمله را حمال خود خواهد کفور

چون سوار مرده آرندش به گور


بر جنازه هر که را بینی به خواب

فارس منصب شود عالی رکاب


زانک آن تابوت بر خلقست بار

بار بر خلقان فکندند این کبار


بار خود بر کس منه بر خویش نه

سروری را کم طلب درویش به


مرکب اعناق مردم را مپا

تا نیاید نقرست اندر دو پا


مرکبی را که آخرش تو ده دهی

که به شهری مانی و ویران‌دهی


ده دهش اکنون که چون شهرت نمود

تا نباید رخت در ویران گشود


ده دهش اکنون که صد بستانت هست

تا نگردی عاجز و ویران‌پرست


گفت پیغامبر که جنت از اله

گر همی‌خواهی ز کس چیزی مخواه


چون نخواهی من کفیلم مر ترا

جنت الماوی و دیدار خدا


آن صحابی زین کفالت شد عیار

تا یکی روزی که گشته بد سوار


تازیانه از کفش افتاد راست

خود فرو آمد ز کس آنرا نخواست


آنک از دادش نیاید هیچ بد

داند و بی‌خواهشی خود می‌دهد


ور به امر حق بخواهی آن رواست

آنچنان خواهش طریق انبیاست


بد نماند چون اشارت کرد دوست

کفر ایمان شد چو کفر از بهر اوست


هر بدی که امر او پیش آورد

آن ز نیکوهای عالم بگذرد


زان صدف گر خسته گردد نیز پوست

ده مده که صد هزاران در دروست


این سخن پایان ندارد بازگرد

سوی شاه و هم‌مزاج باز گرد


باز رو در کان چو زر ده‌دهی

تا رهد دستان تو از ده‌دهی


صورتی را چون بدل ره می‌دهند

از ندامت آخرش ده می‌دهند


توبه می‌آرند هم پروانه‌وار

باز نسیان می‌کشدشان سوی کار


هم‌چو پروانه ز دور آن نار را

نور دید و بست آن سو بار را


چون بیامد سوخت پرش را گریخت

باز چون طفلان فتاد و ملح ریخت


بار دیگر بر گمان طمع سود

خویش زد بر آتش آن شمع زود


بار دیگر سوخت هم واپس بجست

باز کردش حرص دل ناسی و مست


آن زمان کز سوختن وا می‌جهد

هم‌چو هندو شمع را ده می‌دهد


که ای رخت تابان چون ماه شب‌فروز

وی به صحبت کاذب و مغرورسوز


باز از یادش رود توبه و انین

کاوهن الرحمن کید الکاذبین


بخش ۸ - در عموم تاویل این آیت کی کلما اوقدوا نارا للحرب

کلما هم اوقدوا نار الوغی

اطفاء الله نارهم حتی انطفا


عزم کرده که دلا آنجا مه‌ایست

گشته ناسی زانک اهل عزم نیست


چون نبودش تخم صدقی کاشته

حق برو نسیان آن بگماشته


گرچه بر آتش‌زنهٔ دل می‌زند

آن ستاره‌ش را کف حق می‌کشد


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

شرفه‌ای بشنید در شب معتمد

برگرفت آتش‌زنه که آتش زند


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

دزد آمد آن زمان پیشش نشست

چون گرفت آن سوخته می‌کرد پست


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

می‌نهاد آنجا سر انگشت را

تا شود استارهٔ آتش فنا


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

خواجه می‌پنداشت کز خود می‌مرد

این نمی‌دید او که دزدش می‌کشد


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

خواجه گفت این سوخته نمناک بود

می‌مرد استاره از تریش زود


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

بس که ظلمت بود و تاریکی ز پیش

می‌ندید آتش‌کشی را پیش خویش


