گفت گیرم کز تو ظلما بستدند

قاصد خون من مسکین شدند


بخش ۱۵ - فروختن صوفیان بهیمهٔ مسافر را جهت سماع

تو نیایی و نگویی مر مرا

که خرت را می‌برند ای بی‌نوا


تا خر از هر که بود من وا خرم

ورنه توزیعی کنند ایشان زرم


صد تدارک بود چون حاضر بدند

این زمان هر یک به اقلیمی شدند


من که را گیرم که را قاضی برم

این قضا خود از تو آمد بر سرم


چون نیایی و نگویی ای غریب

پیش آمد این چنین ظلمی مهیب


گفت والله آمدم من بارها

تا ترا واقف کنم زین کارها


تو همی‌گفتی که خر رفت ای پسر

از همه گویندگان با ذوق‌تر


باز می‌گشتم که او خود واقفست

زین قضا راضیست مردی عارفست


گفت آن را جمله می‌گفتند خوش

مر مرا هم ذوق آمد گفتنش


مر مرا تقلیدشان بر باد داد

که دو صد لعنت بر آن تقلید باد


خاصه تقلید چنین بی‌حاصلان

خشم ابراهیم با بر آفلان


عکس ذوق آن جماعت می‌زدی

وین دلم زان عکس ذوقی می‌شدی


عکس چندان باید از یاران خوش

که شوی از بحر بی‌عکس آب‌کش


عکس کاول زد تو آن تقلید دان

چون پیاپی شد شود تحقیق آن


تا نشد تحقیق از یاران مبر

از صدف مگسل نگشت آن قطره در


صاف خواهی چشم و عقل و سمع را

بر دران تو پرده‌های طمع را


زانک آن تقلید صوفی از طمع

عقل او بر بست از نور و لمع


طمع لوت و طمع آن ذوق و سماع

مانع آمد عقل او را ز اطلاع


گر طمع در آینه بر خاستی

در نفاق آن آینه چون ماستی


گر ترازو را طمع بودی به مال

راست کی گفتی ترازو وصف حال


هر نبیی گفت با قوم از صفا

من نخواهم مزد پیغام از شما


من دلیلم حق شما را مشتری

داد حق دلالیم هر دو سری


چیست مزد کار من دیدار یار

گرچه خود بوبکر بخشد چل هزار


چل هزار او نباشد مزد من

کی بود شِبهِ شَبَه دُر عَدَن


یک حکایت گویمت بشنو بهوش

تا بدانی که طمع شد بند گوش


هر که را باشد طمع الکن شود

با طمع کی چشم و دل روشن شود


پیش چشم او خیال جاه و زر

همچنان باشد که موی اندر بصر


جز مگر مستی که از حق پُر بود

گرچه بدهی گنجها او حُر بود


هر که از دیدار برخوردار شد

این جهان در چشم او مردار شد


لیک آن صوفی ز مستی دور بود

لاجرم در حرص او شبکور بود


صد حکایت بشنود مدهوش حرص

در نیاید نکته‌ای در گوش حرص


بخش ۱۶ - تعریف کردن منادیان قاضی مفلس را گرد شهر

بود شخصی مفلسی بی خان و مان

مانده در زندان و بند بی امان


لقمهٔ زندانیان خوردی گزاف

بر دل خلق از طمع چون کوه قاف


زهره نه کس را که لقمهٔ نان خورد

زانک آن لقمه‌ربا گاوش برد


هر که دور از دعوت رحمان بود

او گداچشمست اگر سلطان بود


مر مروت را نهاده زیر پا

گشته زندان دوزخی زان نان‌ربا


گر گریزی بر امید راحتی

زان طرف هم پیشت آید آفتی


هیچ کنجی بی دد و بی دام نیست

جز بخلوتگاه حق آرام نیست


کنج زندان جهان ناگزیر

نیست بی پامزد و بی دق الحصیر


والله ار سوراخ موشی در روی

مبتلای گربه چنگالی شوی


آدمی را فربهی هست از خیال

گر خیالاتش بود صاحب‌جمال


ور خیالاتش نماید ناخوشی

می‌گدازد همچو موم از آتشی


در میان مار و کزدم گر ترا

با خیالات خوشان دارد خدا


مار و کزدم مر ترا مونس بود

کان خیالت کیمیای مس بود


صبر شیرین از خیال خوش شدست

کان خیالات فرج پیش آمدست


آن فرج آید ز ایمان در ضمیر

ضعف ایمان ناامیدی و زحیر


صبر از ایمان بیابد سر کله

حیث لا صبر فلا ایمان له


گفت پیغامبر خداش ایمان نداد

هر که را صبری نباشد در نهاد


آن یکی در چشم تو باشد چو مار

هم وی اندر چشم آن دیگر نگار


زانک در چشمت خیال کفر اوست

وان خیال مؤمنی در چشم دوست


کاندرین یک شخص هر دو فعل هست

گاه ماهی باشد او و گاه شست


نیم او مؤمن بود نیمیش گبر

نیم او حرص‌آوری نیمیش صبر


گفت یزدانت فمنکم مؤمن

باز منکم کافر گبر کهن


همچو گاوی نیمهٔ چپش سیاه

نیمهٔ دیگر سپید همچو ماه


هر که این نیمه ببیند رد کند

هر که آن نیمه ببیند کد کند


