بخش ۱ - سرآغاز

بشنو این نی چون شکایت می‌کند

از جدایی‌ها حکایت می‌کند


بخش ۱ - سرآغاز

کز نِیِستان تا مرا بُبریده‌اند

در نفیرم مرد و زن نالیده‌اند


بخش ۱ - سرآغاز

سینه خواهم شَرحه شَرحه از فراق

تا بگویم شرح درد اشتیاق


بخش ۱ - سرآغاز

هر کسی کو دور ماند از اصلِ خویش

باز جوید روزگارِ وصل خویش


بخش ۱ - سرآغاز

من به هر جمعیّتی نالان شدم

جفت بدحالان و خوش‌حالان شدم


بخش ۱ - سرآغاز

هر کسی از ظّن خود شد یار من

از درون من نجُست اسرار من


بخش ۱ - سرآغاز

سرِّ من از نالهٔ من دور نیست

لیک چشم و گوش را آن نور نیست


بخش ۱ - سرآغاز

تن ز جان و جان ز تن مستور نیست

لیک کس را دیدِ جان دستور نیست


بخش ۱ - سرآغاز

آتش است این بانگِ نای و نیست باد

هر که این آتش ندارد نیست باد


بخش ۱ - سرآغاز

آتش عشق است کاندر نی فتاد

جوشش عشق است کاندر میْ فتاد


بخش ۱ - سرآغاز

نی حریف هر که از یاری بُرید

پرده‌هااَش پرده‌های ما درید


بخش ۱ - سرآغاز

همچو نی زهری و تَریاقی که دید

همچو نی دمساز و مشتاقی که دید


بخش ۱ - سرآغاز

نی حدیثِ راهِ پُر خون می‌کند

قصّه‌های عشقِ مجنون می‌کند


بخش ۱ - سرآغاز

محرم این هوش جُز بی‌هوش نیست

مر زبان را مُشتری جز گوش نیست


بخش ۱ - سرآغاز

در غمِ ما روزها بیگاه شد

روزها با سوزها همراه شد


بخش ۱ - سرآغاز

روزها گر رفت گو رو باک نیست

تو بمان ای آنک چون تو پاک نیست


بخش ۱ - سرآغاز

هر که جز ماهی ز آبش سیر شد

هرکه بی روزیست روزش دیر شد


بخش ۱ - سرآغاز

در نیابد حالِ پُخته هیچ خام

پس سخن کوتاه باید والسّلام


بخش ۱ - سرآغاز

بندْ بگسل باش آزاد ای پسر

چند باشی بند سیم و بند زر


بخش ۱ - سرآغاز

گر بریزی بحر را در کوزه‌ای

چند گنجد قسمتِ یک روزه‌ای


بخش ۱ - سرآغاز

کوزه‌ٔ چشم حریصان پُر نشد

تا صدف قانع نشد پُر دُر نشد


بخش ۱ - سرآغاز

هر که را جامه ز عشقی چاک شد

او ز حرص و عیبْ کُلّی پاک شد


بخش ۱ - سرآغاز

شاد باش ای عشق خوش سودای ما

ای طبیبِ جمله علّت‌های ما


بخش ۱ - سرآغاز

ای دوای نَخوت و ناموس ما

ای تو افلاطون و جالینوس ما


بخش ۱ - سرآغاز

جسم خاک از عشق بر افلاک شد

کوه در رقص آمد و چالاک شد


بخش ۱ - سرآغاز

عشقْ جانِ طور آمد عاشقا!

طور مست و "خَرَّ مُوسیٰ صَعِقا"


بخش ۱ - سرآغاز

با لبِ دمسازِ خود گر جفتمی

همچو نی من گفتنی‌ها گفتمی


بخش ۱ - سرآغاز

هر که او از هم‌زبانی شد جدا

بی‌زبان شد گرچه دارد صد نوا


بخش ۱ - سرآغاز

چون که گُل رفت و گلستان درگذشت

نشنوی زان پس ز بلبل سَرگذشت


بخش ۱ - سرآغاز

جمله معشوق است و عاشق پَرده‌ای

زنده معشوق است و عاشق مرده‌ای


بخش ۱ - سرآغاز

چون نباشد عشق را پروای او

او چو مرغی ماند بی پَرْ وایِ او


بخش ۱ - سرآغاز

من چگونه هوش دارم پیش و پس

چون نباشد نورِ یارم پیش و پس


بخش ۱ - سرآغاز

عشق خواهد کاین سخن بیرون بود

آینه غمّاز نبود چون بود


بخش ۱ - سرآغاز

آینه‌ت دانی چرا غمّاز نیست

زآن که زنگار از رخش مُمتاز نیست


بخش ۲ - عاشق شدن پادشاه بر کنیزک رنجور و تدبیر کردن در صحت او

بشنوید ای دوستان این داستان

خود حقیقت نقدِ حالِ ماست آن


بود شاهی در زمانی پیش ازین

ملک دنیا بودش و هم ملکِ دین


اتّفاقا شاه روزی شد سوار

با خواص خویش از بهر شکار


یک کنیزک دید شه بر شاه‌راه

شد غلام آن کنیزک پادشاه


مرغ جانش در قفس چون می‌طپید

داد مال و آن کنیزک را خرید


چون خرید او را و برخوردار شد

آن کنیزک از قضا بیمار شد


آن یکی خر داشت، پالانش نبود

یافت پالان گرگ خر را در ربود


کوزه بودش آب می‌نامد بدست

آب را چون یافت خود کوزه شکست


شه طبیبان جمع کرد از چپّ و راست

گفت جان هر دو در دست شماست


جان من سَهلست جان جانم اوست

دردمند و خسته‌ام درمانم اوست


هر که درمان کرد مَر جان مرا

برد گنج و دُرّ و مَرجانِ مرا


جمله گفتندش که جانبازی کنیم

فهم گِرد آریم و انبازی کنیم


هر یکی از ما مسیح عالِمیست

هر الم را در کفِ ما مرهمیست


«گر خدا خواهد» نگفتند از بطر

پس خدا بنمودشان عجز بشر


ترک استثنا مُرادم قَسوتی‌ست

نه همین گفتن که عارِض حالتی‌ست


ای بسا ناورده اِستثنا به گُفت

جان او با جانِ استثناست جفت


هرچه کردند از علاج و از دوا

گشت رنج افزون و حاجت ناروا


آن کنیزک از مرض چون موی شد

چشم شه از اشکِ خون چون جوی شد


از قضا سرکنگبین صَفرا فزود

روغن بادام خشکی می‌نمود


از هلیله قبض شد، اطلاق رفت

آب آتش را مدد شد همچو نَفت


بخش ۳ - ظاهر شدن عجز حکیمان از معالجهٔ کنیزک و روی آوردن پادشاه به درگاه اله و در خواب دیدن او ولیی را

شه چو عجز آن حکیمان را بدید

پابرهنه جانب مسجد دوید


رفت در مسجد سوی محراب شد

سجده‌گاه از اشکِ شه پُر آب شد


چون به خویش آمد ز غَرقاب فنا

خوش زبان بگشاد در مدح و دعا


کای کمینه بخشِشَت مُلک جهان

من چه گویم چون تو می‌دانی نهان


ای همیشه حاجت ما را پناه

بار دیگر ما غلط کردیم راه


لیک گفتی گرچه می‌دانم سِرَت

زود هم پیدا کُنَش بر ظاهرت


چون برآورد از میانِ جان خروش

اندر آمد بحرِ بخشایش به جوش


در میان گریه خوابش دَر رُبود

دید در خواب او که پیری رو نمود


گفت ای شه مژده، حاجاتت رواست

گر غریبی آیدت فردا، ز ماست


چونکه آید او حکیمی حاذقست

صادقش دان کو امین و صادقست


در علاجَش سِحرِ مطلق را ببین

در مزاجش قدرتِ حق را ببین


چون رسید آن وعده‌گاه و روز شد

آفتاب از شرق اخترسوز شد


بود اندر منظره شه مُنتظر

تا ببیند آنچه بنمودند سِر


دید شخصی کاملی پُر مایه‌ای

آفتابی درمیانِ سایه‌ای


می‌رسید از دور مانند هلال

نیست بود و هست بر شکلِ خیال


نیست‌وش باشد خیال اندر روان

تو جهانی بر خیالی بین روان


بر خیالی صلحشان و جنگشان

وز خیالی فخرشان و ننگشان


آن خیالاتی که دام اولیاست

عکسِ مه‌رویانِ بُستانِ خداست


آن خیالی که شه اندر خواب دید

در رخ مهمان همی آمد پدید


شه به جای حاجبان فا پیش رفت

پیش آن مهمانِ غیبِ خویش رفت


هر دو بحری آشنا آموخته

هر دو جان بی‌دوختن بر‌دوخته


گفت معشوقم تو بودستی نه آن

لیک کار از کار خیزد در جهان


ای مرا تو مصطفی من چو عُمَر

از برای خدمتت بندم کمر


بخش ۴ - از خداوند ولی‌ّ التوفیق در خواستن توفیق رعایت ادب در همه حالها و بیان کردن وخامت ضررهای بی‌ادبی

از خدا جوییم توفیق ادب

بی‌ادب محروم گشت از لطفِ رب


بی‌ادب تنها نه خود را داشت بَد

بلکه آتش در همه آفاق زد


مایده از آسمان در می‌رسید

بی شِری و بیع و بی‌گفت و شنید


در میان قوم موسی چند کس

بی‌ادب گفتند «کو سیر و عدس؟»


منقطع شد خوان و نان از آسمان

ماند رنج زرع و بیل و داس‌مان


باز عیسی چون شفاعت کرد حق

خوان فرستاد و غنیمت بر طبَق


مائده از آسمان شد عائده

چون که گفت انزل علینا مائده


باز گستاخان ادب بگذاشتند

چون گدایان زلّه‌ها برداشتند


لابه کرده عیسی ایشان را که این

دایمست و کم نگردد از زمین


بدگمانی کردن و حرص‌آوری

کفر باشد پیش خوان مهتری


زان گدارویانِ نادیده ز آز

آن در رحمت بریشان شد فراز


ابر بَر ناید پی منع زکات

وَز زِنا افتد وَبا اندر جهات


هر چه بر تو آید از ظلمات و غم

آن ز بی‌باکی و گستاخیست هم


هر که بی‌باکی کند در راهِ دوست

ره‌زن مردان شد و نامرد اوست


از ادب پرنور گشته‌ست این فلک

وز ادب معصوم و پاک آمد مَلَک


بُد ز گستاخی کسوف آفتاب

شد عزازیلی ز جُراَت رَدِّ باب


بخش ۵ - ملاقات پادشاه با آن ولی که در خوابش نمودند

دست بگشاد و کنارانش گرفت

همچو عشق اندر دل و جانش گرفت


دست و پیشانیش بوسیدن گرفت

وز مقام و راه پُرسیدن گرفت


پرس‌پرسان می‌کشیدش تا به صدر

گفت گنجی یافتم آخر به صبر


گفت ای نور حَقُ و دفعِ حَرَج

معنی اَلصَّبْرُ مِفتاحُ الفرج


ای لقای تو جواب هر سؤال

مشکل از تو حل شود بی‌قیل‌وقال


ترجمانی، هرچه ما را در دل است

دستگیری، هر که پایش در گل است


مَرْحَبا یا مُجْتَبی یا مُرْتَضی

إِنْ تَغِبْ جاءَ القَضَا ضَاقَ الفَضَا


اَنتَ مَوْلَی‌القَوْم مَنْ لا یَشْتَهِی

قَدْ رَدَی کلّا لَئِنْ لَمْ یَنتَهِی


چون گذشت آن مجلس و خوانِ کرم

دست او بگرفت و بُرد اندر حرم


بخش ۶ - بردن پادشاه آن طبیب را بر بیمار تا حال او را ببیند

قصهٔ رنجور و رنجوری بخواند

بعد از آن در پیش رنجورش نشاند


رنگِ روی و نبض و قاروره بدید

هم علاماتش هم اسبابش شنید


گفت هر دارو که ایشان کرده‌اند

آن عمارت نیست ویران کرده‌اند


بی‌خبر بودند از حالِ درون

اَسْتَـعِـیــذُ الـلّهَ مِـمـّــا یَفْـتَـــرُون


دید رنج و کشف شد بَر وی نهفت

لیک پنهان کرد و با سلطان نگفت


رنجَش از صفرا و از سودا نبود

بوی هر هیزم پدید آید ز دود


دید از زاریش کاو زارِ دِلست

تن خوشَست و او گرفتارِ دِلست


عاشقی پیداست از زاریّ دل

نیست بیماری چو بیماریّ دل


علّت عاشق ز علت‌ها جداست

عشقْ اصطرلاب اسرارِ خداست


عاشقی گر زین سر و گر زان سرست

عاقبت ما را بدان سَر رهبرست


هرچه گویم عشق را شرح و بیان

چون به عشق آیم خجل باشم از آن


گرچه تفسیرِ زبان روشنگرست

لیک عشقِ بی‌زبان روشنترست


چون قلم اندر نوشتن می‌شتافت

چون به عشق آمد قلم بر خود شکافت


عقل در شرحش چو خَر در گِل بخفت

شرحِ عشق و عاشقی هم عشق گفت


آفتاب آمد دلیلِ آفتاب

گر دلیلت باید از وی رو متاب


از وی ار سایه نشانی می‌دهد

شمس هر دم نورِ جانی می‌دهد


سایه خواب آرد تو را همچون سَمَر

چون برآید شمسْ اِنشقَّ القمر


خودْ غریبی در جهان چون شمس نیست

شمسِ جانِ باقئی کِش اَمس نیست


شمس در خارج اگر چه هست فرد

می‌توان هم مثل او تصویر کرد


شمسِ جان کو خارج آمد از اثیر

نبودش در ذهن و در خارج نظیر


در تصوّر ذات او را گُنج کو

تا درآید در تصوّر مثل او


چون حدیث روی شمس‌الدّین رسید

شمسِ چارم آسمان سَر در کشید


واجب آید چونکه آمد نام او

شرح کردن رمزی از اِنعام او


این نَفَس جانْ دامنم برتافته‌ست

بوی پیراهانِ یوسف یافته‌ست


کز برای حقِّ صحبت سال‌ها

بازگو حالی از آن خوش حال‌ها


تا زمین و آسمان خندان شود

عقل و روح و دیده صدچندان شود


لاتکُلِفْنی فانّی فی الفَنا

کلَّت اَفْهامِی فلا اُحْصِی ثنا


کُلُّ شَیءٍ قالَهُ غَیرُ المُفِیق

أنْ تَکَلَّفْ اَوْ تَصَلَّفْ لا یَلِیق


من چه گویم یک رگم هشیار نیست

شرح آن یاری که او را یار نیست


شرح این هجران و این خون جگر

این زمان بگذار تا وقت دگر


قال اَطعِمْنی فانّی جٰائعُ

واعتَجِلْ فالوَقْتُ سَیْفُ قاطعُ


صوفی ابن‌الوقت باشد ای رفیق

نیست فردا گفتن از شرط طریق


تو مگر خود مرد صوفی نیستی؟

هست را از نسیه خیزد نیستی


گفتمش پوشیده خوش‌تر سِرِّ یار

خود تو در ضمن حکایت گوش دار


خوش‌تر آن باشد که سِرِّ دلبران

گفته آید در حدیث دیگران


گفت مکشوف و برهنه بی غُلول

بازگو، دفعم مَده ای بوالفضول


پرده بردار و برهنه گو که من

می‌نخسپم با صنم با پیرهن


گفتم ار عریان شود او در عیان

نه تو مانی نه کنارت نه میان


آرزو می‌خواه، لیک اندازه خواه

برنتابد کوه را یک برگ کاه


آفتابی کز وی این عالم فروخت

اندکی گر پیش آید جمله سوخت


فتنه و آشوب و خون‌ریزی مجوی

بیش ازین از شمس تبریزی مگوی


این ندارد آخر از آغاز گوی

رو تمامِ این حکایت بازگوی


بخش ۷ - خلوت طلبیدن آن ولی از پادشاه جهت دریافتن رنج کنیزک

گفت ای شه خلوتی کن خانه را

دور کن هم خویش و هم بیگانه را


کس ندارد گوش در دِهلیزها

تا بپرسم زین کنیزک چیزها


خانه خالی مانْد و یک دَیّار نَه

جز طبیب و جز همان بیمار نه


نرم‌نرمک گفت شهرِ تو کجاست؟

که علاجِ اهلِ هر شهری جداست


واندر آن شهر از قرابت کیستت؟

خویشی و پیوستگی با چیستت؟


دست بر نبضش نهاد و یَک بیَک

باز می‌پرسید از جور فلک


چون کسی را خار در پایش جهد

پای خود را بر سَرِ زانو نهد


وز سَرِ سوزن همی جوید سرش

ور نیابد، می‌کُند با لب تَرَش


خار در پا شد چنین دشواریاب

خار در دل چون بود؟ وا دِه جواب


خار در دل گر بدیدی هر خَسی

دستْ کِی بودی غمان را بر کسی؟


کس به زیر دُمِِّ خر خاری نهد

خر نداند دفع آن، برمی‌جهد


برجهد، وان خار محکم‌تر زند

عاقلی باید که خاری برکَند


خر ز بهر دفع خار از سوز و درد

جُفته می‌انداخت، صد جا زخم کرد


آن حکیمِ خارچینْ استاد بود

دست می‌زد جابجا می‌آزمود


زان کنیزک بر طریق داستان

باز می‌پرسید حال دوستان


با حکیمْ او قصّه‌ها می‌گفت فاش

از مُقام و خواجگان و شهر و باش


سوی قصّه گفتنش می‌داشت گوش

سوی نبض و جَستنش می‌داشت هوش


تا که نبض از نام کی گردد جَهّان

او بُوَد مقصودِ جانش در جهان


دوستان و شهرِ او را برشمرد

بعد از آن شهری دگر را نام بُرد


گفت چون بیرون شدی از شهرِ خویش

در کدامین شهر بودستی تو بیش؟


نام شهری گفت و زان هم درگذشت

رنگ روی و نبض او دیگر نگشت


خواجگان و شهرها را یَک بیَک

باز گفت از جای و از نان و نمک


شهر شهر و خانه خانه قصّه کرد

نه رگش جنبید و نه رخ گشت زرد


نبض او بر حالِ خود بُد بی‌گزند

تا بپرسید از سمرقندِ چو قَند


نبضْ جَست و رویْ سرخ و زرد شد

کز سمرقندیِِّ زرگر فرد شد


چون ز رنجور آن حکیم این راز یافت

اصلِ آن درد و بلا را باز یافت


گفت کوی او کدام است در گُذَر

او سرِ پل گفت و کوی غاتِفَر


گفت دانستم که رنجت چیست، زود

در خلاصت سِحرها خواهم نمود


شاد باش و فارغ و آمِن که من

آن کنم با تو که باران با چمن


من غم تو می‌خَورم، تو غم مخَور

بر تو من مشفق‌ترم از صد پدر


هان و هان این راز را با کس مگو

گرچه از تو شه کند بس جُست و جو


خانهٔ اسرار تو چون دل شود

آن مُرادت زودتر حاصل شود


گفت پیغامبر که هر که سِرّ نهفت

زود گردد با مُرادِ خویش جفت


دانه چون اندر زمین پنهان شود

سِرِِّ او سَرسبزی بستان شود


زَرّ و نقره گر نبودندی نهان

پرورش کی یافتندی زیرِ کان


وعده‌ها و لطف‌های آن حکیم

کرد آن رنجور را آمِن ز بیم


وعده‌ها باشد حقیقی، دل‌پذیر

وعده‌ها باشد مجازی، تاسه‌گیر


وعدهٔ اهل کرم، گنج روان

وعدهٔ نااهل شد، رنج روان


بخش ۸ - دریافتن آن ولی رنج را و عرض کردن رنج او را پیش پادشاه

بعد از آن برخاست و عزم شاه کرد

شاه را زان شمّه‌ای آگاه کرد


گفت تدبیر آن بوَد کان مرد را

حاضر آریم از پی این درد را


مرد زرگر را بخوان زان شهر دور

با زر و خلعت بده او را غرور


بخش ۹ - فرستادن پادشاه رسولان به سمرقند به آوردن زرگر

شه فرستاد آن طرف یک دو رسول

حاذقان و کافیان بس عَدول


تا سمرقند آمدند آن دو امیر

پیش آن زرگر ز شاهنشه بَشیر


«کای لطیف استاد کامل معرفت

فاش اندر شهرها از تو صفت


نک فلان شه از برای زرگری

اختیارت کرد زیرا مهتری


اینک این خلعت بگیر و زرّ و سیم

چون بیایی خاص باشی و ندیم»


مرد مال و خلعت بسیار دید

غرّه شد از شهر و فرزندان برید.