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

این چنین آتش‌کشی اندر دلش

دیدهٔ کافر نبیند از عمش


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

چون نمی‌داند دل داننده‌ای

هست با گردنده گرداننده‌ای


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

چون نمی‌گویی که روز و شب به خود

بی‌خداوندی کی آید کی رود


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

گرد معقولات می‌گردی ببین

این چنین بی‌عقلی خود ای مهین


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

خانه با بنا بود معقول‌تر

یا که بی‌بنا بگو ای کم‌هنر


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

خط با کاتب بود معقول‌تر

یا که بی‌کاتب بیندیش ای پسر


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

جیم گوش و عین چشم و میم فم

چون بود بی‌کاتبی ای متهم


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

شمع روشن بی‌ز گیراننده‌ای

یا بگیرانندهٔ داننده‌ای


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

صنعت خوب از کف شل ضریر

باشد اولی یا بگیرایی بصیر


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

پس چو دانستی که قهرت می‌کند

بر سرت دبوس محنت می‌زند


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

پس بکن دفعش چو نمرودی به جنگ

سوی او کش در هوا تیری خدنگ


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

هم‌چو اسپاه مغل بر آسمان

تیر می‌انداز دفع نزع جان


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

یا گریز از وی اگر توانی برو

چون روی چون در کف اویی گرو


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

در عدم بودی نرستی از کفش

از کف او چون رهی ای دست‌خوش


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

آرزو جستن بود بگریختن

پیش عدلش خون تقوی ریختن


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

این جهان دامست و دانه‌آرزو

در گریز از دامها روی آر زو


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

چون چنین رفتی بدیدی صد گشاد

چون شدی در ضد آن دیدی فساد


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

پس پیمبر گفت استفتوا القلوب

گرچه مفتیتان برون گوید خطوب


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

آرزو بگذار تا رحم آیدش

آزمودی که چنین می‌بایدش


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

چون نتانی جست پس خدمت کنش

تا روی از حبس او در گلشنش


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

دم به دم چون تو مراقب می‌شوی

داد می‌بینی و داور ای غوی


بخش ۹ - قصه‌ای هم در تقریر این

ور ببندی چشم خود را ز احتجاب

کار خود را کی گذارد آفتاب


بخش ۱۰ - وا نمودن پادشاه به امرا و متعصبان در راه ایاز سبب فضیلت و مرتبت و قربت و جامگی او بریشان بر وجهی کی ایشان را حجت و اعتراض نماند