یوسف اندر چشم اخوان چون ستور

هم وی اندر چشم یعقوبی چو حور


از خیال بد مرورا زشت دید

چشم فرع و چشم اصلی ناپدید


چشم ظاهر سایهٔ آن چشم دان

هرچه آن بیند بگردد این بدان


تو مکانی اصل تو در لامکان

این دکان بر بند و بگشا آن دکان


شش جهت مگریز زیرا در جهات

ششدره‌ست و ششدره ماتست مات


بخش ۱۷ - شکایت کردن اهل زندان پیش وکیل قاضی از دست آن مفلس

با وکیل قاضی ادراک‌مند

اهل زندان در شکایت آمدند


که سلام ما به قاضی بر، کنون

بازگو آزار ما زین مرد دون


کندرین زندان بماند او مستمر

یاوه‌تاز و طبل‌خوارست و مضر


چون مگس حاضر شود در هر طعام

از وقاحت بی صلا و بی سلام


پیش او هیچست لوت شصت کس

کر کند خود را اگر گوییش بس


مرد زندان را نیاید لقمه‌ای

ور به صد حیلت گشاید طعمه‌ای


در زمان پیش آید آن دوزخ گلو

حجتش این که خدا گفتا کلوا


زین چنین قحط سه‌ساله داد داد

ظل مولانا ابد پاینده باد


یا ز زندان تا رود این گاومیش

یا وظیفه کن ز وقفی لقمه‌ایش


ای ز تو خوش هم ذکور و هم اناث

داد کن المستغاث المستغاث


سوی قاضی شد وکیل با نمک

گفت با قاضی شکایت یک به یک


خواند او را قاضی از زندان به پیش

پس تفحص کرد از اعیان خویش


گشت ثابت پیش قاضی آن همه

که نمودند از شکایت آن رمه


گفت قاضی خیز ازین زندان برو

سوی خانهٔ مردریگ خویش شو


گفت خان و مان من احسان تست

همچو کافر جنتم زندان تست


گر ز زندانم برانی تو به رد

خود بمیرم من ز تقصیری و کد


همچو ابلیسی که می‌گفت ای سلام

رب انظرنی الی یوم القیام


کاندرین زندان دنیا من خوشم

تا که دشمن‌زادگان را می‌کشم


هر که او را قوت ایمانی بود

وز برای زادِ ره نانی بود


می‌ستانم گه به مکر و گه به ریو

تا بر آرند از پشیمانی غریو


گه به درویشی کنم تهدیدشان

گه به زلف و خال بندم دیدشان


قوت ایمانی درین زندان کمست

وانک هست از قصد این سگ در خمست


از نماز و صوم و صد بیچارگی

قوت ذوق آید برد یکبارگی


استعیذ الله من شیطانه

قد هلکنا آه من طغیانه


یک سگست و در هزاران می‌رود

هر که در وی رفت او او می‌شود


هر که سردت کرد می‌دان کو دروست

دیو پنهان گشته اندر زیر پوست


چون نیابد صورت آید در خیال

تا کشاند آن خیالت در وبال


گه خیال فرجه و گاهی دکان

گه خیال علم و گاهی خان و مان


هان بگو لا حولها اندر زمان

از زبان تنها نه بلک از عین جان


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

گفت قاضی مفلسی را وا نما

گفت اینک اهل زندانت گوا


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

گفت ایشان متهم باشند چون

می‌گریزند از تو می‌گریند خون


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

وز تو می‌خواهند هم تا وارهند

زین غرض باطل گواهی می‌دهند


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

جمله اهل محکمه گفتند ما

هم بر ادبار و بر افلاسش گوا


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

هر که را پرسید قاضی حال او

گفت مولا دست ازین مفلس بشو


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

گفت قاضی که‌ش بگردانید فاش

گرد شهر این مفلس است و بس قلاش


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کو به‌کو او را منادی‌ها زنید

طبل افلاسش عیان هر جا زنید


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

هیچ کس نسیه بنفروشد بدو

قرض ندهد هیچ کس او را تسو


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

هر که دعوی آرَدَش اینجا به‌فن

بیش زندانش نخواهم کرد من


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

پیش من افلاس او ثابت شده‌ست

نقد و کالا نیستش چیزی به‌دست


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

آدمی در حبس دنیا ز‌آن بود

تا بوَد که‌افلاس او ثابت شود