اندر آمد شادمان در راه مرد

بی‌خبر کان شاه قصد جانْش کرد


اسپ تازی برنشست و شاد تاخت

خونبهای خویش را خلعت شناخت


ای شده اندر سفر با صد رضا

خود به پای خویش تا سوء القضا


در خیالش مُلک و عِزّ و مهتری

گفت عزرائیل رو، آری بری


چون رسید از راه آن مرد غریب

اندر آوردش به پیش شه طبیب


سوی شاهنشاه بردندش به‌ناز

تا بسوزد بر سر شمع طراز


شاه دید او را بسی تعظیم کرد

مخزن زر را بدو تسلیم کرد


پس حکیمش گفت کای سلطان مِه

آن کنیزک را بدین خواجه بدِه


تا کنیزک در وصالش خوش شود

آب وصلش دفع آن آتش شود


شه بدو بخشید آن مه‌روی را

جفت کرد آن هر دو صحبت‌جوی را


مدت شش ماه می‌راندند کام

تا به صحتْ آمد آن دختر تمام


بعد از آن از بهر او شربت بساخت

تا بخورد و پیش دختر می‌گداخت


چون ز رنجوری جمال او نماند

جان دختر در وبال او نماند


چونک زشت و ناخوش و رخ‌زرد شد

اندک‌اندک در دل او سرد شد


عشق‌هایی کز پی رنگی بود

عشق نبود عاقبت ننگی بود


کاش کان هم ننگ بودی یکسری

تا نرفتی بر وی آن بد داوری


خون دوید از چشم همچون جوی او

دشمن جان وی آمد روی او


دشمن طاووس آمد پرّ او

ای بسی شه را بکشته فرّ او


گفت: «من آن آهوم کز ناف من

ریخت این صیاد خون صاف من،


ای من آن روباهِ صحرا، کز کمین

سر بریدندش برای پوستین،


ای من آن پیلی که زخم پیلبان

ریخت خونم از برای استخوان،


آنکه کشتستم پی مادون من

می‌نداند که نخسپد خون من


بر منست امروز و فردا بر وی‌است

خون چون من کس، چنین ضایع کی‌است؟


گرچه دیوار افکند سایهٔ دراز

باز گردد سوی او آن سایه باز؛


این جهان، کوه است و فعل ما ندا

سوی ما آید نداها را صدا»


این بگفت و رفت در دَم زیر خاک

آن کنیزک شد ز عشق و رنج پاک


زانک عشق مردگان پاینده نیست

زانک مرده سوی ما آینده نیست


عشق زنده در روان و در بصر

هر دمی باشد ز غنچه تازه‌تر


عشق آن زنده گزین کو باقی است

کز شراب جان‌فزایت ساقی است


عشق آن بگزین که جمله انبیا

یافتند از عشق او کار و کیا


تو مگو ما را بدان شه بار نیست

با کریمان کارها دشوار نیست


بخش ۱۰ - بیان آنک کشتن و زهر دادن مرد زرگر به اشارت الهی بود نه به هوای نفس و تأمّل فاسد