چون امیران از حسد جوشان شدند

عاقبت بر شاه خود طعنه زدند


کین ایاز تو ندارد سی خرد

جامگی سی امیر او چون خورد


شاه بیرون رفت با آن سی امیر

سوی صحرا و کهستان صیدگیر


کاروانی دید از دور آن ملک

گفت امیری را برو ای مؤتفک


رو بپرس آن کاروان را بر رصد

کز کدامین شهر اندر می‌رسد


رفت و پرسید و بیامد که ز ری

گفت عزمش تا کجا درماند وی


دیگری را گفت رو ای بوالعلا

باز پرس از کاروان که تا کجا


رفت و آمد گفت تا سوی یمن

گفت رختش چیست هان ای موتمن


ماند حیران گفت با میری دگر

که برو وا پرس رخت آن نفر


باز آمد گفت از هر جنس هست

اغلب آن کاسه‌های رازیست


گفت کی بیرون شدند از شهر ری

ماند حیران آن امیر سست پی


هم‌چنین تا سی امیر و بیشتر

سست‌رای و ناقص اندر کر و فر


گفت امیران را که من روزی جدا

امتحان کردم ایاز خویش را


که بپرس از کاروان تا از کجاست

او برفت این جمله وا پرسید راست


بی‌وصیت بی‌اشارت یک به یک

حالشان دریافت بی ریبی و شک


هر چه زین سی میر اندر سی مقام

کشف شد زو آن به یکدم شد تمام


بخش ۱۱ - مدافعهٔ امرا آن حجت را به شبههٔ جبریانه و جواب دادن شاه ایشان را

پس بگفتند آن امیران کین فنیست

از عنایتهاش کار جهد نیست


قسمت حقست مه را روی نغز

دادهٔ بختست گل را بوی نغز


گفت سلطان بلک آنچ از نفس زاد

ریع تقصیرست و دخل اجتهاد


ورنه آدم کی بگفتی با خدا

ربنا انا ظلمنا نفسنا


خود بگفتی کین گناه از نفس بود

چون قضا این بود حزم ما چه سود


هم‌چو ابلیسی که گفت اغویتنی

تو شکستی جام و ما را می‌زنی


بل قضا حقست و جهد بنده حق

هین مباش اعور چو ابلیس خلق


در تردد مانده‌ایم اندر دو کار

این تردد کی بود بی‌اختیار


این کنم یا آن کنم او کی گود

که دو دست و پای او بسته بود


هیچ باشد این تردد بر سرم

که روم در بحر یا بالا پرم


این تردد هست که موصل روم

یا برای سحر تا بابل روم


پس تردد را بباید قدرتی

ورنه آن خنده بود بر سبلتی


بر قضا کم نه بهانه ای جوان

جرم خود را چون نهی بر دیگران


خون کند زید و قصاص او به عمر

می خورد عمرو و بر احمد حد خمر


گرد خود برگرد و جرم خود ببین

جنبش از خود بین و از سایه مبین


که نخواهد شد غلط پاداش میر

خصم را می‌داند آن میر بصیر


چون عسل خوردی نیامد تب به غیر

مزد روز تو نیامد شب به غیر


در چه کردی جهد کان وا تو نگشت

تو چه کاریدی که نامد ریع کشت


فعل تو که زاید از جان و تنت

هم‌چو فرزندت بگیرد دامنت


فعل را در غیب صورت می‌کنند

فعل دزدی را نه داری می‌زنند


دار کی ماند به دزدی لیک آن

هست تصویر خدای غیب‌دان


در دل شحنه چو حق الهام داد

که چنین صورت بساز از بهر داد


تا تو عالم باشی و عادل قضا

نامناسب چون دهد داد و سزا


چونک حاکم این کند اندر گزین

چون کند حکم احکم این حاکمین


چون بکاری جو نروید غیر جو

قرض تو کردی ز که خواهد گرو


جرم خود را بر کسی دیگر منه

هوش و گوش خود بدین پاداش ده


جرم بر خود نه که تو خود کاشتی

با جزا و عدل حق کن آشتی


رنج را باشد سبب بد کردنی

بد ز فعل خود شناس از بخت نی


آن نظر در بخت چشم احول کند

کلب را کهدانی و کاهل کند


متهم کن نفس خود را ای فتی

متهم کم کن جزای عدل را


توبه کن مردانه سر آور به ره

که فمن یعمل بمثقال یره


در فسون نفس کم شو غره‌ای

که آفتاب حق نپوشد ذره‌ای


هست این ذرات جسمی ای مفید

پیش این خورشید جسمانی پدید


هست ذرات خواطر و افتکار

پیش خورشید حقایق آشکار


بخش ۱۲ - حکایت آن صیادی کی خویشتن در گیاه پیچیده بود و دستهٔ گل و لاله را کله‌وار به سر فرو کشیده تا مرغان او را گیاه پندارند و آن مرغ زیرک بوی برد اندکی کی این آدمیست کی برین شکل گیاه ندیدم اما هم تمام بوی نبرد به افسون او مغرور شد زیرا در ادراک اول قاطعی نداشت در ادراک مکر دوم قاطعی داشت و هو الحرص و الطمع لا سیما عند فرط الحاجة و الفقر قال النبی صلی الله علیه و سلم کاد الفقر ان یکون کفرا