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

مفلسیِ دیو را یزدان ما

هم منادی کرد در قرآن ما


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کاو دغا و مفلس است و بد سخن

هیچ با او شرکت و سودا مکن


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

ور کنی او را بهانه آوری

مفلس است او، صرفه از وی کی بری؟


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

حاضر آوردند چون فتنه فروخت

اشتر کُردی که هیزم می‌فروخت


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کُرد بیچاره بسی فریاد کرد

هم موکل را به دانگی شاد کرد


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

اشترش بردند از هنگام چاشت

تا شب و افغان او سودی نداشت


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

بر شتر بنشست آن قحط گران

صاحب اشتر پی اشتر دوان


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

سو به سو و کو به کو می‌تاختند

تا همه شهرش عیان بشناختند


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

پیش هر حمام و هر بازار‌گه

کرده مردم جمله در شکلش نگه


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

دَه منادی‌گر بلند آوازیان

ترک و کرد و رومیان و تازیان


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

مفلس است این و ندارد هیچ چیز

قرض تا ندهد کس او را یک پشیز


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

ظاهر و باطن ندارد حبه‌ای

مفلسی قلبی دغایی دبه‌ای


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

هان و هان با او حریفی کم کنید

چونک گاو آرد گره محکم کنید


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

ور به‌حکم آرید این پژمرده را

من نخواهم کرد زندان مرده را


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

خوش‌دَمست او و گلویش بس فراخ

با شِعار نو دِثار شاخ شاخ


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

گر بپوشد بهر مکر آن جامه را

عاریه‌ست آن تا فریبد عامه را


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

حرف حکمت بر زبان نا‌حکیم

حله‌های عاریت دان ای سلیم


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

گرچه دزدی حله‌ای پوشیده است

دست تو چون گیرد آن ببریده‌دست


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

چون شبانه از شتر آمد به زیر

کُرد گفتش منزلم دورست و دیر


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

بر نشستی اشترم را از پگاه

جو رها کردم کم از اخراج کاه


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

گفت تا اکنون چه می‌کردیم پس؟!

هوش تو کو؟ نیست اندر خانه کس؟


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

طبل افلاسم به چرخ سابعه

رفت و تو نشنیده‌ای بد واقعه


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

گوش تو پر بوده‌است از طمْعِ خام

پس طمَع کر می‌کند کور ای غلام


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

تا کلوخ و سنگ بشنید این بیان

مفلس‌ست و مفلس‌ست این قلتبان


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

تا به شب گفتند و در صاحب شتر

بر نزد کاو از طمع پر بود پر


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

هست بر سمع و بصر مُهر خدا

در حجب بس صورت‌ست و بس صدا


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

آنچ او خواهد رساند آن به چشم

از جمال و از کمال و از کرشم


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

و آنچ او خواهد رساند آن به گوش

از سماع و از بشارت وز خروش


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کون پر چاره‌ست، هیچت چاره نی