کُشتن آن مرد بَر دست حکیم

نه پی اومید بود و نه ز بیم


او نکُشتش از برای طبع شاه

تا نیامد امر و الهامِ اِله


آن پسر را کِش خضر بُبرید حلق

سِرِّ آن را در نیابد عام خَلق


آنک از حق یابد او وَحی و جواب

هرچه فرماید بود عین صواب


آنک جان بخشد اگر بکشد رواست

نایبَست و دستِ او دستِ خداست


همچو اسماعیل پیشش سَر بنه

شاد و خندان پیش تیغش جان بده


تا بماند جانت خندان تا ابد

همچو جانِ پاکِ احمد با احد


عاشقان آنگه شراب جان کشند

که به دست خویش خوبانشان کُشند


شاه آن خون از پی شهوت نکرد

تو رها کن بدگمانی و نبرد


تو گمان بُردی که کرد آلودگی

در صَفا غِش کی هِلد پالودگی


بهر آنست این ریاضت وین جَفا

تا بر آرد کوره از نقره جُفا


بهر آنست امتحانِ نیک و بَد

تا بجوشد بر سر آرد زر زَبَد


گر نبودی کارش الهامِ اِله

او سگی بودی دراننده نه شاه


پاک بود از شهوت و حرص و هوا

نیک کرد او لیک نیکِ بَد‌نما


گر خَضِر در بحر کشتی را شکست

صد درستی در شکست خضر هست


وَهم موسی با همه نور و هنر

شد از آن محجوبْ تو بی پر مپر


آن گُل سُرخست تو خونش مخوان

مستِ عقلست او تو مجنونش مخوان


گر بدی خون مسلمان کامِ او

کافرم گر بُردَمی من نام او


می‌بلرزد عرش از مدح شَقی

بدگمان گردد ز مدحش مُتَّقی


شاه بود و شاهِ بس آگاه بود

خاص بود و خاصهٔ الله بود


آن کسی را کش چنین شاهی کُشد

سوی بخت و بهترین جاهی کَشد


گر ندیدی سود او در قهرِ او

کی شدی آن لطف مُطلق قهرجو


بچّه می‌لرزد از آن نیشِ حَجام

مادر مشفق در آن دم شادکام


نیم جان بستاند و صد جان دهد

آنچ در وهمت نیاید آن دهد


تو قیاس از خویش می‌گیری ولیک

دور دور افتاده‌ای بنگر تو نیک


بخش ۱۱ - حکایت بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دکان

بود بقّالی و وی را طوطیی

خوش‌نوایی سبز و گویا طوطیی


بر دکان بودی نگهبان دکان

نکته گفتی با همه سوداگَران


در خطاب آدمی ناطق بُدی

در نوای طوطیان حاذق بُدی


خواجه روزی سوی خانه رفته بود

بر دکان طوطی نگهبانی نمود


گربه‌ای برجست ناگه بر دکان

بهر موشی طوطیک از بیم جان


جَست از سوی دکان سویی گریخت

شیشه‌های روغنِ گُل را بریخت


از سوی خانه بیامد خواجه‌اش

بر دکان بنشست فارغ خواجه‌وَش


دید پُر روغن دکان و جامه چرب

بر سرش زد، گشت طوطی کَل ز ضرب


روزکی چندی سخن کوتاه کرد

مردِ بقّال از ندامت آه کرد


ریش بر می‌کَند و می‌گفت ای دریغ

کافتابِ نعمتم شد زیر میغ


دستِ من بشکسته بودی آن زمان

که زدم من بر سَرِ آن خوش زبان


هدیه‌ها می‌داد هر درویش را

تا بیابد نطقِ مرغِ خویش را


بعد سه روز و سه شب حیران و زار

بر دکان بنشسته بُد نومیدوار


می‌نمود آن مرغ را هر گون نهفت

تا که باشد اندرآید او بگُفت


جولقیّی سَر برهنه می‌گذشت

با سر بی‌مو چو پُشت طاس و طشت


آمد اندر گفت طوطی آن زمان

بانگ بر درویش زد چون عاقلان


کز چه ای کَل با کَلان آمیختی؟

تو مگر از شیشه روغن ریختی؟


از قیاسش خنده آمد خلق را

کو چو خود پنداشت صاحب‌دلق را


کارِ پاکان را قیاس از خود مگیر

گرچه ماند در نبشتن شیر و شیر


جمله عالَم زین سبب گمراه شد

کم کسی ز ابدالِ حقّ آگاه شد


هَمسری با انبیا برداشتند

اولیا را همچو خود پنداشتند


گفته اینک ما بشر ایشان بشر

ما و ایشان بستهٔ خوابیم و خَور


این ندانستند ایشان از عَمی

هست فرقی درمیان بی‌مُنتَهی


هر دو گون زنبور خوردند از محل

لیک شد زان نیش و زین دیگر عسل


هر دو گون آهو گیا خوردند و آب

زین یکی سرگین شد و زان مُشکِ ناب


هر دو نی خوردند از یک آب‌ْخَور

این یکی خالی و آن پر از شکر


صد هزاران این چنین اَشباه بین

فرقشان هفتاد ساله راه بین


این خورد گردد پلیدی زو جدا

آن خورد گردد همه نور خدا


این خورد زاید همه بُخل و حسد

وآن خورد زاید همه نور احد


این زمینِ پاک و آن شوره‌ست و بد

این فرشتهٔ پاک و آن دیوست و دَد


هر دو صورت گر به هم ماند رواست

آب تلخ و آب شیرین را صفاست


جز که صاحب ذوق کی شناسد بیاب

او شناسد آبِ خوش از شوره‌آب


سحر را با مُعجزه کرده قیاس

هر دو را بر مَکر پندارد اساس


ساحرانِ موسی از استیزه را

برگرفته چون عصای او عصا


زین عصا تا آن عصا فرقی‌ست ژرف

زین عمل تا آن عمل راهی شگرف


لعنةُ الله این عمل را در قفا

رحمةُ الله آن عمل را در وفا


کافران اندر مِری بوزینه طبع

آفتی آمد درون سینه طبع


هرچه مردم می‌کند بوزینه هم

آن کند کز مرد بیند دم بدم


او گمان بُرده که من کردم، چو او

فرق را کی داند آن استیزه‌رو


این کند از امر و او بهرِ ستیز

بر سَرِ استیزه‌رویان خاک ریز


آن منافق با موافق در نماز

از پی استیزه آید نه نیاز


در نماز و روزه و حجّ و زکات

با منافق مؤمنان در بُرد و مات


مؤمنان را برد باشد عاقبت

بر منافق مات اندر آخرت


گرچه هر دو بر سَرِ یک بازی‌اند

هر دو با هم مروزی و رازی‌اند


هر یکی سوی مقام خود رود

هر یکی بر وفق نام خود رود


مؤمنش خوانند جانش خوش شود

ور منافق تیز و پر آتش شود


نام او محبوب از ذات وی است

نام این مبغوض از آفات وی است


میم و واو و میم و نون تشریف نیست

لفظ مؤمن جُز پی تعریف نیست


گر منافق خوانیش این نامِ دون

همچو کژدم می‌خلد در اندرون


گرنه این نام اشتقاق دوزِخَست

پس چرا در وی مَذاق دوزخست


زشتی آن نامِ بَد از حرف نیست

تلخی آن آبِ بحر از ظرف نیست


حرفْ ظرف آمد درو معنی چو آب

بحرِ معنی عِندَهُ اُمُّ الکِتاب


بحرِ تلخ و بحرِ شیرین در جهان

در میانشان بَرزَخُ لا یَبغیان


وانگه این هر دو ز یک اصلی روان

بر گذر زین هر دو رو تا اصلِ آن


زرّ قلب و زرّ نیکو در عیار

بی محک هرگز ندانی ز اعتبار


هر که را در جان خدا بنهد مِحَک

هر یقین را باز داند او ز شَک


در دهان زنده خاشاکی جهد

آنگه آرامد که بیرونش نهد


در هزاران لقمه یک خاشاکِ خُرد

چون در آمد حِسّ زنده پی ببُرد


حِسّ دنیا نردبان این جهان

حِسّ دینی نردبان آسمان


صحّت این حس بجویید از طبیب

صحّت آن حس بجویید از حبیب


صحّت این حس ز معموریّ تن

صحّت آن حس ز تخریبِ بدن


راهِ جان مر جسم را ویران کند

بعد از آن ویرانی آبادان کند


کرد ویران خانه بهر گنج زر

وز همان گنجش کند معمورتر


آب را ببرید و جو را پاک کرد

بعد از آن در جو روان کرد آبِ خورد


پوست را بشکافت و پیکان را کشید

پوستِ تازه بعد از آنش بر دمید


قلعه ویران کرد و از کافر ستد

بعد از آن بر ساختش صد برج و سَد


کارِ بی‌چون را که کیفیّت نهد

اینک گفتم این ضرورت می‌دهد


گَه چنین بنماید و گَه ضِدّ این

جز که حیرانی نباشد کار دین


نه چنان حیران که پشتش سوی اوست

بل چنان حیران و غرق و مَستِ دوست


آن یکی را روی او شد سوی دوست

وان یکی را روی او خود روی اوست


روی هر یک می‌نگر می‌دار پاس

بوکْ گردی تو ز خدمت روشناس


چون بسی ابلیسِ آدم‌روی هست

پس به هر دستی نشاید داد دست


زانک صیّاد آورد بانگ صفیر

تا فریبد مرغ را آن مرغ‌گیر


بشنود آن مرغ بانگ جنس خویش

از هوا آید بیابد دام و نیش


حرفِ درویشان بدزدد مَردِ دون

تا بخواند بر سلیمی زان فسون


کارِ مَردان روشنی و گرمیَست

کارِ دونان حیله و بی‌شرمیَست


شیر پشمین از برای کَد کنند

بومُسَیلِم را لقب احمد کنند


بومُسَیلِم را لقب کذّاب ماند

مر محمد را اولُو الاَلباب ماند


آن شراب حق خِتامش مُشکِ ناب

باده را ختمش بود گَند و عذاب


بخش ۱۲ - داستان آن پادشاه جهود کی نصرانیان را می‌کشت از بهر تعصب

بود شاهی در جُهودان ظلم‌ساز

دشمنِ عیسی و نصرانی گُداز


عهدِ عیسی بود و نوبتْ آنِ او

جانِ موسی او و موسی جانِ او


شاهِ اَحْوَل کرد در راهِ خدا

آن دو دَمسازِ خدایی را جدا


گفت استادْ اَحْوَلی را کَاندَر آ

رو بُرون آر از وِثاق آن شیشه را


گفت اَحوَل: زان دو شیشه من کدام

پیشِ تو آرَم؟ بکُن شرحِ تمام


گفت استاد: آن، دو شیشه نیست، رو

اَحوَلی بگذار و افزون‌ْبین مشو


گفت: ای اُستا، مرا طعنه مزن

گفت اُستا: زان دو، یک را دَر شکن


چون یکی بشکست، هر دو شد ز چشم

مَرد، اَحوَل گردد از مَیلان و خشم


شیشه یک بود و به چشمش دو نمود

چون شکست او شیشه را، دیگر نبود


خشم و شَهوَت مرد را احوَل کند

ز استقامت روح را مُبْدَل کند


چون غَرَض آمد، هنر پوشیده شد

صد حجاب از دل به سوی دیده شد


چون دهد قاضی به دل رُشْوَت قرار

کی شناسد ظالم از مظلومِ زار


شاه، از حِقْدِ جُهودانه چنان

گشت اَحوَل، کَالْاَمانْ یا رَب اَمان


صد هزاران مؤمنِ مظلوم کُشت

که پناهم دینِ موسی را و پُشت


بخش ۱۳ - آموختن وزیر مکر پادشاه را

او وزیری داشت گَبْر و عِشوِه دِه

کو بَر آبْ از مَکر بَر بَستی گِرِه


بخش ۱۳ - آموختن وزیر مکر پادشاه را

گفت: تَرسایان پناهِ جان کُنند

دینِ خْوَد را از مَلِک پنهان کنند


بخش ۱۳ - آموختن وزیر مکر پادشاه را

کم کُش ایشان را، که کشتنْ سود نیست

دینْ ندارد بویْ، مُشک و عود نیست


بخش ۱۳ - آموختن وزیر مکر پادشاه را

سِرّ پنهانست اندر صد غِلاف

ظاهرش با تُست و باطن بَر خِلاف


بخش ۱۳ - آموختن وزیر مکر پادشاه را

شاه گفتش: پس بگو تَدبیر چیست؟

چارهٔ آن مَکر و آن تَزْویر چیست؟


بخش ۱۳ - آموختن وزیر مکر پادشاه را

تا نمانَد در جهان نصرانیی

نی هُوَیدا دین و نه پنهانیی


بخش ۱۳ - آموختن وزیر مکر پادشاه را

گفت: ای شَه، گوش و دستم را ببُر

بینی‌ام بشکاف و لب در حُکمِ مُر


بخش ۱۳ - آموختن وزیر مکر پادشاه را

بعد از آن در زیرِ دار آور مرا

تا بخواهد یک شفاعت‌گر مرا


بخش ۱۳ - آموختن وزیر مکر پادشاه را

بر مُنادی‌گاه کُن این کارْ تو

بر سرِ راهی که باشد چارسو


بخش ۱۳ - آموختن وزیر مکر پادشاه را

آنگَهَم از خْوَد بِران تا شهرِ دور

تا دَر اندازَم دَریشان شَرّ و شور


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

پس بگویم من به سِر نصرانیم

ای خدای رازدان می‌دانیم


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

شاه واقف گشت از ایمان من

وز تعصب کرد قصد جان من


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

خواستم تا دین ز شه پنهان کنم

آنک دین اوست ظاهر آن کُنم


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

شاه بویی برد از اسرار من

متّهم شد پیش شه گفتار من


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

گفتْ گفتِ تو چو در نان سوزنست

از دل من تا دل تو روزنست


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

من از آن روزن بدیدم حال تو

حال تو دیدم ننوشم قال تو


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

گر نبودی جان عیسی چاره‌ام

او جهودانه بکردی پاره‌ام


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

بهر عیسی جان سپارم سَر دهم

صد هزاران منّتش بر خود نهم


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

جان دریغم نیست از عیسی ولیک

واقفم بر علمِ دینش نیک‌نیک


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

حیف می‌آمد مرا کان دینِ پاک

درمیان جاهلان گردد هلاک


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

شکر ایزد را و عیسی را که ما

گشته‌ایم آن کیش حق را ره‌نما


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

از جهود و از جهودی رَسته‌ایم

تا به زنّاری میان را بسته‌ایم


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

دور دورِ عیسیَست ای مردمان

بشنوید اسرارِ کیش او بجان


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

کرد با وی شاه آن کاری که گفت

خلق حیران مانده زان مِکرِ نهفت


بخش ۱۴ - تلبیس وزیر با نصاری

راند او را جانب نَصرانیان

کرد در دعوت شروع او بعد از آن


بخش ۱۵ - قبول کردن نصاری مکر وزیر را

صد هزاران مرد ترسا سوی او

اندک‌اندک جمع شد در کوی او


بخش ۱۵ - قبول کردن نصاری مکر وزیر را

او بیان می‌کرد با ایشان به راز

سِرّ انگلیون و زنّار و نماز


بخش ۱۵ - قبول کردن نصاری مکر وزیر را

او به ظاهر واعظ اَحکام بود

لیک در باطن صفیر و دام بود


بخش ۱۵ - قبول کردن نصاری مکر وزیر را

بهر این بعضی صَحابه از رسول

مُلتمِس بودند مکرِ نفسِ غول


بخش ۱۵ - قبول کردن نصاری مکر وزیر را

کو چه آمیزد ز اغراض نهان

در عبادتها و در اخلاصِ جان


بخش ۱۵ - قبول کردن نصاری مکر وزیر را

فضلِ طاعت را نجُستَندی ازو

عیب ظاهر را بجُستندی که کو


بخش ۱۵ - قبول کردن نصاری مکر وزیر را

مو به مو و ذرّه ذره مکرِ نَفس

می‌شناسیدند چون گُل از کرفس


بخش ۱۵ - قبول کردن نصاری مکر وزیر را

موشکافانِ صحابه هم در آن

وعظِ ایشان خیره گشتندی بجان


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

دل بدو دادند ترسایان تمام

خود چه باشد قوّت تقلیدِ عام


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

در درون سینه مِهرش کاشتند

نایبِ عیسیش می‌پنداشتند


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

او به سِر دجّال یک چشم لعین

ای خدا فریاد رَس نعم المُعین


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

صد هزاران دام و دانه‌ست ای خدا

ما چو مرغانِ حریص بی‌نوا


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

دم بدم ما بستهٔ دام نویم

هر یکی گر باز و سیمرغی شویم


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

می‌رهانی هر دمی ما را و باز

سوی دامی می‌رویم ای بی‌نیاز


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

ما درین انبار گندم می‌کنیم

گندم جمع آمده گُم می‌کنیم


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

می‌نیندیشیم آخر ما بهوش

کین خلل در گندمست از مکر موش


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

موش تا انبارِ ما حفره زدست

وز فنش انبار ما ویران شدست


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

اوّل ای جان دفع شَرِّ موش کن

وانگهان در جمع گندم جوش کن


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

بشنو از اخبار آن صدر الصّدور

لا صَلوةَ تَمَّ اِلّا بِالحُضور


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

گر نه موشی دزد در انبار ماست

گندم اعمالِ چل ساله کجاست


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

ریزه‌ریزه صدقِ هر روزه چِرا

جمع می‌ناید درین انبار ما


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

بس ستارهٔ آتش از آهن جهید

وان دل سوزیده پذرفت و کشید


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

لیک در ظلمت یکی دزدی نهان

می‌نهد انگشت بر استارگان


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

می‌کُشد استارگان را یک به یک

تا که نفروزد چراغی از فلک


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

گر هزاران دام باشد در قَدم

چون تو با مایی نباشد هیچ غم


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

چون عنایاتت بود با ما مقیم

کی بود بیمی از آن دزد لئیم


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

هر شبی از دام تن ارواح را

می‌رهانی می‌کَنی الواح را


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

می‌رهند ارواح هر شب زین قفس

فارغان نه حاکم و محکوم کَس


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

شب ز زندان بی‌خبر زندانیان

شب ز دولت بی‌خبر سُلطانیان


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

نه غم و اندیشهٔ سود و زیان

نه خیالِ این فلان و آن فلان


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

حالِ عارف این بود بی‌خواب هَم

گفت ایزد «هُمْ رُقودًٌ» زین مَرَم


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

خفته از احوال دنیا روز و شب

چون قلم در پنجهٔ تقلیبِ رَب


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

آنک او پنجه نبیند در رقم

فِعل پندارد بجنبش از قلم


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

شمّه‌ای زین حالِ عارف وا نمود

عقل را هم خواب حسّی در ربود


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

رَفته در صحرای بی‌چون جانشان

روحشان آسوده و ابدانشان


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

وز صفیری باز دام اندر کشی

جمله را در داد و در داوَر کشی


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

چونک نور صبحدم سَر بر زند

کرکس زرّین گردون پر زند


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

فالق الاِصباح اسرافیل‌وار

جمله را در صورت آرد زان دیار


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

روحهای منبسط را تن کند

هر تنی را باز آبستن کند


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

اسپ جانها را کُند عاری ز زین

سِرّ النَوْمُ اخُ المَوتست این


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

لیک بهر آنک روز آیند باز

بر نهد بر پایشان بندِ دراز


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

تا که روزش واکشد زان مرغزار

وز چراگاه آردش در زیرِ بار


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

کاش چون اصحاب کهف این روح را

حفظ کردی یا چو کشتی نوح را


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

تا ازین طوفانِ بیداری و هوش

وا رهیدی این ضمیر و چشم و گوش


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

ای بسی اصحابِ کهف اندر جهان

پهلوی تو پیش تو هست این زمان


بخش ۱۶ - متابعت نصاری وزیر را

یار با او غار با او در سُرود

مُهر بر چشمست و بر گوشت چه سود


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

گفت لیلی را خلیفه، کان توی؟

کز تو مجنون شد پریشان و غَوی؟


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

از دگر خوبان تو افزون نیستی!