رفت مرغی در میان مرغزار

بود آنجا دام از بهر شکار


دانهٔ چندی نهاده بر زمین

وآن صیاد آنجا نشسته در کمین


خویشتن پیچیده در برگ و گیاه

تا در افتد صید بیچاره ز راه


مرغک آمد سوی او از ناشناخت

پس طوافی کرد و پیش مرد تاخت


گفت او را کیستی تو سبزپوش

در بیابان در میان این وحوش


گفت مرد زاهدم من منقطع

با گیاهی گشتم اینجا مقتنع


زهد و تقوی را گزیدم دین و کیش

زانک می‌دیدم اجل را پیش خویش


مرگ همسایه مرا واعظ شده

کسب و دکان مرا برهم زده


چون به آخر فرد خواهم ماندن

خو نباید کرد با هر مرد و زن


رو بخواهم کرد آخر در لحد

آن به آید که کنم خو با احد


چو زنخ را بست خواهند ای صنم

آن به آید که زنخ کمتر زنم


ای بزربفت و کمر آموخته

آخرستت جامهٔ نادوخته


رو به خاک آریم کز وی رسته‌ایم

دل چرا در بی‌وفایان بسته‌ایم


جد و خویشانمان قدیمی چار طبع

ما به خویشی عاریت بستیم طمع


سالها هم‌صحبتی و هم‌دمی

با عناصر داشت جسم آدمی


روح او خود از نفوس و از عقول

روح اصول خویش را کرده نکول


از عقول و از نفوس پر صفا

نامه می‌آید به جان کای بی‌وفا


یارکان پنج روزه یافتی

رو ز یاران کهن بر تافتی


کودکان گرچه که در بازی خوشند

شب کشانشان سوی خانه می‌کشند


شد برهنه وقت بازی طفل خرد

دزد از ناگه قبا و کفش برد


آن چنان گرم او به بازی در فتاد

کان کلاه و پیرهن رفتش ز یاد


شد شب و بازی او شد بی‌مدد

رو ندارد کو سوی خانه رود


نی شنیدی انما الدنیا لعب

باد دادی رخت و گشتی مرتعب


پیش از آنک شب شود جامه بجو

روز را ضایع مکن در گفت و گو


من به صحرا خلوتی بگزیده‌ام

خلق را من دزد جامه دیده‌ام


نیم عمر از آرزوی دلستان

نیم عمر از غصه‌های دشمنان


جبه را برد آن کله را این ببرد

غرق بازی گشته ما چون طفل خرد


نک شبانگاه اجل نزدیک شد

خلّ هذا اللّعب بسّک لاتعد


هین سوار توبه شو در دزد رس

جامه‌ها از دزد بستان باز پس


مرکب توبه عجایب مرکب است

بر فلک تازد به یک لحظه ز پست


لیک مرکب را نگه می‌دار از آن

کو بدزدید آن قبایت را نهان


تا ندزدد مرکبت را نیز هم

پاس دار این مرکبت را دم به دم


بخش ۱۳ - حکایت آن شخص کی دزدان قوج او را بدزدیدند  و بر آن قناعت نکرد به حیله جامه‌هاش را هم دزدیدند

آن یکی قج داشت از پس می‌کشید

دزد قج را برد حبلش را برید


چونک آگه شد دوان شد چپ و راست

تا بیابد کان قج برده کجاست


بر سر چاهی بدید آن دزد را

که فغان می‌کرد کای واویلتا


گفت نالان از چئی ای اوستاد

گفت همیان زرم در چه فتاد


گر توانی در روی بیرون کشی

خمس بدهم مر ترا با دلخوشی


خمس صد دینار بستانی به دست

گفت او خود این بهای ده قجست


گر دری بر بسته شد ده در گشاد

گر قجی شد حق عوض اشتر بداد


جامه‌ها بر کند و اندر چاه رفت

جامه‌ها را برد هم آن دزد تفت


حازمی باید که ره تا ده برد

حزم نبود طمع طاعون آورد


او یکی دزدست فتنه‌سیرتی

چون خیال او را بهر دم صورتی


کس نداند مکر او الا خدا

در خدا بگریز و وا ره زان دغا


بخش ۱۴ - مناظرهٔ مرغ با صیاد در ترهب و در معنی ترهبی کی مصطفی علیه‌السلام نهی کرد از آن امت خود را کی لا رهبانیة فی الاسلام