تا که نگشاید خدایت روزنی


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

گرچه تو هستی کنون غافل از آن

وقت حاجت حق کند آن را عیان


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

گفت پیغامبر که یزدان مجید

از پی هر درد درمان آفرید


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

لیک زان درمان نبینی رنگ و بو

بهر درد خویش بی فرمان او


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

چشم را ای چاره‌جو در لامکان

هین بنه چون چشم کشته سوی جان


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

این جهان از بی جهت پیدا شده‌ست

که ز بی‌جایی جهان را جا شده‌ست


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

باز گرد از هست سوی نیستی

طالب ربی و ربانیستی


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

جای دخل‌ست این عدم از وی مرم

جای خرج‌ست این وجود بیش و کم


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کارگاه صنع حق چون نیستی‌ست

جز معطل در جهانِ هست کیست؟


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

یاد ده ما را سخن‌های دقیق

که ترا رحم آورد آن ای رفیق


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

هم دعا از تو اجابت هم ز تو

ایمنی از تو مهابت هم ز تو


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

گر خطا گفتیم اصلاحش تو کن

مصلحی تو ای تو سلطان سخن


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کیمیا داری که تبدیلش کنی

گرچه جوی خون بود نیلش کنی


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

این چنین مینا‌گر‌ی‌ها کار تست

این چنین اکسیر‌ها اسرار تست


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

آب را و خاک را بر هم زدی

ز آب و گل نقش تن آدم زدی


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

نسبتش دادی و جفت و خال و عم

با هزار اندیشه و شادی و غم


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

باز بعضی را رهایی داده‌ای

زین غم و شادی جدایی داده‌ای


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

برده‌ای از خویش و پیوند و سرشت

کرده‌ای در چشم او هر خوب زشت


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

هر چه محسوس است او رد می‌کند

وانچ ناپیدا‌ست مسند می‌کند


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

عشق او پیدا و معشوقش نهان

یار بیرون فتنهٔ او در جهان


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

این رها کن عشق‌های صورتی

نیست بر صورت نه بر روی ستی


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

آنچ معشوق‌ست صورت نیست آن

خواه عشق این جهان خواه آن جهان


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

آنچ بر صورت تو عاشق گشته‌ای

چون برون شد جان چرایش هشته‌ای؟


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

صورت‌ش بر جاست این سیری ز چیست؟

عاشقا وا جو که معشوق تو کیست؟


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

آنچ محسوس‌ست اگر معشوقه است

عاشق‌ستی هر که او را حس هست


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

چون وفا آن عشق افزون می‌کند

کی وفا صورت دگرگون می‌کند؟


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

پرتو خورشید بر دیوار تافت

تابش عاریتی دیوار یافت


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

بر کلوخی دل چه بندی ای سلیم؟!

وا طلب اصلی که تابد او مقیم


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

ای که تو هم عاشقی بر عقل خویش

خویش بر صورت‌پرستان دیده بیش


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

پرتو عقل‌ست آن بر حس تو

عاریت می‌دان ذهب بر مس تو


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

چون زر‌اندود‌ست خوبی در بشر

ورنه چون شد شاهد تَر پیره‌خر؟


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

چون فرشته بود همچون دیو شد

کان ملاحت اندرو عاریه بد


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

اندک اندک می‌ستانند آن جمال

اندک اندک خشک می‌گردد نهال


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

رو نعمره ننکسه بخوان

دل طلب کن دل منه بر استخوان


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کآن جمال دل جمال باقی است

دولتش از آب حیوان ساقی است


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

خود هم او آبست و هم ساقی و مست

هر سه یک شد چون طلسم تو شکست


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

آن یکی را تو ندانی از قیاس

بندگی کن، ژاژ کم خا ناشناس


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

معنی تو صورت‌ست و عاریت

بر مناسب شادی و بر قافیت


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

معنی آن باشد که بستاند ترا

بی نیاز از نقش گرداند ترا


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

معنی آن نبود که کور و کر کند

مرد را بر نقش عاشق‌تر کند


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کور را قسمت خیال غم‌فزا‌ست

بهرهٔ چشم این خیالاتِ فنا‌ست


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

حرف قرآن را ضریران معدن‌ند

خر نبینند و به پالان بر زنند


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

چون تو بینایی پی خر رو که جَست

چند پالان‌دوزی ای پالان‌پرست؟!