گفت: خامش، چون تو مجنون نیستی


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

هر که بیدارست او در خواب‌تر

هست بیداریش از خوابش بتر


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

چون بحق بیدار نبود جانِ ما

هست بیداری چو در بندان ما


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

جان همه روز از لگدکوب خیال

وز زیان و سود وز خوفِ زوال


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

نی صفا می‌ماندش نی لطف و فَر

نی به سوی آسمان راهِ سفر


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

خفته آن باشد که او از هر خیال

دارد اومید و کند با او مَقال


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

دیو را چون حور بیند او به خواب

پس ز شهوت ریزد او با دیو آب


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

چونک تخم نسل را در شوره ریخت

او به خویش آمد خیال از وی گریخت


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

ضعفِ سر بیند از آن و تن پلید

آه از آن نقش پدید ناپدید


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

مرغ بر بالا و زیر آن سایه‌اش

می‌دود بر خاک پرّان مرغ‌وش


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

ابلهی صیّاد آن سایه شود

می‌دود چندانکه بی‌مایه شود


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

بی‌خبر کان عکسِ آن مرغ هواست

بی‌خبر که اصل آن سایه کجاست


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

تیر اندازد به سوی سایه او

ترکشش خالی شود از جست و جو


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

ترکش عُمرش تهی شد عمر رفت

از دویدن در شکارِ سایه تَفت


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

سایهٔ یزدان چو باشد دایه‌اش

وا رهاند از خیال و سایه‌اش


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

سایهٔ یزدان بود بنده‌یْ خدا

مرده او زین عالم و زنده‌یْ خدا


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

دامن او گیر زوتر بی‌گمان

تا رهی در دامن آخر زمان


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

«کَيۡفَ مَدَّ ٱلظِّلَّ» نقشِ اولیاست

کو دلیل نورِ خورشیدِ خداست


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

اندرین وادی مرو بی این دلیل

«لَآ أُحِبُّ ٱلۡأٓفِلِين» گو چون خلیل


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

رو ز سایه آفتابی را بیاب

دامنِ شه شمس تبریزی بتاب


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

ره ندانی جانب این سور و عُرس

از ضیاء الحق حسام الدّین بپرس


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

ور حسد گیرد ترا در رَه گلو

در حسد ابلیس را باشد غُلو


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

کو ز آدم ننگ دارد از حسد

با سعادت جنگ دارد از حسد


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

عَقبه‌ای زین صعب‌تر در راه نیست

ای خُنک آنکِش حسد همراه نیست


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

این جسد خانه‌یْ حسد آمد بدان

از حسد آلوده باشد خاندان


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

گر جسد خانه‌یْ حسد باشد ولیک

آن جسد را پاک کرد الله نیک


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

«طَهِّرَا بَيْتِي» بیانِ پاکی است

گنجِ نورست ار طلسمش خاکی است


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

چون کُنی بر بی‌حسد مکر و حسد

زان حسد دل را سیاهی‌ها رسد


بخش ۱۷ - قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

خاک شو مردانِ حق را زیر پا

خاک بر سر کن حسد را همچو ما


بخش ۱۸ - بیان حسد وزیر

آن وزیرک از حسد بودش نژاد

تا به باطل گوش و بینی باد داد


بخش ۱۸ - بیان حسد وزیر

بر امید آنکِ از نیش حسد

زهر او در جان مسکینان رسد


بخش ۱۸ - بیان حسد وزیر

هر کسی کو از حسد بینی کند

خویش را بی‌گوش و بی بینی کند


بخش ۱۸ - بیان حسد وزیر

بینی آن باشد که او بویی بَرد

بوی او را جانب کویی بَرد


بخش ۱۸ - بیان حسد وزیر

هر که بویش نیست بی بینی بود

بوی آن بویست کان دینی بود


بخش ۱۸ - بیان حسد وزیر

چونک بویی بُرد و شکر آن نکرد

کفر نعمت آمد و بینیش خورد


بخش ۱۸ - بیان حسد وزیر

شکر کن مر شاکران را بنده باش

پیش ایشان مُرده شو پاینده باش


بخش ۱۸ - بیان حسد وزیر

چون وزیر از ره‌زنی مایه مساز

خلق را تو بر میاور از نماز


بخش ۱۸ - بیان حسد وزیر

ناصح دین گشته آن کافر وزیر

کرده او از مکر در گوزینه سیر


بخش ۱۹ - فهم کردن حاذقان نصاری مکر وزیر را

هر که صاحب‌ذوق بود، از گفتِ او

لذتی می‌دید و تلخی جُفت او


نکته‌ها می‌گفت او آمیخته

در جُلابِ قند زهری ریخته


ظاهرش می‌گفت در ره چُست شو

وز اثر می‌گفت جان را سُست شو


ظاهر نُقره گر اسپید‌ست و نو

دست و جامه می‌سیه گردد ازو


آتش ار چه سرخ‌روی‌ست از شرر

تو ز فعل او سیه‌کار‌ی نگر


برق اگر نوری نماید در نظر

لیک هست از خاصیت دُزدِ بصر


هر که جز آگاه و صاحب‌ذوق بود

گفتِ او در گردن او طوق بود


مدّتی شش سال در هجرانِ شاه

شد وزیر اَتباع‌ِ عیسی را پناه


دین و دل را کُل بدو بسپرد خلق

پیش امر و حکمِ او می‌مُرد خلق


بخش ۲۰ - پیغام شاه پنهان با وزیر

در میانِ شاه و او پیغام‌ها

شاه را پنهان بدو آرام‌ها


بخش ۲۰ - پیغام شاه پنهان با وزیر

آخر‌الامر از برای آن مُراد

تا دهد چون خاک ایشان را به باد


بخش ۲۰ - پیغام شاه پنهان با وزیر

پیشِ او بنوشت شه کای مُقبلم

وقت آمد زود فارغ کن دلم


بخش ۲۰ - پیغام شاه پنهان با وزیر

گفت اینک اندر آن کارم شها

کافکنم در دین عیسی فتنه‌ها


بخش ۲۱ - بیان دوازده سبط از نصاری

قوم عیسی را بُد اندر دار و گیر

حاکمانْشان دَه امیر و دو امیر


بخش ۲۱ - بیان دوازده سبط از نصاری

هر فَریقی مَر امیری را تبع

بنده گشته میر‌ِ خود را از طمع


بخش ۲۱ - بیان دوازده سبط از نصاری

این دَه و این دو امیر و قومشان

گشته بَند‌ِ آن وزیر بَد نشان


بخش ۲۱ - بیان دوازده سبط از نصاری

اعتمادِ جمله بر گفتارِ او

اقتدای جمله بر رفتار او


بخش ۲۱ - بیان دوازده سبط از نصاری

پیش او در وقت و ساعت هر امیر

جان بدادی گر بدو گفتی بمیر


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

ساخت طوماری به نام هر یکی

نقش هر طومار‌ْ دیگر مَسلکی


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

حُکم‌های هر یکی نوعی دگر

این خلاف‌ِ آن ز پایان تا به سَر


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی راهِ ریاضت را و جوع

رکن توبه کرده و شرط رجوع


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته ریاضت سود نیست

اندرین ره مَخلَصی جز جود نیست


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته که جوع و جود تو

شِرک باشد از تو با معبود تو


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

جز توکّل جز که تسلیمِ تمام

در غم و راحت همه مکر‌ست و دام


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته که واجب خدمتست

ور نه اندیشهٔ توکّل تُهمتَست


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته که امر و نهی‌هاست

بهر کردن نیست، شرحِ عجزِ ماست


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

تا که عجزِ خود بینیم اندر آن

قدرت او را بدانیم آن زمان


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته که عجز خود مبین

کفر‌ِ نعمت کردن است آن عجز‌ْ هین


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

قدرت خود بین که این قدرت ازوست

قدرت‌ِ تو نعمت‌ِ او دان که هوست


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته کزین دو بَر گذر

بُت بود هر چه بگنجد در نظر


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته مکُش این شمع را

کاین نظر چون شمع آمد جمع را


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

از نظر چون بگذری و از خیال

کُشته‌باشی نیم‌شب شمع‌ِ وصال


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته بکُش باکی مدار

تا عوض بینی نظر را صد هزار


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

که ز کُشتن شمع‌ِ جان افزون شود

لیلی‌ات از صبرِ تو مجنون شود


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

ترک دنیا هر که کرد از زُهدِ خویش

بیش آید پیش او دنیا و بیش


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته که آنچت داد حق

بر تو شیرین کرد در ایجادْ حق


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

بر تو آسان کرد و خَوش آن را بگیر

خویشتن را در مَیفکن در زحیر


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته که بگذار آن‌ِ خوَد

کان قبول طبع تو رَد‌َّست و بَد


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

راه‌های مختلف آسان شدست

هر یکی را ملّتی چون جان شدست


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

گر میّسر کردنِ حق ره بُدی

هر جهود و گبر ازو آگه بُدی


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته میسّر آن بود

که حیاتِ دل غذای جان بود


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

هر‌چه ذوقِ طبع باشد، چون گذشت

بَر نه آرَد همچو شوره رَیع و کشت


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

جز پشیمانی نباشد رَیع او

جز خسارت پیش نارد بَیع او


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

آن میسَّر نبود اندر عاقبت

نام او باشد معسَّر عاقبت


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

تو معسّر از میسّر بازدان

عاقبت بنگر جمال این و آن


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته که استادی طلب

عاقبت‌بینی نیابی در حسب


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

عاقبت دیدند هر گون ملّتی

لاجرم گشتند اسیر زلّتی


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

عاقبت‌دیدن نباشد دست‌باف

ورنه کی بودی ز دین‌ها اختلاف


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته که اُستا هم توی

زانک استا را شناسا هم توی


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

مرد باش و سُخرهٔ مردان مشو

رو سَر خود گیر و سرگردان مشو


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته که «این جمله یکیست

هر که او دو بیند احوَل مردکی‌ست


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

در یکی گفته که صد یک چون بود

این کی اندیشد مگر مجنون بود


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

هر یکی قولیست ضِدّ هم‌دگر

چون یکی باشد یکی زهر و شکر


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

تا ز زهر و از شکر در نگذری

کی تو از گلزار وحدت بو بری


بخش ۲۲ - تخلیط وزیر در احکام انجیل

این نمط وین نوع دَه طومار و دو

بر نوشت آن دین عیسی را عَدو


بخش ۲۳ - در بیان آنک این اختلافات در صورت روش است نی در حقیقت راه

او ز یک رنگیّ عیسی بو نداشت

وز مزاج خمّ عیسی خو نداشت


جامهٔ صد رنگ از آن خمِّ صفا

ساده و یک‌رنگ گشتی چون صبا


نیست یک‌رنگی کزو خیزد ملال

بل مثال ماهی و آب زلال


گرچه در خشکی هزاران رنگهاست

ماهیان را با یُبوسَت جنگهاست


کیست ماهی چیست دریا در مثل

تا بدان مانَد مَلِک عزَّ و جَل


صد‌هزاران بحر و ماهی در وجود

سجده آرد پیش آن اکرام و جود


چند بارانِ عطا باران شده

تا بدانْ آن بحر دُرّ افشان شده


چند خورشیدِ کرَم افروخته

تا که ابر و بحر جود آموخته


پرتو دانش زده بر خاک و طین

تا که شد دانه پذیرنده زمین


خاکْ امین و هر چه در وی کاشتی

بی‌خیانت جنسِ آن برداشتی


این امانت زان امانت یافتست

کآفتابِ عدل بر وی تافتست


تا نشانِ حق نیارد نوبهار

خاکْ سِرها را نکرده آشکار


آن جوادی که جمادی را بداد

این خبرها وین امانت وین سَداد


مر جمادی را کند فضلش خبیر

عاقلان را کرده قهرِ او ضریر


جان و دل را طاقتِ آن جوش نیست

با که گویم در جهان یک گوش نیست


هر کجا گوشی بُد از وی چشم گشت

هر کجا سنگی بُد از وی یَشم گشت


کیمیاسازست چه‌بود کیمیا

معجزه بخش است چه‌بود سیمیا


این ثنا گفتن ز من ترکِ ثناست

کین دلیلِ هستی و هستی خطاست


پیشِ هستِ او بباید نیست بود

چیست هستی پیش او کور و کبود


گر نبودی کور زو بگداختی

گرمی خورشید را بشناختی


ور نبودی او کبود از تعزیَت

کی فسردی همچو یخ این ناحیَت


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

همچو شه نادان و غافل بد وزیر

پنجه می‌زد با قدیم ناگزیر


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

با چنان قادر خدایی کز عدم

صد چو عالم هست گرداند بدم


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

صد چو عالم در نظر پیدا کند

چونک چشمت را به خود بینا کند


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

گر جهان پیشت بزرگ و بی‌بنیست

پیش قدرت ذره‌ای می‌دان که نیست


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

این جهان خود حبس جانهای شماست

هین روید آن سو که صحرای شماست


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

این جهان محدود و آن خود بی‌حدست

نقش و صورت پیش آن معنی سدست


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

صد هزاران نیزهٔ فرعون را

در شکست از موسیئ با یک عصا


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

صد هزاران طب جالینوس بود

پیش عیسی و دمش افسوس بود


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

صد هزاران دفتر اشعار بود

پیش حرف امیی‌اش عار بود


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

با چنین غالب خداوندی کسی

چون نمیرد گر نباشد او خسی


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

بس دل چون کوه را انگیخت او

مرغ زیرک با دو پا آویخت او


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

فهم و خاطر تیز کردن نیست راه

جز شکسته می‌نگیرد فضل شاه


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

ای بسا گنج آگنان کنج‌کاو

کان خیال‌اندیش را شد ریش گاو


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

گاو که بود تا تو ریش او شوی

خاک چه بود تا حشیش او شوی


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

چون زنی از کار بد شد روی زرد

مسخ کرد او را خدا و زهره کرد


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

عورتی را زهره کردن مسخ بود

خاک و گل گشتن نه مسخست ای عنود


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

روح می‌بردت سوی چرخ برین

سوی آب و گل شدی در اسفلین


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

خویشتن را مسخ کردی زین سفول

زان وجودی که بد آن رشک عقول


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

پس ببین کین مسخ کردن چون بود

پیش آن مسخ این به غایت دون بود


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

اسپ همت سوی اختر تاختی

آدم مسجود را نشناختی


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

آخر آدم‌زاده‌ای ای ناخلف

چند پنداری تو پستی را شرف


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

چند گویی من بگیرم عالمی

این جهان را پر کنم از خود همی


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

گر جهان پر برف گردد سربسر

تاب خور بگدازدش با یک نظر


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

وزر او و صد وزیر و صدهزار

نیست گرداند خدا از یک شرار


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

عین آن تخییل را حکمت کند

عین آن زهراب را شربت کند


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

آن گمان‌انگیز را سازد یقین

مهرها رویاند از اسباب کین


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

پرورد در آتش ابراهیم را

ایمنی روح سازد بیم را


بخش ۲۴ - بیان خسارت وزیر درین مکر

از سبب سوزیش من سوداییم

در خیالاتش چو سوفسطاییم


بخش ۲۵ - مکر دیگر انگیختن وزیر در اضلال قوم

مکر دیگر آن وزیر از خود ببست

وعظ را بگذاشت و در خلوت نشست


در مریدان در فکند از شوق، سوز

بود در خلوت چهل پنجاه روز


خلق دیوانه شدند از شوقِ او

از فراقِ حال و قال و ذوقِ او


لابه و زاری همی کردند و او

از ریاضت گشته در خلوت دوتو


گفته، ایشان نیست ما را بی تو نور

بی عصاکش چون بود احوالِ کور


از سَرِ اکرام و از بهر خدا

بیش ازین ما را مدار از خود جدا


ما چو طفلانیم و ما را دایه تو

بر سر ما گستران آن سایه تو


گفت جانم از مُحِبّان دور نیست

لیک بیرون آمدن دستور نیست


آن امیران در شفاعت آمدند

وان مریدان در شَناعت آمدند


کین چه بدبختیست ما را ای کریم

از دل و دین مانده ما بی تو یتیم


تو بهانه می‌کنی و ما ز دَرد

می‌زنیم از سوزِ دل دمهای سرد


ما به گفتار خوشت خو کرده‌ایم

ما ز شیر حکمتِ تو خورده‌ایم


الله الله این جفا با ما مکن

خیر کن امروز را فردا مکن


می‌دهد دل مر ترا کین بی‌دلان

بی تو گردند آخر از بی‌حاصلان


جمله در خشکی چو ماهی می‌طپند

آب را بگشا ز جو بر دار بند


ای که چون تو در زمانه نیست کس

الله الله خلق را فریاد رس


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

گفت هان ای سُخرگانِ گفت و گو

وعظ و گفتار زبان و گوشْ جو


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

پنبه اندر گوشِ حِسِّ دون کنید

بندِ حسّ از چشم خود بیرون کنید


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

پنبهٔ آن گوشِ سِرّ، گوشِ سَرست

تا نگردد این کَر آن باطن کَرست


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

بی‌حس و بی‌گوش و بی‌فکرت شوید

تا خطاب أرْجِعی را بشنوید


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

تا به گفت و گوی بیداری دَری

تو زگفت خوابْ بویی کی بَری


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

سِیرِ بیرونیست قول و فعل ما

سیرِ باطن هست بالای سَما


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

حسْ خشکی دید، کز خشکی بزاد

عیسی جان پای بر دریا نهاد


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

سِیرِ جسمِ خشک بر خشکی فتاد

سیرِ جانْ پا در دلِ دریا نهاد


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

چونک عمر اندر ره خشکی گذشت

گاه کوه و گاه دریا گاه دشت


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

آبِ حیوان از کجا خواهی تو یافت

موجِ دریا را کجا خواهی شکافت


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

موج خاکی وهم و فهم و فکرِ ماست

موج آبی محو و سُکرست و فناست


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

تا درین سُکری، از آن سُکری تو دور

تا ازین مستی از آن جامی نفور


بخش ۲۶ - دفع گفتن وزیر مریدان را

گفت و گوی ظاهر آمد چون غبار

مدّتی خاموش خو کن، هوش‌دار


بخش ۲۷ - مکر کردن مریدان کی خلوت را بشکن

جمله گفتند ای حکیمِ رخنه‌جو

این فریب و این جفا با ما مگو


چارپا را قدر طاقت بارْ نِهْ

بر ضعیفان قدر قوّت کارْ نِهْ


دانهٔ هر مرغ اندازهٔ ویَست

طعمهٔ هر مرغْ انجیری کِیَست


طفل را گر نان دهی بر جای شیر

طفلِ مسکین را از آن نانْ مُرده گیر


چونک دندانها بر آرد، بعد از آن

هم بخود گردد دلش جویای نان


مرغِ پَر نارُسته چون پرّان شود

لقمهٔ هر گربهٔ درّان شود


چون بر آرد پر، بپرّد او بخوَد

بی‌تکلّف بی‌صفیرِ نیک و بَد


دیو را نطقِ تو خامش می‌کند

گوشِ ما را گفتِ تو هُش می‌کند


گوش ما هوشست چون گویا توی

خشک ما بحرست چون دریا توی


با تو ما را خاک بهتر از فلک

ای سِماک از تو منوَّر تا سَمَک


بی‌تو ما را بر فلک تاریکیَست

با تو ای ماه این فلک باری کیَست


صورتِ رِفعت بود افلاک را

معنی رِفعت روانِ پاک را


صورت رِفعت برای جسمهاست

جسمها در پیش معنی اسمهاست


بخش ۲۸ - جواب گفتن وزیر کی خلوت را نمی‌شکنم

گفت حجت‌های خود کوته کنید

پند را در جان و در دل ره کنید


گر اَمینم، متهم نبوَد امین

گر بگویم آسمان را من زمین


گر کمالم، با کمال اِنکار چیست

ور نیَم، این زحمت و آزار چیست


من نخواهم شد ازین خلوت برون

زانک مشغولم باحوال درون


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

جمله گفتند ای وزیر انکار نیست

گفتِ ما چون گفتنِ اغیار نیست


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

اشکِ دیده‌ست از فراقِ تو دوان

آهِ آه‌ست از میان جان روان


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

طفل با دایه نه استیزد ولیک

گرید او گرچه نه بَد داند نه نیک


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

ما چو چنگیم و تو زخمه می‌زنی

زاری از ما نه تو زاری می‌کنی


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

ما چو ناییم و نوا در ما ز توست

ما چو کوهیم و صدا در ما ز توست


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

ما چو شطرنجیم اندر بُرد و مات

بُرد و مات ما ز توست ای خوش صفات


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

ما که باشیم ای تو ما را جانِ جان

تا که ما باشیم با تو درمیان


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

ما عدم‌هاییم و هستی‌های ما

تو وجودِ مُطلقی فانی‌نُما


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

ما همه شیران ولی شیر عَلم

حمله‌شان از باد باشد دم‌به‌دم


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

حمله‌شان پیدا و ناپیداست باد

آنک ناپیداست هرگز گُم مباد


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

بادِ ما و بودِ ما از دادِ توست

هستی ما جمله از ایجادِ توست


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

لذّت هستی نمودی نیست را

عاشق خود کرده بودی نیست را


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

لذّت انعامِ خود را وا مگیر

نُقل و باده و جامِ خود را وا مگیر


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

ور بگیری کیت جُست و جو کند

نقش با نقّاش چون نیرو کند


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

منگر اندر ما مکن در ما نظر

اندر اِکرام و سخای خود نگر


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

ما نبودیم و تقاضامان نبود

لطفِ تو ناگفتهٔ ما می‌شنود


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

نقش باشد پیشِ نقّاش و قلم

عاجز و بسته چو کودک در شکم


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

پیشِ قدرت خلقْ جمله بارگه

عاجزان چون پیشِ سوزن کارگه


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

گاه نقشش دیو و گَه آدم کند

گاه نقشش شادی و گه غم کند


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

دست نِه تا دست جنباند به دفع

نطق نِه تا دَم زند در ضَرّ و نفع


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

تو ز قرآن بازخوان تفسیرِ بیت

گفت ایزد «مَا رَمَيۡتَ إِذۡ رَمَيۡتَ»