مرغ گفتش خواجه در خلوت مه‌ایست

دین احمد را ترهب نیک نیست


از ترهب نهی کردست آن رسول

بدعتی چون در گرفتی ای فضول


جمعه شرطست و جماعت در نماز

امر معروف و ز منکر احتراز


رنج بدخویان کشیدن زیر صبر

منفعت دادن به خلقان هم‌چو ابر


خیر ناس آن ینفع الناس ای پدر

گر نه سنگی چه حریفی با مدر


در میان امت مرحوم باش

سنت احمد مهل محکوم باش


گفت عقل هر که را نبود رسوخ

پیش عاقل او چو سنگست و کلوخ


چون حمارست آنک نانش امنیتست

صحبت او عین رهبانیتست


زانک غیر حق همه گردد رفات

کل آت بعد حین فهو آت


حکم او هم حکم قبلهٔ او بود

مرده‌اش خوان چونک مرده‌جو بود


هر که با این قوم باشد راهبست

که کلوخ و سنگ او را صاحبست


خود کلوخ و سنگ کس را ره نزد

زین کلوخان صد هزار آفت رسد


گفت مرغش پس جهاد آنگه بود

کین چنین ره‌زن میان ره بود


از برای حفظ و یاری و نبرد

بر ره ناآمن آید شیرمرد


عرق مردی آنگهی پیدا شود

که مسافر همره اعدا شود


چون نبی سیف بودست آن رسول

امت او صفدرانند و فحول


مصلحت در دین ما جنگ و شکوه

مصلحت در دین عیسی غار و کوه


گفت آری گر بود یاری و زور

تا به قوت بر زند بر شر و شور


چون نباشد قوتی پرهیز به

در فرار لا یطاق آسان بجه


گفت صدق دل بباید کار را

ورنه یاران کم نیاید یار را


یار شو تا یار بینی بی‌عدد

زانک بی‌یاران بمانی بی‌مدد


دیو گرگست و تو هم‌چون یوسفی

دامن یعقوب مگذار ای صفی


گرگ اغلب آنگهی گیرا بود

کز رمه شیشک به خود تنها رود


آنک سنت یا جماعت ترک کرد

در چنین مسبع نه خون خویش خورد


هست سنت ره جماعت چون رفیق

بی‌ره و بی‌یار افتی در مضیق


همرهی نه کو بود خصم خرد

فرصتی جوید که جامهٔ تو برد


می‌رود با تو که یابد عقبه‌ای

که تواند کردت آنجا نهبه‌ای


یا بود اشتردلی چون دید ترس

گوید او بهر رجوع از راه درس


یار را ترسان کند ز اشتردلی

این چنین همره عدو دان نه ولی


راه جان‌بازیست و در هر غیشه‌ای

آفتی در دفع هر جان شیشه‌ای


راه دین زان رو پر از شور و شرست

که نه راه هر مخنث گوهرست


در ره این ترس امتحانهای نفوس

هم‌چو پرویزن به تمییز سبوس


راه چه بود پر نشان پایها

یار چه بود نردبان رایها


گیرم آن گرگت نیابد ز احتیاط

بی ز جمعیت نیابی آن نشاط


آنک تنها در رهی او خوش رود

با رفیقان سیر او صدتو شود


با غلیظی خر ز یاران ای فقیر

در نشاط آید شود قوت‌پذیر


هر خری کز کاروان تنها رود

بر وی آن راه از تعب صدتو شود


چند سیخ و چند چوب افزون خورد

تا که تنها آن بیابان را برد


مر ترا می‌گوید آن خر خوش شنو

گر نه‌ای خر هم‌چنین تنها مرو


آنک تنها خوش رود اندر رصد

با رفیقان بی‌گمان خوشتر رود


هر نبیی اندرین راه درست

معجزه بنمود و همراهان بجست


گر نباشد یاری دیوارها

کی برآید خانه و انبارها


هر یکی دیوار اگر باشد جدا

سقف چون باشد معلق در هوا


گر نباشد یاری حبر و قلم

کی فتد بر روی کاغذها رقم


این حصیری که کسی می‌گسترد

گر نپیوندد به هم بادش برد


حق ز هر جنسی چو زوجین آفرید

پس نتایج شد ز جمعیت پدید


او بگفت و او بگفت از اهتزاز

بحثشان شد اندرین معنی دراز


مثنوی را چابک و دلخواه کن

ماجرا را موجز و کوتاه کن


بعد از آن گفتش که گندم آن کیست

گفت امانت از یتیم بی وصیست


مال ایتام است امانت پیش من

زانک پندارند ما را مؤتمن


گفت من مضطرم و مجروح‌حال

هست مردار این زمان بر من حلال


هین به دستوری ازین گندم خورم

ای امین و پارسا و محترم


گفت مفتی ضرورت هم توی

بی‌ضرورت گر خوری مجرم شوی


ور ضرورت هست هم پرهیز به

ور خوری باری ضمان آن بده


مرغ پس در خود فرو رفت آن زمان

توسنش سر بستد از جذب عنان


چون بخورد آن گندم اندر فخ بماند

چند او یاسین و الانعام خواند


بعد در ماندن چه افسوس و چه آه

پیش از آن بایست این دود سیاه


آن زمان که حرص جنبید و هوس

آن زمان می‌گو کای فریادرس


کان زمان پیش از خرابی بصره است

بوک بصره وا رهد هم زان شکست


ابک لی یا باکیی یا ثاکلی

قبل هدم البصرة و الموصلی


نح علی قبل موتی واغتفر

لا تنح لی بعد موتی واصطبر


ابک لی قبل ثبوری فی‌النوی

بعد طوفان النوی خل البکا


آن زمان که دیو می‌شد راه‌زن

آن زمان بایست یاسین خواندن


پیش از آنک اشکسته گردد کاروان

آن زمان چوبک بزن ای پاسبان


بخش ۱۵ - حکایت پاسبان کی خاموش کرد تا دزدان رخت تاجران بردند به کلی بعد از آن هیهای و پاسبانی می‌کرد