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

خر چو هست آید یقین پالان ترا

کم نگردد نان، چو باشد جان ترا


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

پشت خر دکان و مال و مکسب است

دُر قلبت مایهٔ صد قالب است


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

خر برهنه بر نشین ای بوالفضول

خر برهنه نی که راکب شد رسول


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

النبی قد رکب معروریا

والنبی قیل سافر ماشیا


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

شد خر نفس تو، بر میخی‌ش بند

چند بگریزد ز کار و بار چند؟


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

بار صبر و شکر او را بردنی‌ست

خواه در صد سال و خواهی سی و بیست


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

هیچ وازر وزر غیری بر نداشت

هیچ کس ندرود تا چیزی نکاشت


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

طمع خامست آن مخور خام ای پسر

خام خوردن علت آرد در بشر


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کان فلانی یافت گنجی ناگهان

من همان خواهم مه کار و مه دکان


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کار بخت‌ست آن و آن هم نادر‌ست

کسب باید کرد تا تن قادر‌ست


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کسب کردن گنج را مانع کی است؟

پا مکش از کار آن خود در پی است


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

تا نگردی تو گرفتارِ اگر

که اگر این کردمی یا آن دگر


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کز اگر گفتن رسول با وفاق

منع کرد و گفت آن هست از نفاق


بخش ۱۸ - تتمهٔ قصهٔ مفلس

کان منافق در اگر گفتن بمرد

وز اگر گفتن به جز حسرت نبرد


بخش ۱۹ - مثل

آن غریبی خانه می‌جست از شتاب

دوستی بردش سوی خانهٔ خراب


بخش ۱۹ - مثل

گفت او این را اگر سقفی بدی

پهلوی من مر تو را مسکن شدی


بخش ۱۹ - مثل

هم عیال تو بیاسودی اگر

در میانه داشتی حجرهٔ دگر


بخش ۱۹ - مثل

گفت آری پهلوی یاران بهست

لیک ای جان در اگر نتوان نشست


بخش ۱۹ - مثل

این همه عالم طلب‌کار خوشند

وز خوش تزویر اندر آتشند


بخش ۱۹ - مثل

طالب زر گشته جمله پیر و خام

لیک قلب از زر نداند چشم عام


بخش ۱۹ - مثل

پرتوی بر قلب زد خالص ببین

بی محک زر را مکن از ظن گزین


بخش ۱۹ - مثل

گر محک داری گزین کن ور نه رو

نزد دانا خویشتن را کن گرو


بخش ۱۹ - مثل

یا محک باید میان جان خویش

ور ندانی ره مرو تنها تو پیش


بخش ۱۹ - مثل

بانگ غولان هست بانگ آشنا

آشنایی که کشد سوی فنا


بخش ۱۹ - مثل

بانگ می‌دارد که هان ای کاروان

سوی من آیید نک راه و نشان


بخش ۱۹ - مثل

نام هر یک می‌برد غول ای فلان

تا کند آن خواجه را از آفلان


بخش ۱۹ - مثل

چون رسد آنجا ببیند گرگ و شیر

عمر ضایع راه دور و روز دیر


بخش ۱۹ - مثل

چون بود آن بانگ غول آخر بگو

مال خواهم جاه خواهم و آب رو