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

گر بپرّانیم تیر آن نه ز ماست

ما کمان و تیراندازش خداست


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

این نه جَبر این معنی جبّاری است

ذکرِ جبّاری برای زاری است


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

زاری ما شد دلیل اضطرار

خجلت ما شد دلیل اختیار


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

گر نبودی اختیارْ این شرم چیست

وین دریغ و خجلت و آزرم چیست


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

زَجرِ شاگردان و استادان چراست

خاطر از تدبیرها گردان چراست


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

ور تو گویی غافل است از جَبرْ او

ماهِ حق پنهان کند در ابرْ رو


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

هست این را خوش جواب ار بشنوی

بگذری از کفر و در دین بِگروی


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

حسرت و زاری گَهِ بیماری است

وقت بیماری همه بیداری است


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

آن زمان که می‌شوی بیمارْ تو

می‌کنی از جُرم استغفار تو


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

می‌نماید بر تو زشتیّ گُنه

می‌کنی نیّت که باز آیم به رَه


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

عهد و پیمان می‌کنی که بعد ازین

جز که طاعت نبوَدم کاری گزین


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

پس یقین گشت این که بیماری تو را

می‌ببخشد هوش و بیداری تو را


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

پس بِدان این اصل را ای اصل‌جو

هر که را دَردست، او بُرده‌ست بو


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

هر که او بیدارتر پُر دَردتر

هر که او آگاه تر رخ زردتر


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

گر ز جَبرش آگهی زاریت کو

بینشِ زنجیرِ جبّاریت کو


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

بسته در زنجیرْ چون شادی کند

کی اسیر حبس، آزادی کند


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

ور تو می‌بینی که پایت بسته‌اند

بر تو سرهنگانِ شه بنشسته‌اند


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

پس تو سرهنگی مکُن با عاجزان

زانک نبود طبع و خوی عاجز آن


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

چون تو جبرِ او نمی‌بینی مگو

ور همی بینی نشانِ دید کو


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

در هر آن کاری که میلَستَت بدان

قدرت خود را همی بینی عیان


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

واندر آن کاری که میلَت نیست و خواست

خویش را جَبری کنی کین از خداست


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

انبیا در کارِ دنیا جبری‌اند

کافران در کار عُقبی جبری‌اند


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

انبیا را کارِ عُقبی اختیار

جاهلان را کار دنیا اختیار


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

زانک هر مرغی به سوی جنسِ خویش

می‌پرد او در پس و جانْ پیش پیش


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

کافران چون جنس سجّین آمدند

سَجنِ دنیا را خوش آیین آمدند


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

انبیا چون جنس عِلّیّین بُدند

سوی عِلّیّینِ جان و دل شدند


بخش ۲۹ - اعتراض مریدان در خلوت وزیر

این سخن پایان ندارد لیک ما

باز گوییم آن تمام قصّه را


بخش ۳۰ - نومید کردن وزیر مریدان را از رفض خلوت

آن وزیر از اندرون آواز داد

کای مریدان از من این معلوم باد


که مرا عیسی چنین پیغام کرد

کز همه یاران و خویشان باش فَرد


روی در دیوار کن تنها نشین

وز وجود خویش هم خلوت گُزین


بعد ازین دستوریِ گفتار نیست

بعد ازین با گفت و گویم کار نیست


الوَداع ای دوستان من مُرده‌ام

رخت بر چارم فلک بَر بُرده‌ام


تا به زیر چرخ ناری چون حَطَب

من نسوزم در عَنا و در عَطب


پهلوی عیسی نشینم بعد ازین

بر فرازِ آسمانِ چارمین


بخش ۳۱ - ولی عهد ساختن وزیر هر یک امیر را جداجدا

وانگهانی آن امیران را بخواند

یک‌بیک تنها بهر یک حرف راند


گفت هر یک را بدین عیسوی

نایب حقّ و خلیفهٔ من توی


وان امیران دگر، اتباع تو

کَرد عیسی جمله را اشیاع تو


هر امیری کو کِشد گردن، بگیر

یا بکُش یا خود همی دارش اسیر


لیک تا من زنده‌ام این وا مگو

تا نمیرم این ریاست را مجو


تا نمیرم من تو این پیدا مکن

دعوی شاهی و استیلا مکن


اینک این طومار و احکام مسیح

یک بیک بر خوان تو بر امت فصیح


هر امیری را چنین گفت او جدا

نیست نایب جز تو در دین خدا


هر یکی را کرد او یک‌یک عزیز

هرچه آن را گفت این را گفت نیز


هر یکی را او یکی طومار داد

هر یکی ضدّ دگر بود المراد


متن آن طومارها بُد مختلف

همچو شکل حرفها یا تا الف


حکم این طومار ضد حکم آن

پیش ازین کردیم این ضد را بیان


بخش ۳۲ - کشتن وزیر خویشتن را در خلوت

بعد از آن چل روز دیگر در ببست

خویش کشت و از وجود خود برست


بخش ۳۲ - کشتن وزیر خویشتن را در خلوت

چونک خلق از مرگ او آگاه شد

بر سر گورش قیامتگاه شد


بخش ۳۲ - کشتن وزیر خویشتن را در خلوت

خلق چندان جمع شد بر گور او

مو کنان جامه‌دران در شور او


بخش ۳۲ - کشتن وزیر خویشتن را در خلوت

کان عدد را هم خدا داند شمرد

از عرب وز ترک و از رومی و کرد


بخش ۳۲ - کشتن وزیر خویشتن را در خلوت

خاک او کردند بر سرهای خویش

درد او دیدند درمان جای خویش


بخش ۳۲ - کشتن وزیر خویشتن را در خلوت

آن خلایق بر سر گورش مهی

کرده خون را از دو چشم خود رهی


بخش ۳۳ - طلب کردن امت عیسی علیه‌السلام از امرا کی ولی عهد از شما کدامست

بعد ماهی خلق گفتند ای مهان

از امیران کیست بر جایش نشان


تا به جای او شناسیمش امام

دست و دامن را به دست او دهیم


چونک شد خورشید و ما را کرد داغ

چاره نبود بر مقامش از چراغ


چونک شد از پیش دیده وصل یار

نایبی باید ازومان یادگار


چونک گل بگذشت و گلشن شد خراب

بوی گل را از که یابیم از گلاب


چون خدا اندر نیاید در عیان

نایب حق‌اند این پیغامبران


نه غلط گفتم که نایب با منوب

گر دو پنداری قبیح آید نه خوب


نه دو باشد تا توی صورت‌پرست

پیش او یک گشت کز صورت برست


چون به صورت بنگری چشم تو دوست

تو به نورش در نگر کز چشم رست


نور هر دو چشم نتوان فرق کرد

چونک در نورش نظر انداخت مرد


ده چراغ ار حاضر آید در مکان

هر یکی باشد بصورت غیر آن


فرق نتوان کرد نور هر یکی

چون به نورش روی آری بی‌شکی


گر تو صد سیب و صد آبی بشمری

صد نماند یک شود چون بفشری


در معانی قسمت و اعداد نیست

در معانی تجزیه و افراد نیست


اتحاد یار با یاران خوشست

پای معنی‌گیرْ، صورت سرکشست


صورتِ سرکش گُدازان کُن برَنج

تا ببینی زیر او وحدت چو گنج


ور تو نگدازی عنایتهای او

خود گدازد ای دلم مولای او


او نماید هم به دلها خویش را

او بدوزد خرقهٔ درویش را


منبسط بودیم یک جوهر همه

بی‌سر و بی پا بدیم آن سر همه


یک گهر بودیم همچون آفتاب

بی گره بودیم و صافی همچو آب


چون بصورت آمد آن نور سره

شد عدد چون سایه‌های کنگره


گنگره ویران کنید از منجنیق

تا رود فرق از میان این فریق


شرح این را گفتمی من از مری

لیک ترسم تا نلغزد خاطری


نکته‌ها چون تیغ پولادست تیز

گر نداری تو سپر وا پس گریز


پیش این الماس بی اسپر میا

کز بریدن تیغ را نبود حیا


زین سبب من تیغ کردم در غلاف

تا که کژخوانی نخواند برخلاف


آمدیم اندر تمامی داستان

وز وفاداری جمع راستان


کز پس این پیشوا بر خاستند

بر مقامش نایبی می‌خواستند


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

یک امیری زان امیران پیش رفت

پیش آن قومِ وفا اندیش رفت


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

گفت اینک نایبِ آن مرد من

نایبِ عیسی منم اندر زَمَن


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

اینک این طومارْ برهانِ منست

کین نیابت بعد ازو آن منست


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

آن امیر دیگر آمد از کمین

دعوی او در خلافت بُد همین


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

از بغل او نیز طوماری نمود

تا برآمد هر دو را خشمِ جهود


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

آن امیرانِ دگر یک‌یک قطار

برکشیده تیغهای آبدار


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

هر یکی را تیغ و طوماری به دست

درهم افتادند چون پیلانِ مست


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

صد هزاران مردِ تَرسا کُشته شد

تا ز سَرهای بریده پُشته شد


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

خون روان شد همچو سیل از چپ و راست

کوه کوه اندر هوا زین گَردْ خاست


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

تخم‌های فتنه‌ها کو کِشته بود

آفت سَرهای ایشان گَشته بود


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

جوزها بشکست و آن کان مغز داشت

بَعد کُشتن روحِ پاکِ نغز داشت


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

کُشتن و مُردن که بر نقشِ تنست

چون انار و سیب را بشکَستنست


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

آنچ شیرینست او شد ناردانگ

وانک پوسیده‌ست نبود غیرِ بانگ


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

آنچ با معنیست خود پیدا شود

وانچ پوسیده‌ست او رسوا شود


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

رو بمعنی کوش ای صورت‌پرست

زانک معنی بر تنِ صورت پُرست


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

همنشین اهل معنی باش تا

هم عطا یابی و هم باشی فتیٰ


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

جان بی‌معنی درین تن بی‌خلاف

هست همچون تیغ چوبین در غلاف


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

تا غلاف اندر بود باقیمتست

چون برون شد سوختن را آلتست


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

تیغ چوبین را مبَر در کارزار

بنگر اوّل تا نگردد کارْ زار


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

گر بود چوبین برو دیگر طلب

ور بود الماس پیش آ با طرب


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

تیغ در زرّادخانهٔ اولیاست

دیدن ایشان شما را کیمیاست


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

جمله دانایان همین گفته همین

هست دانا رحمةَ للعالمین


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

گر اناری می‌خری خندان بخَر

تا دهد خنده ز دانهٔ او خبر


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

ای مبارک خنده‌اش کو از دهان

می‌نماید دلْ چو دُرّ از دُرجِ جان


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

نامبارک خندهٔ آن لاله بود

کز دهانِ او سیاهی دل نمود


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

نارِ خندان باغ را خندان کند

صحبت مردانَت از مردان کند


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

گر تو سنگِ صَخره و مرمر شوی

چون به صاحب دل رسی گوهر شوی


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

مهرِ پاکان درمیان جان نشان

دل مده الّا به مِهر دلخوشان


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

کوی نومیدی مَرو اومیدهاست

سوی تاریکی مرو خورشیدهاست


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

دل ترا در کوی اهلِ دل کشد

تن ترا در حبس آب و گل کشد


بخش ۳۴ - منازعت امرا در ولی عهدی

هین غذای دل بِده از همدلی

رو بجو اقبال را از مُقبلی


بخش ۳۵ - تعظیم نعت مصطفی صلی الله علیه و سلم کی مذکور بود در انجیل

بود در انجیل نام مُصطفی

آن سَر پیغامبران بحرِ صفا


بود ذکر حلیه‌ها و شکل او

بود ذکر غَزو و صوم و اکلِ او


طایفهٔ نصرانیان بهرِ ثواب

چون رسیدندی بدان نام و خطاب


بوسه دادندی بر آن نام شریف

رو نهادندی بر آن وصفِ لطیف


اندرین فتنه که گفتیم آن گروه

ایمن از فتنه بُدند و از شِکوه


ایمن از شرِّ امیران و وزیر

در پناه نامِ احمد مُستجیر


نسلِ ایشان نیز هم بسیار شد

نورِ احمد ناصر آمد یار شد


وان گروه دیگر از نصرانیان

نام احمد داشتندی مُستهان


مستهان و خوار گشتند از فِتَن

از وزیر شوم‌رای شوم‌فَن


هم مخبَّط دینشان و حُکمشان

از پی طومارهای کژ بیان


نام احمد این چنین یاری کند

تا که نورش چون نگهداری کند


نام احمد چون حصاری شد حصین

تا چه باشد ذات آن روح‌الامین


بعد ازین خون‌ریزِ درمان ناپذیر

کاندر افتاد از بلای آن وزیر


بخش ۳۶ - حکایت پادشاه جهود دیگر کی در هلاک دین عیسی سعی نمود

یک شه دیگر ز نسل آن جُهود

در هلاک قوم عیسی رو نمود


گر خبر خواهی ازین دیگر خروج

سوره بر خوان وَٱلسَّمَآءِ ذَاتِ ٱلۡبُرُوجِ


سنّت بَد کز شهِ اوّل بزاد

این شه دیگر قدم بر وی نهاد


هر که او بنهاد ناخوش سنّتی

سوی او نفرین رود هر ساعتی


نیکوان رفتند و سنّت‌ها بماند

وز لئیمان ظلم و لَعنت‌ها بماند


تا قیامت هرکه جنس آن بَدان

در وجود آید بود رویش بِدان


رگ رگست این آبِ شیرین و آب شور

در خلایق می‌رود تا نفخ صور


نیکوان را هست میراث از خوشاب

آن چه میراث است أَوۡرَثۡنَا ٱلۡکِتَٰبَ


شد نیاز طالبان ار بنگری

شعله‌ها از گوهرِ پیغامبری


شعله‌ها با گوهران گَردان بود

شعله آن جانب رود هم کان بود


نورِ روزن گِرد خانه می‌دَود

زانک خور بُرجی به بُرجی می‌رود


هر که را با اختری پیوستگی‌ست

مر وِرا با اختر خود هم‌تگی‌ست


طالعش گر زهره باشد در طرب

میل کلّی دارد و عشق و طلب


ور بود مِرّیخی خون‌ریزخو

جنگ و بهتان و خصومت جوید او


اخترانند از ورای اختران

که احتراق و نَحس نبود اندر آن


سایران در آسمان‌های دگر

غیر این هفت آسمانِ مُعتبر


راسخان در تابِ انوارِ خدا

نه به هم پیوسته نه از هم جدا


هر که باشد طالع او زان نجوم

نفس او کفّار سوزد در رُجوم


خشمِ مرّیخی نباشد خشم او

منقلب رَوْ غالب و مغلوب‌ْخو


نورِ غالب ایمن از نقص و غَسَق

در میانِ اصبعَین نورِ حق


حق فشاند آن نور را بر جان‌ها

مقبلان بر داشته دامان‌ها


و آن نثار نور را وا یافته

روی از غیر خدا برتافته


هر که را دامان عشقی نابُده

زان نثارِ نور بی‌بهره شده


جزوها را رویها سوی کُل است

بلبلان را عشق با روی گُل است


گاو را رنگ از برون و مرد را

از درون جو رنگ سرخ و زرد را


رنگ‌های نیک از خُمِّ صفاست

رنگ زشتان از سیاهابهٔ جَفاست


صِبغةُ الله نام آن رنگ لطیف

لعنةُ الله بوی این رنگ کثیف


آنچ از دریا به دریا می‌رود

از همانجا کامد آنجا می‌رود


از سرِ کُه سیل‌های تیزرو

وز تن ما جانِ عشق آمیزرو


بخش ۳۷ - آتش کردن پادشاه جهود و بت نهادن پهلوی آتش کی هر که این بت را سجود کند از آتش برست

آن جهودِ سَگ ببین چه راٰی کرد

پهلوی آتش بُتی بَر پای کرد


کانکه این بُت را سجود آرد برست

ور نیارد در دلِ آتش نشست


چون سزای این بتِ نفسْ او نداد

از بتِ نفسش بتی دیگر بِزاد


مادرِ بتها بتِ نفس شماست

زانک آن بت مار و این بت اژدهاست


آهن و سنگست نفس و بت شرار

آن شرار از آب می‌گیرد قرار


سنگ و آهن زآب کی ساکن شود

آدمی با این دو کی ایمن بود


بت سیاهابه‌ست در کوزه نهان

نفسْ مر آبِ سیه را چشمه دان


آن بت مَنحوت چون سیل سیاه

نفسِ بُتگر چشمه‌ای بر آب‌راه


صد سبو را بشکند یکپاره سنگ

و آبِ چشمه می‌زهاند بی‌درنگ


بت‌شکستن سَهل باشد نیک سهل

سهل دیدن نفس را جَهلست جهل


صورتِ نفس ار بجویی ای پسر

قصّهٔ دوزخ بخوان با هفت دَر


هر نفَس مکری و در هر مکر زان

غرقه صد فرعون با فرعونیان


در خدای موسی و موسی گریز

آب ایمان را ز فرعونی مریز


دست را اندر اَحد و احمد بزن

ای برادر وا ره از بوجهل تَن


بخش ۳۸ - به سخن آمدن طفل درمیان آتش و تحریض کردن خلق را در افتادن بآتش

یک زنی با طفل آورد آن جهود

پیش آن بُت، آتش اندر شعله بود


طفل ازو بستَد در آتش در فکند

زن بترسید و دل از ایمان بکَند


خواست تا او سجده آرد پیش بُت

بانگ زد آن طفل "إنّي لم أمُت"


اندر آ ای مادر اینجا من خوشم

گرچه در صورت میانِ آتشم


چشم‌بندست آتش از بهرِ حجِاب

رحمتست این سر برآورده ز جیب


اندر آ مادر ببین برهانِ حق

تا ببینی عشرتِ خاصانِ حق


اندر آ و آب بین آتش‌مثال

از جهانی کآتش است آبش مثال


اندر آ اسرارِ ابراهیم بین

کو در آتش یافت سرو و یاسمین


مرگ می‌دیدم گَهِ زادن ز تو

سخت خوفم بود افتادن ز تو


چون بزادم رَستم از زندان تنگ

در جهانِ خوش‌هوای خوب‌رنگ


من جهان را چون رَحِم دیدم کنون

چون درین آتش بدیدم این سکون


اندرین آتش بدیدم عالمی

ذرّه ذرّه اندرو عیسِی‌دمی


نک جهانِ نیست‌شکلِ هست‌ْذات

و آن جهان هست شکلِ بی‌ثبات


اندر آ مادر بحقّ مادری

بین که این آذر ندارد آذری


اندر آ مادر که اقبال آمدست

اندر آ مادر مَدِه دولت زِ دست


قدرتِ آن سگ بدیدی اندر آ

تا ببینی قدرت و لطفِ خدا


من ز رحمت می‌کشانم پای تو

کز طرب خود نیستم پروای تو


اندر آ و دیگران را هم بخوان

کاندر آتش شاه بِنهادست خوان


اندر آیید ای مسلمانان همه

غیر عَذب، دین عَذابست آن همه


اندر آیید ای همه پروانه‌وار

اندرین بهره که دارد صد بهار


بانگ می‌زد درمیان آن گروه

پُر همی شد جان خلقان از شکوه


خلقْ خود را بعد از آن بی‌خویشتن

می‌فکندند اندر آتش مرد و زن


بی‌موکّل بی‌کشش از عشقِ دوست

زانک شیرین کردنِ هر تلخ ازوست


تا چنان شد کان عوانان خلق را

منع می‌کردند کآتش در مَیا


آن یهودی شد سیه‌رو و خجل

شد پشیمان زین سبب بیماردل


کاندر ایمان خلق عاشق‌تر شدند

در فنای جسم صادق‌تر شدند


مکرِ شیطان هم درو پیچید شُکر

دیو هم خود را سیه‌رو دید شکر


آنچ می‌مالید دَر روی کَسان

جمع شد در چهرهٔ آن ناکس آن


آنک می‌درّید جامهٔ خلق چُست

شد دریده آنِ او ایشان درست


بخش ۳۹ - کژ ماندن دهان آن مرد کی نام محمّد را صلی‌الله علیه و سلّم بتَسخر خواند

آن دهان کژ کرد و از تَسخر بخواند

مر محمّد را دهانش کژ بماند


باز آمد کای محمّد عفو کن

ای ترا الطاف و علمِ مِن لَدُن


من ترا افسوس می‌کردم ز جَهل

من بُدم افسوس را منسوب و اَهل


چون خدا خواهد که پردهٔ کس درد

میلش اندر طعنهٔ پاکان برد


ور خدا خواهد که پوشد عیبِ کس

کم زند در عیبِ معیوبان نفس


چون خدا خواهد که‌مان یاری کند

میل ما را جانبِ زاری کند


ای خنک چشمی که آن گریانِ اوست

وی همایون دل که آن بریان اوست


آخر هر گریه آخِر خنده‌ایست

مردِ آخر بین، مبارک بنده‌ایست


هر کجا آبِ روان سبزه بود

هر کجا اشکی روان رحمت شود


باش چون دولابِ نالان چشم‌تَر

تا ز صحنِ جانت بَر روید خَضَر


اشک خواهی رحم کن بر اشک‌ْبار

رحم خواهی بر ضعیفان رحمْ آر


بخش ۴۰ - عتاب کردن آتش را آن پادشاه جهود

رو به آتش کرد شه «کِای تُندخو

آن جهان‌سوز طبیعی‌خوت کو؟


چون نمی‌سوزی چه شد خاصیّتت؟

یا ز بختِ ما دگر شد نیّتت؟


می‌نبخشایی تو بر آتش‌پرست؛

آنک نپرستد ترا، او چون بِرست؟


هرگز ای آتش تو صابر نیستی

چون نسوزی؟ چیست؟ قادر نیستی؟


چشم‌بندست این عجب، یا هوش‌بند؟

چون نسوزاند چنین شعله‌ٔ بلند؟


جادوی کردت کسی یا سیمیاست؟

یا خلافِ طبع تو از بخت ماست؟»