پاسبانی خفت و دزد اسباب برد

رختها را زیر هر خاکی فشرد


روز شد بیدار شد آن کاروان

دید رفته رخت و سیم و اشتران


پس بدو گفتند ای حارس بگو

که چه شد این رخت و این اسباب کو


گفت دزدان آمدند اندر نقاب

رختها بردند از پیشم شتاب


قوم گفتندش که ای چو تل ریگ

پس چه می‌کردی کیی ای مردریگ


گفت من یک کس بدم ایشان گروه

با سلاح و با شجاعت با شکوه


گفت اگر در جنگ کم بودت امید

نعره‌ای زن کای کریمان برجهید


گفت آن دم کارد بنمودند و تیغ

که خمش ورنه کشیمت بی‌دریغ


آن زمان از ترس بستم من دهان

این زمان هیهای و فریاد و فغان


آن زمان بست آن دمم که دم زنم

این زمان چندانک خواهی هی کنم


چونک عمرت برد دیو فاضحه

بی‌نمک باشد اعوذ و فاتحه


گرچه باشد بی‌نمک اکنون حنین

هست غفلت بی‌نمک‌تر زان یقین


هم‌چنین هم بی‌نمک می‌نال نیز

که ذلیلان را نظر کن ای عزیز


قادری بی‌گاه باشد یا به گاه

از تو چیزی فوت کی شد ای اله


شاه لا تاسوا علی ما فاتکم

کی شود از قدرتش مطلوب گم


بخش ۱۶ - حواله کردن مرغ گرفتاری خود را در دام به فعل و مکر و زرق  زاهد و جواب زاهد مرغ را

گفت آن مرغ این سزای او بود

که فسون زاهدان را بشنود


گفت زاهد نه سزای آن نشاف

کو خورد مال یتیمان از گزاف


بعد از آن نوحه‌گری آغاز کرد

که فخ و صیاد لرزان شد ز درد


کز تناقضهای دل پشتم شکست

بر سرم جانا بیا می‌مال دست


زیر دست تو سرم را راحتیست

دست تو در شکربخشی آیتیست


سایهٔ خود از سر من برمدار

بی‌قرارم بی‌قرارم بی‌قرار


خوابها بیزار شد از چشم من

در غمت ای رشک سرو و یاسمن


گر نیم لایق چه باشد گر دمی

ناسزایی را بپرسی در غمی


مر عدم را خود چه استحقاق بود

که برو لطفت چنین درها گشود


خاک گرگین را کرم آسیب کرد

ده گهر از نور حس در جیب کرد


پنج حس ظاهر و پنج نهان

که بشر شد نطفهٔ مرده از آن


توبه بی توفیقت ای نور بلند

چیست جز بر ریش توبه ریش‌خند


سبلتان توبه یک یک بر کنی

توبه سایه‌ست و تو ماه روشنی


ای ز تو ویران دکان و منزلم

چون ننالم چون بیفشاری دلم


چون گریزم زانک بی تو زنده نیست

بی خداوندیت بود بنده نیست


جان من بستان تو ای جان را اصول

زانک بی‌تو گشته‌ام از جان ملول


عاشقم من بر فن دیوانگی

سیرم از فرهنگی و فرزانگی


چون بدرد شرم گویم راز فاش

چند ازین صبر و زحیر و ارتعاش


در حیا پنهان شدم هم‌چون سجاف

ناگهان بجهم ازین زیر لحاف


ای رفیقان راهها را بست یار

آهوی لنگیم و او شیر شکار


جز که تسلیم و رضا کو چاره‌ای

در کف شیر نری خون‌خواره‌ای


او ندارد خواب و خور چون آفتاب

روحها را می‌کند بی‌خورد و خواب


که بیا من باش یا هم‌خوی من

تا ببینی در تجلی روی من


ور ندیدی چون چنین شیدا شدی

خاک بودی طالب احیا شدی


گر ز بی‌سویت ندادست او علف

چشم جانت چون بماندست آن طرف


گربه بر سوراخ زان شد معتکف

که از آن سوراخ او شد معتلف


گربهٔ دیگر همی‌گردد به بام

کز شکار مرغ یابید او طعام


آن یکی را قبله شد جولاهگی

وآن یکی حارس برای جامگی


وان یکی بی‌کار و رو در لامکان

که از آن سو دادیش تو قوت جان


کار او دارد که حق را شد مرید

بهر کار او ز هر کاری برید


دیگران چون کودکان این روز چند

تا شب ترحال بازی می‌کنند


خوابناکی کو ز یقظت می‌جهد

دایهٔ وسواس عشوه‌ش می‌دهد


رو بخسپ ای جان که نگذاریم ما

که کسی از خواب بجهاند ترا


هم تو خود را بر کنی از بیخ خواب

هم‌چو تشنه که شنود او بانگ آب


بانگ آبم من به گوش تشنگان

هم‌چو باران می‌رسم از آسمان


بر جه ای عاشق برآور اضطراب

بانگ آب و تشنه و آنگاه خواب


بخش ۱۷ - حکایت آن عاشق کی شب بیامد بر امید وعدهٔ معشوق بدان وثاقی کی اشارت کرده بود و بعضی از شب منتظر ماند و خوابش بربود معشوق آمد بهر انجاز وعده او را خفته یافت جیبش پر جوز کرد و او را خفته گذاشت و بازگشت