بخش ۱۹ - مثل

از درون خویش این آوازها

منع کن تا کشف گردد رازها


بخش ۱۹ - مثل

ذکر حق کن بانگ غولان را بسوز

چشم نرگس را ازین کرکس بدوز


بخش ۱۹ - مثل

صبح کاذب را ز صادق وا شناس

رنگ می را باز دان از رنگ کاس


بخش ۱۹ - مثل

تا بود کز دیدگان هفت رنگ

دیده‌ای پیدا کند صبر و درنگ


بخش ۱۹ - مثل

رنگها بینی به جز این رنگها

گوهران بینی به جای سنگها


بخش ۱۹ - مثل

گوهر چه بلک دریایی شوی

آفتاب چرخ‌پیمایی شوی


بخش ۱۹ - مثل

کارکن در کارگه باشد نهان

تو برو در کارگه بینش عیان


بخش ۱۹ - مثل

کار چون بر کارکن پرده تنید

خارج آن کار نتوانیش دید


بخش ۱۹ - مثل

کارگه چون جای باش عاملست

آنک بیرونست از وی غافلست


بخش ۱۹ - مثل

پس در آ در کارگه یعنی عدم

تا ببینی صنع و صانع را بهم


بخش ۱۹ - مثل

کارگه چون جای روشن‌دیدگیست

پس برون کارگه پوشیدگیست


بخش ۱۹ - مثل

رو بهستی داشت فرعون عنود

لاجرم از کارگاهش کور بود


بخش ۱۹ - مثل

لاجرم می‌خواست تبدیل قدر

تا قضا را باز گرداند ز در


بخش ۱۹ - مثل

خود قضا بر سبلت آن حیله‌مند

زیر لب می‌کرد هر دم ریش‌خند


بخش ۱۹ - مثل

صد هزاران طفل کشت او بی‌گناه

تا بگردد حکم و تقدیر اله


بخش ۱۹ - مثل

تا که موسی نبی ناید برون

کرد در گردن هزاران ظلم و خون


بخش ۱۹ - مثل

آن همه خون کرد و موسی زاده شد

وز برای قهر او آماده شد


بخش ۱۹ - مثل

گر بدیدی کارگاه لایزال

دست و پایش خشک گشتی ز احتیال


بخش ۱۹ - مثل

اندرون خانه‌اش موسی معاف

وز برون می‌کشت طفلان را گزاف


بخش ۱۹ - مثل

همچو صاحب‌نفس کو تن پرورد

بر دگر کس ظن حقدی می‌برد


بخش ۱۹ - مثل

کین عدو و آن حسود و دشمنست

خود حسود و دشمن او آن تنست


بخش ۱۹ - مثل

او چو فرعون و تنش موسی او

او به بیرون می‌دود که کو عدو


بخش ۱۹ - مثل

نفسش اندر خانهٔ تن نازنین

بر دگر کس دست می‌خاید به کین


بخش ۲۰ - ملامت‌کردن مردم شخصی را کی مادرش را کشت به تهمت

آن یکی از خشم، مادر را بِکُشْت

هم به زخمِ خَنْجَر و هم زخمِ مُشْت


آن یکی گفتش که: از بدگوهری

یاد ناوردی تو حقِ مادری؟


هی تو مادر را چرا کُشتی؟ بگو

او چه کرد آخر بگو ای زشت‌خو؟


گفت: کاری کرد کان عار وی است

کشتمش کان خاک، سَتّار وی است


گفت: آن‌کس را بِکُش ای مُحْتَشَم

گفت: پس هر روز مَردی را کُشَم


کُشْتَم او را رَستم از خون‌های خلق

نای او بُرَّم بِه است از نای خلق


نَفْسِ توست آن مادرِ بدخاصیت

که فساد اوست در هر ناحیت


هین بِکُش او را که بهرِ آن دَنی

هر دمی، قصدِ عزیزی می‌کنی


از وی این دنیای خوش بر توست تنگ

از پیِ او، با حق و با خلق، جنگ


نَفْس کُشتی باز رَستی ز اعْتِذار

کس، تو را دشمن نَمانَد در دیار


گر شکال آرد کسی بر گفتِ ما

از برای انبیا و اولیا


کانبیا را نی که نَفْسِ کُشْته بود

پس چراشان دشمنان بود و حسود؟


گوش نِه تو، ای طلب‌کار صواب

بشنو این اشکال و شُبْهَت را جواب


دشمنِ خود بوده‌اند آن مُنْکِران

زخم، بر خود می‌زدند ایشان، چنان