گفت آتش من همانم ای شَمن

اندر آ تا تو ببینی تابِ من


طبع من دیگر نگشت و عنصرم

تیغ حقّم هم به دستوری بَرم


بر دَرِ خرگَه سگانِ ترکمان

چاپلوسی کرده پیش میهمان


ور بخرگه بگذرد بیگانه‌رو

حمله بیند از سگان شیرانه او


من ز سگ کم نیستم در بندگی

کَم ز تُرکی نیست حق در زندگی


آتش طبعت اگر غمگین کند

سوزش از امر ملیکِ دین کند


آتش طبعت اگر شادی دهد

اندرو شادی ملیکِ دین نهد


چونک غم بینی تو استغفار کن

غم بامر خالق آمد کار کن


چون بخواهد عین غم شادی شود

عین بندِ پای آزادی شود


باد و خاک و آب و آتش بنده‌اند

با من و تو مرده با حق زنده‌اند


پیش حق آتش همیشه در قیام

همچو عاشق روز و شب پیچان مدام


سنگ بر آهن زنی بیرون جهد

هم به امر حق قدم بیرون نهد


آهن و سنگِ هوا بر هم مزن

کین دو می‌زایند همچون مرد و زن


سنگ و آهن خود سبب آمد ولیک

تو به بالاتر نگر ای مَرد نیک


کین سبب را آن سبب آورد پیش

بی‌سبب کی شد سبب هرگز ز خویش


و آن سببها کانبیا را رهبرند

آن سببها زین سببها برترند


این سبب را آن سبب عامل کند

باز گاهی بی بر و عاطل کند


این سبب را محرم آمد عقلها

و آن سببها راست محرم انبیا


این سبب چه بود بتازی گو رسن

اندرین چَه این رسن آمد به فَن


گردِش چَرخه رسن را علّتست

چَرخه گردان را ندیدن زَلّتست


این رسنهای سببها در جهان

هان و هان زین چرخِ سرگردان مدان


تا نمانی صِفر و سرگردان چو چرخ

تا نسوزی تو ز بی‌مغزی چو مَرخ


باد آتش می‌شود از امر حق

هر دو سرمست آمدند از خمرِ حق


آبِ حلم و آتش خشم ای پسر

هم ز حق بینی چو بگشایی بصر


گر نبودی واقف از حق جانِ باد

فرق کی کردی میانِ قومِ عاد


هود گِردِ مؤمنان خطّی کشید

نرم می‌شد باد کانجا می‌رسید


هر که بیرون بود زان خط جمله را

پاره پاره می‌گُسست اندر هوا


همچنین شیبان راعی می‌کشید

گِرد بر گِردِ رمه خطّی پدید


چون به جُمعه می‌شد او وقت نماز

تا نیارد گرگ آنجا تُرک‌تاز


هیچ گرگی در نرفتی اندر آن

گوسفندی هم نگشتی زان نشان


بادِ حرص گرگ و حرص گوسفند

دایره‌ٔ مرد خدا را بود بند


همچنین بادِ اجل با عارفان

نرم و خوش همچون نسیم یوسفان


آتش ابراهیم را دندان نزد

چون گُزیده‌ٔ حق بُوَد چونش گَزَد


ز آتش شهوت نسوزد اهل دین

باقیان را بُرده تا قعر زمین


موج دریا چون به اَمر حق بتاخت

اهل موسی را ز قَبْطی واشناخت


خاکْ قارون را چو فرمان در رسید

با زر و تختش به قعرِ خود کشید


آب و گِل چون از دمِ عیسی چرید

بال و پر بگشاد، مرغی شد پَرید


هست تسبیحت بخارِ آب و گِل

مرغ جنّت شد ز نفخِ صِدق دل


کوهِ طور از نور موسی شد به رقص

صوفی کامل شد و رَست او ز نقص


چه عجب گر کوه صوفی شد عزیز

جسم موسی از کلوخی بود نیز


بخش ۴۱ - طنز و انکار کردن پادشاه جهود و قبول ناکردن نصیحت خاصان خویش

این عجایب دید آن شاه جهود

جُز که طنز و جز که انکارش نبود


ناصحان گفتند از حد مگذران

مرکبِ استیزه را چندین مران


ناصحان را دست بَست و بند کرد

ظلم را پیوند در پیوند کرد


بانگ آمد کار چون اینجا رسید

پای دار ای سگ که قهر ما رسید


بعد از آن آتش چهل گَز بر فروخت

حلقه گشت و آن جهودان را بسوخت


اصل ایشان بود آتش ز ابتدا

سوی اصل خویش رفتند انتها


هم ز آتش زاده بودند آن فریق

جزوها را سوی کُل باشد طریق


آتشی بودند مؤمن سوز و بس

سوخت خود را آتش ایشان چو خَس


آنک بودست امُّه الهاویه

هاویه آمد مَرورا زاویه


مادر فرزند جویان ویَست

اصلها مر فرعها را در پیَست


آبها در حوض اگر زندانیَست

باد نَشفش می‌کند کارکانیست


می‌رهاند می‌بَرد تا مَعدنش

اندک اندک تا نبینی بُردنش


وین نفس جانهای ما را همچنان

اندک اندک دزدد از حبس جهان


تا اِلَیهِ یَصعَد اَطیابُ الکَلِم

صاعِداََ مِنّا اِلی حَیثُ عَلِم


تَرتَقی اَنفاسُنا بِالمُنتَقا

مُحتَفاََ مِنّا اِلی دارِالبَقا


ثُمَّ تَأتینا مُکافاتُ المَقال

ضِعفَ ذاکَ رَحمَةََ مِن ذِی الجَلال


ثُمَّ یُلجینا اِلی اَمثالِها

کَی یَنالَ العَبدُ مِمّا نالَها


هاکَذا تَعرُج وَ تَنزِل دایما

ذا فَلازِلتَ عَلَیه قایما


پارسی گوییم یعنی این کشش

زان طرف آید که آمد آن چشش


چشم هر قومی به سویی مانده‌ست

کان طرف یک روز ذوقی رانده‌ست


ذوق جنس از جنس خود باشد یقین

ذوق جزو از کل خود باشد ببین


یا مگر آن قابل جِنسی بود

چون بدو پیوست جنس او شود


همچو آب و نان که جنس ما نبود

گشت جنس ما و اندر ما فزود


نقش جنسیّت ندارد آب و نان

ز اعتبار آخر آن را جنس دان


ور ز غیر جنس باشد ذوقِ ما

آن مگر مانند باشد جنس را


آنک مانندست باشد عاریت

عاریت باقی نماند عاقبت


مرغ را گر ذوق آید از صفیر

چونک جنس خود نیابد شد نفیر


تشنه را گر ذوق آید از سَراب

چون رسد در وی گریزد جوید آب


مفلسان هم خوش شوند از زر قلب

لیک آن رسوا شود در دارِ ضرب


تا زر اندودیت از ره نَفکند

تا خیال کژ ترا چَه نَفکند


از کلیله باز جو آن قصّه را

واندر آن قصه طلب کن حِصّه را


بخش ۴۲ - بیان توکّل و ترک جهد گفتن نخچیران به شیر

طایفهٔ نخچیر دَر وادی خوش

بودشان از شیر دایم کش‌مکش


بس که آن شیر از کمین می در ربود

آن چَرا بر جمله ناخوش گشته بود


حیله کردند آمدند ایشان بَشیر

کز وظیفه ما ترا داریم سیر


بعد ازین اندر پی صیدی میا

تا نگردد تلخْ بر ما این گیا


بخش ۴۳ - جواب گفتن شیر نخچیران را و فایدهٔ جهد گفتن

گفت آری گر وفا بینم نه مکر

مکر‌ها بس دیده‌ام از زید و بکر


من هلاک فعل و مکر مردمم

من گَزیدهٔ زخم مار و کَژدمم


مَردمِ نَفس از درونم در کمین

از همه مردم بتر در مکر و کین


گوشِ من لایُلْدَغُ المُؤمن شنید

قول پیغامبر به‌جان و دل گُزید


بخش ۴۴ - ترجیح نهادن نخچیران توکّل را بر جهد و اکتساب

جمله گفتند ای حکیم با خبر

الحذَر دَعْ لیس یُغْنِی عن قدر


در حذر شوریدنِ شور و شر‌ست

رو توکّل کن توکّل بهتر‌ست


با قضا پنجه مزن ای تُند و تیز

تا نگیرد هم قضا با تو ستیز


مرده باید بود پیش حکمِ حق

تا نیاید زخم از ربُّ الفَلَق


بخش ۴۵ - ترجیح نهادن شیر جهد و اکتساب را بر توکّل و تسلیم

گفت آری گر توکّل رهبر‌ست

این سبب هم سُنّت پیغمبر‌ست


گفت پیغامبر به آواز بلند

با توکّل زانو‌ی اشتر ببند


رمزِ الکاسِب حبیبُ الله شنو

از توکّل در سبب کاهل مشو


بخش ۴۶ - ترجیح نهادن نخچیران توکّل را بر اجتهاد

قوم گفتندش که کسب از ضعف خلق

لقمهٔ تزویر دان بر قدر حلق


نیست کسبی از توکّل خوب‌تر

چیست از تسلیمْ خود محبوب‌تر


بس گریزند از بلا سوی بلا

بس جهند از مار سوی اژدها


حیله کرد اِنسان و حیله‌ش دام بود

آنک جان پنداشت خون‌آشام بود


دَر ببست و دشمن اندر خانه بود

حیلهٔ فرعون زین افسانه بود


صد هزاران طفل کُشت آن کینه‌کش

وانک او می‌جُست اندر خانه‌اَش


دیدهٔ ما چون بسی علّت دروست

رو فنا کن دیدِ خود در دیدِ دوست


دیدِ ما را دیدِ او نعْمَ العِوَض

یابی اندر دید او کُلّ غرض


طفل تا گیرا و تا پویا نبود

مرکبش جز گردن بابا نبود


چون فضولی گشت و دست و پا نمود

در عَنا افتاد و در کور و کبود


جان‌های خلق پیش از دست و پا

می‌پَریدند از وفا اندر صفا


چون به امر اِهْبِطُوا بَندی شدند

حبس خشم و حرص و خُرسند‌ی شدند


ما عیال حَضرتیم و شیر‌خواه

گفت الخَلْقُ عیَالٌ لِلاِلٔه


آنک او از آسمان باران دهد

هم تواند کاو ز رحمت نان دهد


بخش ۴۷ - ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکّل

گفت شیر آری ولی ربُّ العباد

نردبانی پیش پای ما نهاد


پایه پایه رفت باید سوی بام

هست جَبری بودن اینجا طمع خام


پای داری چون کُنی خود را تو لنگ؟

دست داری چون کُنی پنهان تو چنگ؟


خواجه چون بیلی به دست بنده داد

بی زبان معلوم شد او را مُراد


دستِ همچون بیل اشارت‌های اوست

آخر اندیشی عبارت‌های اوست


چون اشارت‌هاش را بر جان نهی

در وفا‌ی آن اشارت جان دهی


پس اشارت‌های اسرار‌ت دهد

بار بَر‌دارد ز تو کارت دهد


حاملی محمول گرداند تو‌را

قابلی مقبول گرداند تو‌را


قابل امر ویی قایل شوی

وصل جویی بعد از آن واصل شوی


سعیِ شکرِ نعمتش قدرت بود

جَبر تو انکار آن نعمت بود


شکرِ قدرت قدرتت افزون کند

جَبرْ نعمت از کفت بیرون کند


جَبرِ تو خُفتن بود در ره مخُسپ

تا نبینی آن در و دَرگه مخُسپ


هان مخسپ ای کاهلِ بی‌اعتبار

جز به زیر آن درخت میوه‌دار


تا که شاخ افشان کند هر لحظه باد

بر سر خفته بریزد نقل و زاد


جبر و خفتن در میان ره‌زنان

مرغ بی‌هنگام کی یابد امان؟


ور اشارت‌هاش را بینی زنی

مرد پنداری و چون بینی زنی


این قدر عقلی که داری گُم شود

سَر که عقل از وی بپرّد دُم شود


زانک بی‌شکری بود شوم و شَنار

می‌برد بی‌شکر را در قَعرِ نار


گر توکّل می‌کنی در کار کن

کشت کن پس تکیه بر جبّار کُن


بخش ۴۸ - باز ترجیح نهادن نخچیران توکل را بر جهد

جمله با وی بانگ‌ها بر داشتند

کان حریصان که سبب‌ها کاشتند


صد هزار اندر هزار از مرد و زن

پس چرا محروم ماندند از زَمن


صد هزار‌ان قرن ز آغاز جهان

همچو اژدر‌ها گُشاده صد دهان


مکر‌ها کردند آن دانا گُروه

که ز بُن بر‌کنده شد زان مَکرْ کوه


کرد وَصف مکر‌هاشان ذوالجلال

لِتَزُولَ مِنۡهُ اَقْلالُ ٱلجِبَالُ


جز که آن قسمت که رفت اندر ازل

روی ننمود از شکار و از عمل


جمله افتادند از تدبیر و کار

ماند کار و حکم‌های کردگار


کسپ جز نامی مدان ای نام‌دار

جهد جز وَهمی مپندار ای عَیار


بخش ۴۹ - نگریستن عزراییل بر مردی و گریختن آن مرد در سرای سلیمان و تقریر ترجیح توکّل بر جهد و قلّت فایدهٔ جهد

زادمردی چاشتگاهی دررسید

در سراعدل سلیمان در دوید


رویش از غم زرد و هر دو لب کبود

پس سلیمان گفت ای خواجه چه بود؟


گفت عزراییل در من این چنین

یک نظر انداخت پر از خشم و کین


گفت هین اکنون چه می‌خواهی بخواه!

گفت فرما باد را ای جان‌پناه


تا مرا زینجا به هندِستان بَرَد

بوکْ بنده کان طرف شد جان برد


نک ز درویشی گریزانند خلق

لقمهٔ حرص و امل ز‌آنند خلق


ترسِ درویشی مثال آن هراس

حرص و کوشش را تو هندستان شناس


باد را فرمود تا او را شتاب

برد سوی قعرِ هندستان بر آب


روزِ دیگر وقتِ دیوان و لِقا

پس سلیمان گفت عزراییل را


کان مسلمان را به خشم از بهر آن

بنگریدی تا شد آواره ز خان


گفت من از خشم کی کردم نظر

از تعجّب دیدمش در رَهگذر


که مرا فرمود حق کامروز هان

جان او را تو به هندِستان ستان


از عجب گفتم گر او را صد پَر‌ست

او به هندستان شدن دور اندرست


تو همه کارِ جهان را همچنین

کن قیاس و چشم بگشا و ببین


از که بگریزیم؟ از خود؟ ای مُحال

از که برباییم؟ از حق؟ ای وبال


بخش ۵۰ - باز ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکل و فواید جهد را بیان کردن