عاشقی بودست در ایام پیش

پاسبان عهد اندر عهد خویش


سالها در بند وصل ماه خود

شاهمات و مات شاهنشاه خود


عاقبت جوینده یابنده بود

که فرج از صبر زاینده بود


گفت روزی یار او که امشب بیا

که بپختم از پی تو لوبیا


در فلان حجره نشین تا نیم‌شب

تا بیایم نیم‌شب من بی طلب


مرد قربان کرد و نانها بخش کرد

چون پدید آمد مهش از زیر گرد


شب در آن حجره نشست آن گرمدار

بر امید وعدهٔ آن یار غار


بعد نصف اللیل آمد یار او

صادق الوعدانه آن دلدار او


عاشق خود را فتاده خفته دید

اندکی از آستین او درید


گردکانی چندش اندر جیب کرد

که تو طفلی گیر این می‌باز نرد


چون سحر از خواب عاشق بر جهید

آستین و گردکانها را بدید


گفت شاه ما همه صدق و وفاست

آنچ بر ما می‌رسد آن هم ز ماست


ای دل بی‌خواب ما زین ایمنیم

چون حرس بر بام چوبک می‌زنیم


گردکان ما درین مطحن شکست

هر چه گوییم از غم خود اندکست


عاذلا چند این صلای ماجرا

پند کم ده بعد ازین دیوانه را


من نخواهم عشوهٔ هجران شنود

آزمودم چند خواهم آزمود


هرچه غیر شورش و دیوانگیست

اندرین ره دوری و بیگانگیست


هین بنه بر پایم آن زنجیر را

که دریدم سلسلهٔ تدبیر را


غیر آن جعد نگار مقبلم

گر دو صد زنجیر آری بگسلم


عشق و ناموس ای برادر راست نیست

بر در ناموس ای عاشق مَایست


وقت آن آمد که من عریان شوم

نقش بگذارم سراسر جان شوم


ای عدوّ شرم و اندیشه بیا

که دریدم پردهٔ شرم و حیا


ای ببسته خواب جان از جادوی

سخت‌دل یارا که در عالم توی


هین گلوی صبر می گیر و فشار

تا خنک گردد دل عشق ای سوار


تا نسوزم کی خنک گردد دلش

ای دل ما خاندان و منزلش


خانهٔ خود را همی‌سوزی بسوز

کیست آن کس کت بگوید لایجوز


خوش بسوز این خانه را ای شیر مست

خانهٔ عاشق چنین اولیترست


بعد ازین این سوز را قبله کنم

زانکه شمعم  بسوزش روشنم


خواب را بگذار امشب ای پدر

یک شبی بر کوی بی‌خوابان گذر


بنگر اینها را که مجنون گشته‌اند

هم‌چو پروانه بوصلت کشته‌اند


بنگر این کشتی خلقان غرق عشق

اژدهایی گشت گویی حلق عشق


اژدهایی ناپدید دلربا

عقل هم‌چون کوه را او کهربا


عقل هر عطار کآگه شد ازو

طبله‌ها را ریخت اندر آب جو


رو کزین جو برنیایی تا ابد

لم یکن حقا له کفوا احد


ای مزوّر چشم بگشای و ببین

چند گویی می‌ندانم آن و این


از وبای زرق و محرومی بر آ

در جهان حی و قیومی در آ


تا نمی‌بینم همی‌بینم شود

وین ندانمهات می‌دانم بود


بگذر از مستی و مستی‌بخش باش

زین تلوّن نقل کن در استواش


چند نازی تو بدین مستی بس است

بر سر هر کوی چندان مست هست


گر دو عالم پر شود سرمست یار

جمله یک باشند و آن یک نیست خوار


این ز بسیاری نیابد خواریی

خوار که بود تن‌پرستی ناریی


گر جهان پر شد ز نور آفتاب

کی بود خوار آن تف خوش‌التهاب


لیک با این جمله بالاتر خرام

چونک ارض الله واسع بود و رام


گرچه این مستی چو باز اشهبست

برتر از وی در زمین قدس هست


رو سرافیلی شو اندر امتیاز

در دمندهٔ روح و مست و مست‌ساز


مست را چون دل مزاح اندیشه شد

این ندانم و آن ندانم پیشه شد


این ندانم وان ندانم بهر چیست

تا بگویی آنک می‌دانیم کیست


نفی بهر ثبت باشد در سخن

نفی بگذار و ز ثبت آغاز کن


نیست این و نیست آن هین واگذار

آنک آن هستست آن را پیش آر


نفی بگذار و همان هستی پرست

این در آموز ای پدر زان ترک مست


بخش ۱۸ - استدعاء امیر ترک مخمور مطرب را به وقت صبوح و تفسیر این حدیث کی ان لله تعالی شرابا اعده لاولیائه اذا شربوا سکروا و اذا سکروا طابوا الی آخر الحدیث. می در خم اسرار بدان می‌جوشد؛ تا هر که مجردست از آن می‌نوشد قال الله تعالی ان الابرار یشربون این می که تو می‌خوری حرامست  ما می نخوریم جز حلالی «جهد کن تا ز نیست هست شوی  وز شراب خدای مست شوی»