دشمن، آن باشد که قصدِ جان کند

دشمن، آن نَبْوَد که خود، جان می‌کَنَد


نیست خفاشک، عدوی آفتاب

او، عدوی خویش آمد در حجاب


تابشِ خورشید او را می‌کُشَد

رنجِ او، خورشید هرگز کِی کَشَد؟


دشمن، آن باشد کز او آید عذاب

مانع آید لعل را از آفتاب


مانعِ خویش‌اند جملهٔ کافران

از شعاعِ جوهرِ پیغمبران


کِی حجابِ چشمِ آن فردند خلق؟

چشم خود را کور و کژ کردند خلق


چون غلام هندوی کو کین کِشَد

از ستیزهٔ خواجه، خود را می‌کُشَد


سرنگون می‌افتد از بامِ سرا

تا زیانی کرده باشد خواجه را


گر شود بیمار، دشمن با طبیب

ور کند کودک، عداوت با ادیب


در حقیقت، رهزنِ جانِ خَودند

راهِ عقل و جانِ خود را خود زَدند


گازُری گر خشم گیرد ز آفتاب

ماهیی گر خشم می‌گیرد ز آب


تو یکی بنگر که را دارد زیان

عاقبت کِبْوَد سیه‌اختر از آن؟


گر تو را حق آفریند زشت‌رو

هان مَشو هم زشت‌رو، هم زشت‌خو


ور بَرَد کَفْشَت مَرو در سنگلاخ

ور دو شاخه‌ستت مشو تو چار شاخ


تو، حَسودی کز فلان، من، کم‌ترم

می‌فَزاید کم‌تری در اخترم


خود، حَسَد، نقصان و عیبی دیگر است

بلک از جمله کمی‌ها بتّر است


آن بلیس از ننگ و عارِ کم‌تری

خویش را افکند در صد اَبْتَری


از حَسَد می‌خواست تا بالا بُوَد

خود چه بالا بلک خون‌پالا بُوَد


آن ابوجهل از محمّد ننگ داشت

وز حَسَد خود را به بالا می‌فَراشت


بوالحِکَم نامش بُد و بوجَهْل شد

ای بسا اهل از حَسَد، نااهل شد


من ندیدم در جهانِ جست‌وجو

هیچ اهلیّت، بِه از خوی نکو


انبیا را واسطه زان کرد حق

تا پدید آیَد حَسَدها در قَلَق


زانک کس را از خدا عاری نبود

حاسِدِ حق، هیچ دَیّاری نبود


آن کسی کش مِثْلِ خود پنداشتی

زان سَبَب با او، حَسَد برداشتی


چون مُقَرَّر شد بزرگی رسول

پس حَسَد نایَد کسی را از قبول


پس به هر دوری، ولیی قائم است

تا قیامت، آزمایش، دائم است


هر که را خوی نکو باشد بِرَست

هرکسی کاو شیشه‌دل باشد شِکَسْت


پس امامِ حیِّ قائم، آن ولی‌ست

خواه از نسلِ عُمَر خواه از عَلی‌ست


مهدی و هادی، وی‌ست ای راه‌جو

هم نهان و هم نشسته، پیشِ رو


او چو نور است و خرد، جبریل اوست

وان ولیِ کم از او، قندیلِ اوست


وانک زین قندیلِ کم‌مشکاتِ ماست

نور را در مرتبه، ترتیب‌هاست


زانک هفصد پرده دارد نورِ حق

پرده‌های نور دان چندین طَبَق


از پس هر پرده، قومی را مقام

صف‌صف‌اند این پرده‌هاشان تا امام


اهلِ صفِ آخرین از ضعفِ خویش

چشمشان طاقت ندارد نورِ بیش


وان صفِ پیش از ضعیفی بصر

تاب نارَد روشنایی، بیش‌تر


روشنایی کاو حیاتِ اول است

رنجِ جان و فتنهٔ این اَحْوَل است


اَحْوَلی‌ها اندک‌اندک کم شود

چون ز هفصد بگذرد او یَم شود


آتشی کاصلاحِ آهن یا زَر است

کی صَلاحِ آبی و سیبِ تر است؟


سیب و آبی، خامیی دارد خفیف

نِی چو آهن، تابشی خواهد لطیف


لیک آهن را لطیف، آن شعله‌هاست

کو جذوبِ تابشِ آن اژدهاست


هست آن آهن، فقیرِ سخت‌کش

زیر پتک و آتش است او سرخ و خوش


حاجِبِ آتش بُوَد بی‌واسطه

در دلِ آتش رَوَد بی‌رابطه