شیر گفت آری ولیکن هم ببین

جهد‌های انبیا و مؤمنین


حق تعالی جهد‌شان را راست کرد

آنچه دیدند از جفا و گرم و سرد


حیله‌هاشان جمله حال آمد لطیف

کل شیء من ظریف هو ظریف


دام‌هاشان مرغ گردونی گرفت

نقص‌هاشان جمله افزونی گرفت


جهد می‌کن تا توانی ای کیا

در طریق انبیاء و اولیا


با قضا پنجه زدن نبود جهاد

زانکه این را هم قضا بر ما نهاد


کافر‌م من گر زیان کرده‌ست کس

در ره ایمان و طاعت یک نفس


سر شکسته نیست، این سر را مبند

یک دو روزک جهد کن باقی بخند


بد محالی جست کاو دنیا بجست

نیک حالی جست کاو عقبی بجست


مکر‌ها در کسب دنیا بارد است

مکر‌ها در ترک دنیا وارد است


مکر آن باشد که زندان حفره کرد

آنکه حفره بست آن مکری‌ست سرد


این جهان زندان و ما زندانیان

حفره‌کن زندان و خود را وا رهان


چیست دنیا از خدا غافل بدن

نه قماش و نقده و میزان و زن


مال را کز بهر دین باشی حمول

نعم مال صالح خواندش رسول


آب در کشتی هلاک کشتی است

آب اندر زیر کشتی پشتی است


چونکه مال و ملک را از دل براند

زان سلیمان خویش جز مسکین نخواند


کوزهٔ سربسته اندر آب زفت

از دل پر باد فوق آب رفت


باد درویشی چو در باطن بود

بر سر آب جهان ساکن بود


گر‌چه جملهٔ این جهان ملک وی‌ست

ملک در چشم دل او لاشی‌ست


پس دهان دل ببند و مُهر کن

پر کنش از بادِ کبرِ من‌لدن


جهد حق‌ست و دوا حق‌ست و درد

منکر اندر نفی جهد‌ش جهد کرد


بخش ۵۱ - مقرر شدن ترجیح جهد بر توکل

زین نمط بسیار برهان گفت شیر

کز جواب آن جبریان گشتند سیر


بخش ۵۱ - مقرر شدن ترجیح جهد بر توکل

روبه و آهو و خرگوش و شغال

جبر را بگذاشتند و قیل و قال


بخش ۵۱ - مقرر شدن ترجیح جهد بر توکل

عهدها کردند با شیر ژیان

کاندرین بیعت نیفتد در زیان


بخش ۵۱ - مقرر شدن ترجیح جهد بر توکل

قسم هر روزش بیاید بی‌جگر

حاجتش نبود تقاضایی دگر


بخش ۵۱ - مقرر شدن ترجیح جهد بر توکل

قرعه بر هر که فتادی روز روز

سوی آن شیر او دویدی همچو یوز


بخش ۵۱ - مقرر شدن ترجیح جهد بر توکل

چون به خرگوش آمد این ساغر بدور

بانگ زد خرگوش کاخر چند جور


بخش ۵۲ - انکار کردن نخچیران بر خرگوش در تاخیر رفتن بر شیر

قوم گفتندش که چندین گاه ما

جان فدا کردیم در عهد و وفا


تو مجو بدنامی ما ای عنود

تا نرنجد شیر رو رو زود زود


بخش ۵۳ - جواب گفتن خرگوش ایشان را

گفت ای یاران مرا مهلت دهید

تا به مکرم از بلا بیرون جهید


بخش ۵۳ - جواب گفتن خرگوش ایشان را

تا امان یابد به مکرم جانتان

ماند این میراث فرزندانتان


بخش ۵۳ - جواب گفتن خرگوش ایشان را

هر پیمبر امتان را در جهان

همچنین تا مخلصی می‌خواندشان


بخش ۵۳ - جواب گفتن خرگوش ایشان را

کز فلک راه برون شو دیده بود

در نظر چون مردمک پیچیده بود


بخش ۵۳ - جواب گفتن خرگوش ایشان را

مردمش چون مردمک دیدند خرد

در بزرگی مردمک کس ره نبرد


بخش ۵۴ - اعتراض نخچیران بر سخن خرگوش

قوم گفتندش که ای خر گوش‌دار

خویش را اندازهٔ خرگوش دار


بخش ۵۴ - اعتراض نخچیران بر سخن خرگوش

هین چه لافست این که از تو بهتران

در نیاوردند اندر خاطر آن


بخش ۵۴ - اعتراض نخچیران بر سخن خرگوش

معجبی یا خود قضامان در پیست

ور نه این دم لایق چون تو کیست


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

گفت ای یاران حقم الهام داد

مر ضعیفی را قوی رایی فتاد


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

آنچ حق آموخت مر زنبور را

آن نباشد شیر را و گور را


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

خانه‌ها سازد پر از حلوای تر

حق برو آن علم را بگشاد در


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

آنچ حق آموخت کرم پیله را

هیچ پیلی داند آن گون حیله را


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

آدم خاکی ز حق آموخت علم

تا به هفتم آسمان افروخت علم


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

نام و ناموس ملک را در‌شکست

کوری آنکس که در حق در شکست


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

زاهد ششصد هزاران ساله را

پوزبندی ساخت آن گوساله را


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

تا نتاند شیر علم دین کشید

تا نگردد گرد آن قصر مشید


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

علمهای اهل حس شد پوزبند

تا نگیرد شیر از آن علم بلند


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

قطرهٔ دل را یکی گوهر فتاد

کان به دریاها و گردونها نداد


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

چند صورت آخر ای صورت‌پرست

جان بی‌معنیت از صورت نرست


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

گر بصورت آدمی انسان بدی

احمد و بوجهل خود یکسان بدی


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

نقش بر دیوار مثل آدمست

بنگر از صورت چه چیز او کمست


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

جان کمست آن صورت با تاب را

رو بجو آن گوهر کم‌یاب را


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

شد سر شیران عالم جمله پست

چون سگ اصحاب را دادند دست


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

چه زیانستش از آن نقش نفور

چونک جانش غرق شد در بحر نور


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

وصف و صورت نیست اندر خامه‌ها

عالم و عادل بود در نامه‌ها


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

عالم و عادل همه معنیست بس

کش نیابی در مکان و پیش و پس


بخش ۵۵ - جواب خرگوش نخچیران را

می‌زند بر تن ز سوی لامکان

می‌نگنجد در فلک خورشید جان


بخش ۵۶ - ذکر دانش خرگوش و بیان فضیلت و منافع دانستن

این سخن پایان ندارد هوش‌دار

هوش سوی قصهٔ خرگوش دار


گوش خر بفروش و دیگر گوش خر

کین سخن را در نیابد گوش خر


رو تو روبه‌بازی خرگوش بین

مکر و شیراندازی خرگوش بین


خاتم ملک سلیمانست علم

جمله عالم صورت و جانست علم


آدمی را زین هنر بیچاره گشت

خلق دریاها و خلق کوه و دشت


زو پلنگ و شیر ترسان همچو موش

زو نهنگ و بحر در صفرا و جوش


زو پری و دیو ساحلها گرفت

هر یکی در جای پنهان جا گرفت


آدمی را دشمنِ پنهان بَسی‌ست

آدمیِ با حَذَر، عاقل کسی‌ست


خلقِ پنهان، زشتِشان و خوبِشان

می‌زند در دل به هر دَم کوبشان


بهر غسل ار در روی در جویبار

بر تو آسیبی زند در آب خار


گرچه پنهان خار در آبست پست

چونک در تو می‌خلد دانی که هست


خارخار وحیها و وسوسه

از هزاران کس بود نه یک کسه


باش تا حسهای تو مبدل شود

تا ببینیشان و مشکل حل شود


تا سخنهای کیان رد کرده‌ای

تا کیان را سرور خود کرده‌ای


بخش ۵۷ - باز طلبیدن نخچیران از خرگوش سر اندیشهٔ او را

بعد از آن گفتند کای خرگوش چست

در میان آر آنچ در ادراک تست


ای که با شیری تو در پیچیده‌ای

بازگو رایی که اندیشیده‌ای


مشورت ادراک و هشیاری دهد

عقلها مر عقل را یاری دهد


گفت پیغامبر بکن ای رای‌زن

مشورت کالمستشار مؤتمن


بخش ۵۸ - منع کردن خرگوش از راز ایشان را

گفت هر رازی نشاید باز گفت

جفت طاق آید گهی گه طاق جفت


بخش ۵۸ - منع کردن خرگوش از راز ایشان را

از صَفا گر دَم زَنی با آینه

تیره گردد زود با ما آینه


بخش ۵۸ - منع کردن خرگوش از راز ایشان را

در بیانِ این سه، کَم جُنبان لبت

از ذَهاب و از ذَهَب، وَز مَذهبت


بخش ۵۸ - منع کردن خرگوش از راز ایشان را

کین سه را خصمست بسیار و عدو

در کمینت ایستد چون داند او


بخش ۵۸ - منع کردن خرگوش از راز ایشان را

ور بگویی با یکی دو الوَداع

کُلُّ سرٍّ جاوَزَ الاثنَینَ شاع


بخش ۵۸ - منع کردن خرگوش از راز ایشان را

گر دو سه پَرَّنده را بندی بهَم

بر زمین مانند محبوس از الم


بخش ۵۸ - منع کردن خرگوش از راز ایشان را

مشورت دارند سَرپوشیده خوب

در کنایت با غلط افکن مشوب


بخش ۵۸ - منع کردن خرگوش از راز ایشان را

مشورت کردی پیمبر بسته‌سَر

گفته ایشانش جواب و بی‌خبر


بخش ۵۸ - منع کردن خرگوش از راز ایشان را

در مثالی بسته گفتی رای را

تا ندانند خصم از سَر پای را


بخش ۵۸ - منع کردن خرگوش از راز ایشان را

او جواب خویش بگرفتی ازو

وز سؤالش می‌نبُردی غیرْ بو


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

ساعتی تأخیر کرد اندر شدن

بعد از آن شد پیش شیر پنجه‌زن


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

زان سبب کاندر شدن او ماند دیر

خاک را می‌کند و می‌غُرّید شیر


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

گفت من گفتم که عهد آن خسان

خام باشد خام و سُست و نارسان


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

دمدمه‌یْ ایشان مرا از خر فکند

چند بفریبد مرا این دهرْ چند


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

سخت درماند امیرِ سُست ریش

چون نه پس بیند نه پیش از احمقیش


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

راه هموارست زیرش دامها

قحطِ معنی در میانِ نامها


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

لفظها و نامها چون دامهاست

لفظ شیرین ریگِ آب عمر ماست


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

آن یکی ریگی که جوشد آب ازو

سخت کم‌یابست رو آن را بجو


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

منبع حکمت شود حکمت‌طلب

فارغ آید او ز تحصیل و سبب


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

لوحِ حافظ لوح محفوظی شود

عقل او از روحْ محظوظی شود


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

چون معلّم بود عقلش ز ابتدا

بعد ازین شد عقل شاگردی ورا


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

عقلْ چون جبریل گوید احمدا

گر یکی گامی نهم سوزد مرا


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

تو مرا بگذار زین پس پیش ران

حدِّ من این بود ای سلطان جان


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

هر که ماند از کاهلی بی‌شکر و صبر

او همی داند که گیرد پای جَبر


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

هر که جبر آورد خود رنجور کَرد

تا همان رنجوریَش در گور کرد


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

گفت پیغمبر که رنجوری بِلاغ

رنج آرد تا بمیرد چون چراغ


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

جبر چه بود؟ بستنِ اِشکسته را

یا بپیوستن رگی بگسسته را


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

چون درین ره پای خود نشکسته‌ای

بر که می‌خندی چه پا را بَسته‌ای


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

وانک پایش در ره کوشش شکست

دررسید او را بُراق و بر نشست


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

حامل دین بود او محمول شد

قابل فرمان بُد او مقبول شد


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

تاکنون فرمان پذیرفتی ز شاه

بعد ازین فرمان رساند بر سپاه


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

تاکنون اختر اثر کردی درو

بعد ازین باشد امیر اختر او


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

گر ترا اِشکال آید در نظر

پس تو شک داری در انْشَقَّ الْقَمَرُ


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

تازه کن ایمان نی از گفتِ زبان

ای هوا را تازه کرده در نهان


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

تا هوا تازه‌ست ایمان تازه نیست

کاین هوا جز قفلِ آن دروازه نیست


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

کرده‌ای تأویل حرف بِکر را

خویش را تاویل کن نه ذِکر را


بخش ۵۹ - قصهٔ مکر خرگوش

بر هوا تأویل قرآن می‌کنی

پست و کژ شد از تو معنی سَنی


بخش ۶۰ - زیافت تأویل رکیک مگس

آن مگس بر برگ کاه و بول خَر

همچو کشتیبان همی افراشت سَر


بخش ۶۰ - زیافت تأویل رکیک مگس

گفت من دریا و کشتی خوانده‌ام

مدّتی در فکر آن می‌مانده‌ام


بخش ۶۰ - زیافت تأویل رکیک مگس

اینک این دریا و این کشتی و من

مرد کشتیبان و اهل و رای‌زن


بخش ۶۰ - زیافت تأویل رکیک مگس

بر سر دریا همی راند او عمد

می‌نمودش آن قدر بیرون ز حد


بخش ۶۰ - زیافت تأویل رکیک مگس

بود بی‌حدّ آن چَمین نسبت بدو

آن نظر که بیند آن را راستْ کو


بخش ۶۰ - زیافت تأویل رکیک مگس

عالَمش چندان بود کِش بینشَست

چشمْ چندین بحر همچندینشست


بخش ۶۰ - زیافت تأویل رکیک مگس

صاحب تأویلِ باطل چون مگس

وهم او بول خر و تصویرْ خَس


بخش ۶۰ - زیافت تأویل رکیک مگس

گر مگس تاویل بگذارد برای

آن مگس را بخت گرداند همای


بخش ۶۰ - زیافت تأویل رکیک مگس

آن مگس نبود کِش این عبرت بود

روح او نه در خور صورت بود


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

همچو آن خرگوش کو بر شیر زد

روح او کی بود اندر خوردِ قَد


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

شیر می‌گفت از سر تیزی و خشم

کز ره گوشم عدو بر بست چشم


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

مکرهای جَبریانم بسته کرد

تیغ چوبینشان تنم را خسته کرد


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

زین سپس من نشنوم آن دمدمه

بانگ دیوانست و غولان آن همه


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

بر دران ای دل تو ایشان را مه‌ایست

پوستشان برکَن کِشان جز پوست نیست


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

پوست چه بود گفته‌های رنگ رنگ

چون زره بر آبْ کِش نبود درنگ


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

این سخن چون پوست و معنی مغز دان

این سخن چون نقش و معنی همچو جان


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

پوست باشد مغزِ بد را عیب‌پوش

مغز نیکو را ز غیرت غیب‌پوش


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

چون قلم از باد بُد دفتر ز آب

هرچه بنویسی فنا گردد شتاب


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

نقشِ آبست اَر وفا جویی از آن

باز گردی دستهای خود گزان


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

باد در مَردُم هوا و آرزوست

چون هوا بگذاشتی پیغامِ هوست


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

خوش بود پیغامهای کردگار

کو ز سر تا پای باشد پایدار


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

خطبهٔ شاهان بگردد و آن کِیا

جُز کیا و خطبه‌های انبیا


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

زانک بَوش پادشاهان از هواست

بارنامهٔ انبیا از کبریاست


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

از دِرَمها نام شاهان برکنند

نام احمد تا ابد بَر می‌زنند


بخش ۶۱ - تولیدن شیر از دیر آمدن خرگوش

نام احمد نام جملهٔ انبیاست

چونک صد آمد نود هم پیش ماست


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

در شدن خرگوش بس تأخیر کرد

مکر را با خویشتن تَقریر کرد


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

در ره آمد بعد تأخیر دراز

تا به گوش شیر گوید یک دو راز


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

تا چه عالَم‌هاست در سودای عقل

تا چه با پهنا‌ست این دریای عقل


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

صورت ما اندرین بحر عِذاب

می‌دود چون کاسه‌ها بر رویِ آب


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

تا نشد پُر بَر سَر دریا چو تَشت

چونکه پر شد تشت در وی غرق گشت


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

عقل پنهان‌ست و ظاهِر عالَمی

صورت ما موج یا از وی نَمی


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

هر چه صورت بی وسیلت سازدش

ز‌آن وسیلت بحر دور اندازدش


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

تا نبیند دلْ دهندهٔ راز را

تا نبیند تیر‌ْ دورانداز را


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

اسپِ خود را یاوه داند وز ستیز

می‌دواند اسپ خود در راه تیز


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

اسپ خود را یاوه داند آن جَواد

و اسپْ خود او را کشان کرده چو باد


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

در فغان و جُست و جو آن خیره‌سَر

هر طرف پُرسان و جویان در به‌دَر


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

کانکه دُزدید اسپ ما را کو و کیست

این که زیر ران تُست ای خواجه چیست


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

آری این اسپست لیک این اسپ کو

با خود آی ای شهسوار اسپ‌ْجو


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

جان ز پیدایی و نزدیکی‌ست گُم

چون شکم پر آب و لب خشکی چو خُم


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

تا نبینی سرخ و سبز و بور را

کی ببینی پیش ازین سه نور را


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

لیک چون در رنگ گُم شد هوش تو

شد ز نور آن رنگ‌ها روپوش تو


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

چونکه شب آن رنگ‌ها مستور بود

پس بدیدی دید رنگ از نور بود


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

نیست دیدِ رنگ بی‌نور برون

همچنین رنگِ خیال اندرون


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

این برون از آفتاب و از سُها

و‌اندرون از عکس انوار عُلا


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

نورِ نورِ چشم خود نور دل‌ست

نورِ چشم از نورِ دل‌ها حاصل‌ست


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

باز نورِ نورِ دل نور خدا‌ست

کاو ز نور عقل و حسْ پاک و جدا‌ست


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

شب نبُد نور و ندیدی رنگ‌ها

پس به ضدّ نور پیدا شد ترا


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

دیدن نور‌ست، آنگه دیدِ رنگ

وین به ضدِّ نور دانی بی‌درنگ


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

رنج و غم را حق پی آن آفرید

تا بدین ضِدْ خوش‌دلی آید پدید


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

پس نهانی‌ها به ضِد پیدا شود

چونک حق را نیست ضد پنهان بود


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

که نظر بر نور بود آنگه به رنگ

ضد به ضد پیدا بود چون روم و زنگ


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

پس به ضدِّ نور دانستی تو نور

ضدِّ ضد را می‌نماید در صدور


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

نورِ حق را نیست ضد‌ی در وجود

تا به ضدْ او را توان پیدا نمود


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

لاجرم ابصار ما لا تُدْرِکُه

و هو یُدرِک بین تو از موسی و کُه


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

صورت از معنی چو شیر از بیشه دان

یا چو آواز و سخن ز اندیشه دان


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

این سخن و آوازْ از اندیشه خاست

تو ندانی بحرِ اندیشه کجاست


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

لیک چون موج سخن دیدی لطیف

بحر آن دانی که باشد هم شریف


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

چون ز دانش موجِ اندیشه بتاخت

از سخن و آواز او صورت بساخت


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

از سخن صورت بزاد و باز مُرد

موجْ خود را باز اندر بحر بُرد


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

صورت از بی‌صورتی آمد برون

باز شد که اِنّا اِلَیْه راجِعوُن


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

پس ترا هر لحظه مرگ و رجعتیست

مصطفی فرمود دنیا ساعتیست


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