اعجمی ترکی سحر آگاه شد

وز خمار خمر مطرب‌خواه شد


مطرب جان مونس مستان بود

نقل و قوت و قوت مست آن بود


مطرب ایشان را سوی مستی کشید

باز مستی از دم مطرب چشید


آن شراب حق بدان مطرب برد

وین شراب تن ازین مطرب چرد


هر دو گر یک نام دارد در سخن

لیک شتان این حسن تا آن حسن


اشتباهی هست لفظی در بیان

لیک خود کو آسمان تا ریسمان


اشتراک لفظ دایم ره‌زنست

اشتراک گبر و مؤمن در تنست


جسم‌ها چون کوزه‌های بسته‌سر

تا که در هر کوزه چه بود آن نگر


کوزهٔ آن تن پر از آب حیات

کوزهٔ این تن پر از زهر ممات


گر به مظروفش نظر داری شهی

ور به ظرفش بنگری تو گم‌رهی


لفظ را مانندهٔ این جسم دان

معنیش را در درون مانند جان


دیدهٔ تن دایما تن‌بین بود

دیدهٔ جان جان پر فن بین بود


پس ز نقش لفظ‌های مثنوی

صورتی ضال است و هادی معنوی


در نبی فرمود کاین قرآن ز دل

هادی بعضی و بعضی را مضل


الله الله چونک عارف گفت می

پیش عارف کی بود معدوم شی


فهم تو چون بادهٔ شیطان بود

کی ترا وهم می رحمان بود


این دو انبازند مطرب با شراب

این بدان و آن بدین آرد شتاب


پر خماران از دم مطرب چرند

مطربانشان سوی میخانه برند


آن سر میدان و این پایان اوست

دل شده چون گوی در چوگان اوست


در سر آنچه هست گوش آنجا رود

در سر ار صفراست آن سودا شود


بعد از آن این دو به بیهوشی روند

والد و مولود آن‌جا یک شوند


چونک کردند آشتی شادی و درد

مطربان را ترک ما بیدار کرد


مطرب آغازید بیتی خوابناک

که انلنی الکاس یا من لا اراک


انت وجهی لا عجب ان لا اراه

غایة القرب حجاب الاشتباه


انت عقلی لا عجب ان لم ارک

من وفور الالتباس المشتبک


جئت اقرب انت من حبل الورید

کم اقل یا یا نداء للبعید


بل اغالطهم انادی فی القفار

کی اکتم من معی ممن اغار


بخش ۱۹ - در آمدن ضریر در خانهٔ مصطفی علیه‌السلام و گریختن عایشه رضی الله عنها از پیش ضریر و گفتن رسول علیه‌السلام کی چه می‌گریزی او ترا نمی‌بیند و جواب دادن عایشه رضی الله عنها رسول را صلی الله علیه و سلم

اندر آمد پیش پیغامبر ضریر

کای نوابخش تنور هر خمیر


ای تو میر آب و من مستسقیم

مستغاث المستغاث ای ساقیم


چون در آمد آن ضریر از در شتاب

عایشه بگریخت بهر احتجاب


زانک واقف بود آن خاتون پاک

از غیوری رسول رشکناک


هر که زیباتر بود رشکش فزون

زانک رشک از ناز خیزد یا بنون


گنده‌پیران شوی را قما دهند

چونک از زشتی و پیری آگهند


چون جمال احمدی در هر دو کون

کی بدست ای فر یزدانیش عون


نازهای هر دو کون او را رسد

غیرت آن خورشید صدتو را رسد


که در افکندم به کیوان گوی را

در کشید ای اختران هم روی را


در شعاع بی‌نظیرم لا شوید

ورنه پیش نور من رسوا شوید


از کرم من هر شبی غایب شوم

کی روم الا نمایم که روم


تا شما بی من شبی خفاش‌وار

پر زنان پرید گرد این مطار


هم‌چو طاووسان پری عرضه کنید

باز مست و سرکش و معجب شوید


ننگرید آن پای خود را زشت‌ساز

هم‌چو چارق کو بود شمع ایاز