فکر ما تیر‌ی‌ست از هو در هوا

در هوا کی پاید آید تا خدا


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

هر نفس نو می‌شود دنیا و ما

بی‌خبر از نو شدن اندر بقا


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

عُمر همچون جوی نو نو می‌رسد

مستمِرّی می‌نماید در جسد


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

آن ز تیزی مُستمِر شکل آمده‌ست

چون شَرَرْ کش تیز جنبانی بدَست


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

شاخِ آتش را بجنبانی بساز

در نظر آتش نماید بس دراز


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

این درازی مُدّت از تیزیّ صُنع

می‌نماید سُرعت‌انگیزیّ صُنع


بخش ۶۲ - هم در بیان مکر خرگوش

طالب این سِرّ اگر علّامه‌ای‌ست

نک حسام‌الدّین که سامی نامه‌ای‌ست


بخش ۶۳ - رسیدن خرگوش به شیر

شیر اندر آتش و در خشم و شور

دید کان خرگوش می‌آید ز دور


بخش ۶۳ - رسیدن خرگوش به شیر

می‌دود بی‌دهشت و گستاخ او

خشمگین و تند و تیز و تُرش‌رو


بخش ۶۳ - رسیدن خرگوش به شیر

کز شکسته آمدن تُهمت بود

وز دلیری دفع هر ریبت بود


بخش ۶۳ - رسیدن خرگوش به شیر

چون رسید او پیشتر نزدیکِ صف

بانگ بر زد شیر، های ای ناخلف


بخش ۶۳ - رسیدن خرگوش به شیر

من که پیلان را ز هم بدریده‌ام

من که گوش شیر نر مالیده‌ام


بخش ۶۳ - رسیدن خرگوش به شیر

نیم خرگوشی که باشد که چنین

امر ما را افکند او بر زمین


بخش ۶۳ - رسیدن خرگوش به شیر

تَرکِ خواب غفلت خرگوش کن

غُرّهٔ این شیر ای خَر گوش کن


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

گفت خرگوش الامان عذریم هست

گر دهد عفو خداوندیت دست


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

گفت چه عذرْ ای قصورِ ابلهان

این زمان آیند در پیش شهان


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

مرغِ بی‌وقتی سرت باید بُرید

عذرِ احمق را نمی‌شاید شنید


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

عذرِ احمق بدتر از جُرمش بود

عذرِ نادان زهرِ هر دانش بود


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

عذرت ای خرگوشِ از دانش تهی

من نه خرگوشم که در گوشم نهی


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

گفت ای شه ناکسی را کس شمار

عذر اِستم دیده‌ای را گوش دار


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

خاص از بهر زَکات جاه خود

گمرهی را تو مَران از راه خود


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

بحر کو آبی به هر جو می‌دهد

هر خسی را بر سَر و رو می‌نهد


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

کَم نخواهد گشت دریا زین کرم

از کرم دریا نگردد بیش و کَم


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

گفت دارم من کرم بر جای او

جامهٔ هر کس بُرم بالای او


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

گفت بشنو گر نباشم جای لطف

سر نهادم پیش اژدرهای عُنف


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

من به وقت چاشت در راه آمدم

با رفیق خود سوی شاه آمدم


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

با من از بهر تو خرگوشی دگر

جُفت و همره کرده بودند آن نفر


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

شیری اندر راه قصد بنده کرد

قصدِ هر دو همرهِ آینده کرد


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

گفتمش ما بندهٔ شاهنشهیم

خواجه‌تاشانِ کِهِ آن درگهیم


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

گفت شاهنشه کی باشد شرم دار

پیش من تو یاد هر ناکس میار


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

هم ترا و هم شهت را بَردَرم

گر تو با یارت بگردید از درم


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

گفتمش بگذار تا بارِ دگر

روی شه بینم برم از تو خبر


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

گفت همره را گِرو نِه پیش من

ور نه قربانی تو اندر کیش من


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

لابه کردیمش بسی سودی نکرد

یار من بستد مرا بگذاشت فَرد


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

یارم از زفتی دو چندان بُد که من

هم به لطف و هم به خوبی هم به تن


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

بعد ازین زان شیر این رَه بسته شد

حال ما این بود و با تو گفته شد


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

از وظیفه بعد ازین اومید بُر

حق همی گویم ترا والحقُّ مُرّ


بخش ۶۴ - عذر گفتن خرگوش

گر وظیفه بایدت ره پاک کن

هین بیا و دفع آن بی‌باک کن


بخش ۶۵ - جواب گفتن شیر خرگوش را و روان شدن با او

گفت بسم الله بیا تا او کجاست

پیش در شو گر همی گویی تو راست


تا سزای او و صد چون او دهم

ور دروغست این سزای تو دهم


اندر آمد چون قلاووزی به پیش

تا برد او را به سوی دام خویش


سوی چاهی کو نشانش کرده بود

چاه مغ را دام جانش کرده بود


می‌شدند این هر دو تا نزدیک چاه

اینت خرگوشی چو آبی زیر کاه


آب کاهی را به هامون می‌برد

آب کوهی را عجب چون می‌برد


دام مکر او کمند شیر بود

طرفه خرگوشی که شیری می‌ربود


موسیی فرعون را با رود نیل

می‌کشد با لشکر و جمع ثقیل


پشه‌ای نمرود را با نیم پر

می‌شکافد بی‌محابا درز سر


حال آن کو قول دشمن را شنود

بین جزای آنک شد یار حسود


حال فرعونی که هامان را شنود

حال نمرودی که شیطان را شنود


دشمن ار چه دوستانه گویدت

دام دان گرچه ز دانه گویدت


گر ترا قندی دهد آن زهر دان

گر بتن لطفی کند آن قهر دان


چون قضا آید نبینی غیر پوست

دشمنان را باز نشناسی ز دوست


چون چنین شد ابتهال آغاز کن

ناله و تسبیح و روزه ساز کن


ناله می‌کن کای تو علام الغیوب

زیر سنگ مکر بد ما را مکوب


گر سگی کردیم ای شیرآفرین

شیر را مگمار بر ما زین کمین


آب خوش را صورت آتش مده

اندر آتش صورت آبی منه


از شراب قهر چون مستی دهی

نیستها را صورت هستی دهی


چیست مستی بند چشم از دید چشم

تا نماید سنگ، گوهر پشم، یشم


چیست مستی حسها مبدل شدن

چوب گز اندر نظر صندل شدن


بخش ۶۶ - قصهٔ هدهد و سلیمان در بیان آنک چون قضا آید چشمهای روشن بسته شود

چون سلیمان را سراپرده زدند

جمله مرغانش به خدمت آمدند


هم‌زبان و محرم خود یافتند

پیش او یک یک بجان بشتافتند


جمله مرغان ترک کرده چیک چیک

با سلیمان گشته اَفْصَحُ مِنْ اَخیک


همزبانی خویشی و پیوندی است

مَرد با نامحرمان چون بندی است


ای بسا هندو و تُرکِ همزبان

ای بسا دو تُرک چون بیگانگان


پس زبانِ محرمی خود دیگرست

همدلی از همزبانی بهترست


غیر نطق و غیر اِیما و سِجل

صد هزاران ترجمان خیزد ز دل


جمله مرغان هر یکی اسرار خود

از هنر وز دانش و از کار خود


با سلیمان یک بیک وا می‌نمود

از برای عرضه خود را می‌ستود


از تکبّر نه و از هستی خویش

بهر آن تا ره دهد او را به پیش


چون بباید بَرده را از خواجه‌ای

عرضه دارد از هنر دیباجه‌ای


چونک دارد از خریداریش ننگ

خود کند بیمار و کِرّ و شَلّ و لنگ


نوبت هدهد رسید و پیشه‌اش

و آن بیانِ صنعت و اندیشه‌اش


گفت ای شه یک هنر کان کِهترست

باز گویم گفتْ کوته بهترست


گفت بر گو تا کدامست آن هنر

گفت من آنگه که باشم اوج بَر


بنگرم از اوج با چشم یقین

من ببینم آب در قعر زمین


تا کجایست و چه عُمقستش چه رنگ

از چه می‌جوشد ز خاکی یا ز سنگ


ای سلیمان بهرِ لشگرگاه را

در سفر می‌دار این آگاه را


پس سلیمان گفت ای نیکو رفیق

در بیابانهای بی آب عمیق


بخش ۶۷ - طعنهٔ زاغ در دعوی هدهد

زاغ چون بشنود آمد از حسد

با سلیمان گفت کو کژ گفت و بَد


بخش ۶۷ - طعنهٔ زاغ در دعوی هدهد

از ادب نبود به پیش شَه مقال

خاصه خودلاف دروغین و محال


بخش ۶۷ - طعنهٔ زاغ در دعوی هدهد

گر مر او را این نظر بودی مُدام

چون ندیدی زیر مشتی خاکْ دام


بخش ۶۷ - طعنهٔ زاغ در دعوی هدهد

چون گرفتار آمدی در دامْ او

چون قفس اندر شدی ناکام او


بخش ۶۷ - طعنهٔ زاغ در دعوی هدهد

پس سلیمان گفت ای هدهد رواست

کز تو در اوّل قدح این دُرد خاست


بخش ۶۷ - طعنهٔ زاغ در دعوی هدهد

چون نمایی مستی ای خورده تو دوغ

پیش من لافی زنی آنگه دروغ


بخش ۶۸ - جواب گفتن هدهد طعنهٔ زاغ را

گفت ای شه بر من عور گدای

قول دشمن مشنو از بهر خدای


بخش ۶۸ - جواب گفتن هدهد طعنهٔ زاغ را

گر به بطلانست دعوی کردنم

من نهادم سر ببُر این گردنم


بخش ۶۸ - جواب گفتن هدهد طعنهٔ زاغ را

زاغ کو حکمِ قضا را منکرست

گر هزاران عقل دارد کافرست


بخش ۶۸ - جواب گفتن هدهد طعنهٔ زاغ را

در تو تا کافی بود از کافران

جای گَند و شهوتی چون کافِ ران


بخش ۶۸ - جواب گفتن هدهد طعنهٔ زاغ را

من ببینم دام را اندر هوا

گر نپوشد چشم عقلم را قضا


بخش ۶۸ - جواب گفتن هدهد طعنهٔ زاغ را

چون قضا آید شود دانش بخواب

مه سیه گردد بگیرد آفتاب


بخش ۶۸ - جواب گفتن هدهد طعنهٔ زاغ را

از قضا این تعبیه کی نادِرست

از قضا دان کو قضا را مُنکرست


بخش ۶۹ - قصهٔ آدم علیه‌السلام و بستن قضا نظر او را از مراعات صریح نهی و ترک تاویل

بوالبشر کو علم الاسما بگست

صد هزاران علمش اندر هر رگست


اسم هر چیزی چنان کان چیز هست

تا به پایان جان او را داد دست


هر لقب کو داد آن مبدل نشد

آنک چستش خواند او کاهل نشد


هر که اول مؤمن است اول بدید

هر که آخر کافر او را شد پدید


اسم هر چیزی تو از دانا شنو

سر رمز علم الاسما شنو


اسم هر چیزی بر ما ظاهرش

اسم هر چیزی بر خالق سرش


نزد موسی نام چوبش بد عصا

نزد خالق بود نامش اژدها


بد عمر را نام اینجا بت‌پرست

لیک مؤمن بود نامش در الست


آنک بد نزدیک ما نامش منی

پیش حق این نقش بد که با منی


صورتی بود این منی اندر عدم

پیش حق موجود نه بیش و نه کم


حاصل آن آمد حقیقت نام ما

پیش حضرت کان بود انجام ما


مرد را بر عاقبت نامی نهد

نی بر آن کو عاریت نامی نهد


چشم آدم چون به نور پاک دید

جان و سرّ نام‌ها گشتش پدید


چون مَلَک انوار حق در وی بیافت

در سجود افتاد و در خدمت شتافت


مدح این آدم که نامش می‌برم

قاصرم گر تا قیامت بشمرم


این همه دانست و چون آمد قضا

دانش یک نهی شد بر وی خطا


کای عجب نهی از پی تحریم بود

یا به تاویلی بد و توهیم بود


در دلش تاویل چون ترجیح یافت

طبع در حیرت سوی گندم شتافت


باغبان را خار چون در پای رفت

دزد فرصت یافت کالا برد تفت


چون ز حیرت رست، باز آمد به راه

دید برده دزد رخت از کارگاه


ربنا انا ظلمنا گفت و آه

یعنی آمد ظلمت و گم گشت راه


پس قضا ابری بوَد خورشیدپوش

شیر و اژدرها شود زو همچو موش


من اگر دامی نبینم گاه حکم

من نه تنها جاهلم در راه حکم


ای خنک آن کو نکوکاری گرفت

زور را بگذاشت او، زاری گرفت


گر قضا پوشد سیه همچون شبت

هم قضا دستت بگیرد عاقبت


گر قضا صد بار قصد جان کند

هم قضا جانت دهد درمان کند


این قضا صد بار اگر راهت زند

بر فراز چرخ، خرگاهت زند


از کرم دان این که می‌ترساندت

تا به مُلک ایمنی بنشاندت


این سخن پایان ندارد گشت دیر

گوش کن تو قصهٔ خرگوش و شیر


بخش ۷۰ - پا واپس کشیدن خرگوش از شیر چون نزدیک چاه رسید

چونک نزد چاه آمد شیر دید

کز ره آن خرگوش ماند و پا کشید


گفت پا واپس کشیدی تو چرا

پای را واپس مکش پیش اندر آ


گفت کو پایم که دست و پای رفت

جان من لرزید و دل از جای رفت


رنگ رویم را نمی‌بینی چو زر

ز اندرونْ خود می‌دهد رنگم خبر


حق چو سیما را مُعرِّف خوانده‌ست

چشم عارف سوی سیما مانده‌ست


رنگ و بو غمّاز آمد چون جرس

از فرس آگه کند بانگ فرس


بانگ هر چیزی رساند زو خبر

تا بدانی بانگ خر از بانگ دَر


گفت پیغامبر به تمییز کسان

مَرءُ مَخفیٌّ لَدَی طَیِّ اللِّسان


رنگ رو از حال دل دارد نشان

رحمتم کن مِهر من در دل نشان


رنگ روی سرخ دارد بانگ شکر

بانگ روی زرد دارد صبر و نُکر


در من آمد آنک دست و پا بَرد

رنگ رو و قوّت و سیما بَرد


آنک در هر چه در آید بشکند

هر درخت از بیخ و بن او بَر کَند


در من آمد آنک از وی گشت مات

آدمی و جانور جامد نبات


این خود اجزا اند کُلّیّات ازو

زرد کرده رنگ و فاسد کرده بو


تا جهان گَه صابرست و گَه شَکور

بوستان گَه حُلّه پوشد گاه عور


آفتابی کو بر آید نارگون

ساعتی دیگر شود او سرنگون


اخترانِ تافته بر چار طاق

لحظه لحظه مبتلای احتراق


ماه کو افزود ز اختر در جمال

شد ز رنج دِقّ او همچون خیال


این زمین با سکونِ با ادب

اندر آرد زلزله‌ش در لرز تب


ای بسا کُه زین بلای مُردریگ

گشته است اندر جهان او خرد و ریگ


این هوا با روح آمد مُقترِن

چون قضا آید وبا گشت و عَفِن


آب خوش کو روح را همشیره شد

در غدیری زرد و تلخ و تیره شد


آتشی کو باد دارد در بُروت

هم یکی بادی برو خوانَد یموت


حال دریا ز اضطراب و جوش او

فهم کن تبدیلهای هوش او


چرخ سرگردان که اندر جُست و جوست

حال او چون حال فرزندان اوست


گه حَضیض و گه میانه گاه اوج

اندرو از سعد و نحسی فوج فوج


از خودْ ای جزوی ز کُلها مُختلِط

فهم می‌کن حالت هر مُنبَسط


چونک کلّیّات را رنجست و درد

جزو ایشان چون نباشد روی‌زرد


خاصه جزوی کو ز اضدادست جمع

ز آب و خاک و آتش و بادست جمع


این عجب نبود که میش از گرگ جَست

این عجب کین میش دل در گرگ بَست


زندگانی آشتیّ ضدّهاست

مرگ آنک اندر میانش جنگ خاست


لطفِ حق این شیر را و گور را

اُلْف دادست این دو ضدِّ دور را


چون جهان رنجور و زندانی بود

چه عجب رنجور اگر فانی بود


خواند بر شیر او ازین رو پندها

گفت من پس مانده‌ام زین بندها


بخش ۷۱ - پرسیدن شیر از سبب پای واپس کشیدن خرگوش

شیر گفتش تو ز اسباب مرض

این سبب گو خاصْ کاینستم غرض


گفت آن شیر اندرین چَه ساکنست

اندرین قلعه ز آفات آمنست


قعر چَه بگزید هر که عاقلست

زانک در خلوت صفاهای دلست


ظلمتِ چَه بِه که ظلمتهای خلق

سَر نبُرد آنکس که گیرد پای خلق


گفت پیش آ زخمم او را قاهرست

تو ببین کان شیر در چَه حاضرست


گفت من سوزیده‌ام زان آتشی

تو مگر اندر بَرِ خویشم کشی


تا به پُشت تو من ای کانِ کرم

چشم بگشایم بِچَه دَر بنگرم


بخش ۷۲ - نظر کردن شیر در چاه و دیدن عکس خود را و آن خرگوش را

چونک شیر اندر بر خویشش کشید

در پناه شیر تا چه می‌دوید


چونک در چه بنگریدند اندر آب

اندر آب از شیر و او در تافت تاب


شیر عکس خویش دید از آب تفت

شکل شیری در برش خرگوش زفت


چونک خصم خویش را در آب دید

مر ورا بگذاشت و اندر چه جهید


در فتاد اندر چهی کو کنده بود

زانک ظلمش در سرش آینده بود


چاه مظلم گشت ظلم ظالمان

این چنین گفتند جملهٔ عالمان


هر که ظالم‌تر چهش با هول‌تر

عدل فرمودست بتر را بتر


ای که تو از جاه ظلمی می‌کُنی

دانک بهر خویش چاهی می‌کَنی


گرد خود چون کرم پیله بر متن

بهر خود چه می‌کنی اندازه کن


مر ضعیفان را تو بی‌خصمی مدان

از نبی ذا جاء نصر الله خوان


گر تو پیلی خصم تو از تو رمید

نک جزا طیرا ابابیلت رسید


گر ضعیفی در زمین خواهد امان

غلغل افتد در سپاه آسمان


گر بدندانش گزی پر خون کنی

درد دندانت بگیرد چون کنی


شیر خود را دید در چه وز غلو

خویش را نشناخت آن دم از عدو


عکس خود را او عدو خویش دید

لاجرم بر خویش شمشیری کشید


ای بسا ظلمی که بینی در کسان

خوی تو باشد دریشان ای فلان


اندریشان تافته هستی تو

از نفاق و ظلم و بد مستی تو


آن توی و آن زخم بر خود می‌زنی

بر خود آن دم تار لعنت می‌تنی


در خود آن بد را نمی‌بینی عیان

ورنه دشمن بودیی خود را بجان


حمله بر خود می‌کنی ای ساده مرد

همچو آن شیری که بر خود حمله کرد


چون به قعر خوی خود اندر رسی

پس بدانی کز تو بود آن ناکسی


شیر را در قعر پیدا شد که بود

نقش او آنکش دگر کس می‌نمود


هر که دندان ضعیفی می‌کند

کار آن شیر غلط‌بین می‌کند


می‌ببیند خال بد بر روی عم

عکس خال تست آن از عم مرم


مؤمنان آیینهٔ همدیگرند

این خبر می از پیمبر آورند


پیش چشمت داشتی شیشهٔ کبود

زان سبب عالم کبودت می‌نمود


گر نه کوری این کبودی دان ز خویش

خویش را بد گو مگو کس را تو بیش


مؤمن ار ینظر بنور الله نبود

غیب مؤمن را برهنه چون نمود


چون که تو ینظر بنار الله بدی

در بدی از نیکوی غافل شدی


اندک اندک آب بر آتش بزن

تا شود نار تو نور ای بوالحزن


تو بزن یا ربنا آب طهور

تا شود این نار عالم جمله نور


آب دریا جمله در فرمان تست

آب و آتش ای خداوند آن تست


گر تو خواهی آتش آب خوش شود

ور نخواهی آب هم آتش شود


این طلب در ما هم از ایجاد تست

رستن از بیداد یا رب داد تست


بی‌طلب تو این طلب‌مان داده‌ای

گنج احسان بر همه بگشاده‌ای


بخش ۷۳ - مژده بردن خرگوش سوی نخچیران کی شیر در چاه فتاد

چونک خرگوش از رهایی شاد گشت

سوی نخچیران دوان شد تا به دشت


شیر را چون دید در چَه کُشته، زار

چرخ می‌زد شادمان تا مرغزار


دست می‌زد چون رهید از دستِ مرگ

سبز و رقصان در هوا چون شاخ و برگ


شاخ و برگ از حبسِ خاک آزاد شد

سَر برآورد و حریف باد شد


برگها چون شاخ را بشکافتند

تا به بالای درخت اشتافتند


با زبان شَطّاحِ شُکرِ خدا

می‌سراید هر بَر و بَرگی جدا


که بپرورد اصل ما را ذوالعطا

تا درخت فَاسْتَغْلَظَ آمد فَاسْتَوی


جانهای بسته اندر آب و گِل

چون رهند از آب و گِلها شاددل


در هوای عشقِ حق رقصان شوند

همچو قُرص بَدر بی‌نقصان شوند


جسمشان در رقص و جانها خود مپرس

وانک گِرد جانْ از آنها خود مپرس


شیر را خرگوش در زندان نشاند

ننگ شیری کو ز خرگوشی بماند


درچنان ننگی و آنگه این عجب

فخر دین خواهد که گویندش لقب


ای تو شیری در تک این چاهْ فَرد

نفسْ چون خرگوشْ خونت‌ریخت و خورد


نفسِ خرگوشت به صَحرا در چَرا

تو به قعر این چَه چون و چِرا


سوی نخچیران دوید آن شیرگیر

کأَبْشِرُوا یَا قَوْمُ إِذْ جَاءَ الْبَشِیرُ


مژده مژده ای گروه عیش‌ساز

کان سگِ دوزخ به دوزخ رفت باز


مژده مژده کان عدوّ جانها

کَند قهرِ خالقش دندانها


آنک از پنجه بسی سرها بکوفت

همچو خَس جاروبِ مَرگش هم بروفت


بخش ۷۴ - جمع شدن نخچیران گرد خرگوش و ثنا گفتن او را

جمع گشتند آن زمان جمله وحوش

شاد و خندان از طرب در ذوق و جوش


حلقه کردند او چو شمعی در میان

سجده آوردند و گفتندش که هان


تو فرشتهٔ آسمانی یا پری

نی تو عزرائیل شیرانِ نری


هرچه هستی جان ما قربان تُست

دست بُردی دست و بازویت درست


راند حق این آب را در جوی تو

آفرین بر دست و بَر بازوی تو


باز گو تا چون سگالیدی به مکر

آن عوان را چون بمالیدی به مکر


بازگو تا قصّه درمانها شود

بازگو تا مرهمِ جانها شود


بازگو کز ظلم آن اِستم‌نُما

صد هزاران زخم دارد جان ما


گفت تأییدِ خدا بُد ای مِهان

ورنه خرگوشی که باشد در جهان


قوّتم بخشید و دل را نور داد

نورِ دل مر دست و پا را زور داد


از بَرِ حق می‌رسد تفضیلها

باز هم از حق رسد تبدیلها


حق بدور نوبت این تأیید را

می‌نماید اهل ظنّ و دید را


بخش ۷۵ - پند دادن خرگوش نخچیران را کی بدین شاد مشوید

هین به مُلکِ نوبتی شادی مکن

ای تو بستهٔ نوبت آزادی مکن


آنک ملکش برتر از نوبت تنند

برتر از هفت انجمش نوبت زنند


برتر از نوبت ملوک باقیند

دور دایم روحها با ساقیند


ترک این شرب ار بگویی یک دو روز

در کنی اندر شراب خلد پوز


بخش ۷۶ - تفسیر رجعنا من الجهاد الاصغر الی‌الجهاد الاکبر

ای شهان کُشتیم ما خصم برون

ماند خصمی زو بتر در اندرون


کشتن این، کار عقل و هوش نیست

شیر باطن سخرهٔ خرگوش نیست


دوزخست این نَفس و دوزخ اژدهاست

کو به دریاها نگردد کم و کاست


هفت دریا را در آشامد، هنوز

کم نگردد سوزش آن خلق‌سوز


سنگها و کافرانِ سنگ‌دل

اندر آیند اندرو زار و خجل


هم نگردد ساکن از چندین غذا

تا ز حقّ آید مرورا این ندا


سیر گشتی سیر، گوید نه هنوز

اینت آتش اینت تابش اینت سوز


عالمی را لقمه کرد و در کشید

معده‌اش نعره زنان هَلْ مِنْ مَزید


حق قدم بر وی نهد از لامکان

آنگه او ساکن شود از کُنْ فَکان


چونک جزو دوزخست این نَفس ما

طبع کل دارد همیشه جزوها