بی‌حجاب آب و فرزندان آب

پختگی ز آتش نیابند و خطاب


واسطه دیگی بود یا تابه‌ای

همچو پا را در روش پاتابه‌ای


یا مکانی در میان تا آن هوا

می‌شود سوزان و می‌آرد بما


پس فقیر آنست کو بی واسطه‌ست

شعله‌ها را با وجودش رابطه‌ست


پس دل عالم ویست ایرا که تن

می‌رسد از واسطهٔ این دل به فن


دل نباشد تن چه داند گفت و گو

دل نجوید تن چه داند جست و جو


پس نظرگاه شعاع آن آهنست

پس نظرگاه خدا دل نه تنست


بس مثال و شرح خواهد این کلام

لیک ترسم تا نلغزد وهم عام


تا نگردد نیکوی ما بدی

اینک گفتم هم نبد جز بی‌خودی


پای کژ را کفش کژ بهتر بود

مر گدا را دستگه بر در بود


بخش ۲۱ - امتحان پادشاه به آن دو غلام کی نو خریده بود

پادشاهی دو غلام ارزان خرید

با یکی زان دو سخن گفت و شنید


یافتش زیرک‌دل و شیرین جواب

از لب شِکر چه زاید شکرآب


آدمی مخفیست در زیر زبان

این زبان پرده‌ست بر درگاه جان


چونک بادی پرده را در هم کشید

سِرّ صحن خانه شد بر ما پدید


کاندر آن خانه گهر یا گندمست

گنج زر یا جمله مار و کزدمست


یا درو گنجست و ماری بر کران

زانک نبود گنج زر بی پاسبان


بی تامل او سخن گفتی چنان

کز پس پانصد تامل دیگران


گفتیی در باطنش دریاستی

جمله دریا گوهر گویاستی


نور هر گوهر کزو تابان شدی

حق و باطل را ازو فرقان شدی


نور فرقان فرق کردی بهر ما

ذره ذره حق و باطل را جدا


نور گوهر نور چشم ما شدی

هم سؤال و هم جواب از ما بدی


چشم کژ کردی دو دیدی قرص ماه

چون سؤالست این نظر در اشتباه


راست گردان چشم را در ماهتاب

تا یکی بینی تو مه را نک جواب


فکرتت گو، کژ مبین نیکو نگر

هست هم نور و شعاع آن گهر


هر جوابی کان ز گوش آید بدل

چشم گفت از من شنو آن را بهل


گوش دلاله‌ست و چشم اهل وصال

چشم صاحب حال و گوش اصحاب قال


در شنود گوش تبدیل صفات

در عیان دیده‌ها تبدیل ذات


ز آتش ار علمت یقین شد از سخن

پختگی جو در یقین منزل مکن


تا نسوزی نیست آن عین الیقین

این یقین خواهی در آتش در نشین


گوش چون نافذ بود دیده شود

ورنه قل در گوش پیچیده شود


این سخن پایان ندارد باز گرد

تا که شه با آن غلامانش چه کرد


بخش ۲۲ - به راه کردن شاه یکی را از آن دو غلام و ازین دیگر پرسیدن

آن غلامک را چو دید اهل ذکا

آن دگر را کرد اشارت که بیا


کاف رحمت گفتمش تصغیر نیست

جد گود فرزندکم تحقیر نیست


چون بیامد آن دوم در پیش شاه

بود او گنده‌دهان دندان سیاه


گرچه شه ناخوش شد از گفتار او

جست و جویی کرد هم ز اسرار او


گفت با این شکل و این گند دهان

دور بنشین لیک آن سوتر مران


که تو اهل نامه و رقعه بدی

نه جلیس و یار و هم‌بقعه بدی


تا علاج آن دهان تو کنیم

تو حبیب و ما طبیب پر فنیم


بهر کیکی نو گلیمی سوختن

نیست لایق از تو دیده دوختن


با همه بنشین دو سه دستان بگو

تا ببینم صورت عقلت نکو


آن ذکی را پس فرستاد او به کار

سوی حمامی که رو خود را بخار


وین دگر را گفت خه تو زیرکی

صد غلامی در حقیقت نه یکی


آن نه‌ای که خواجه‌تاش تو نمود

از تو ما را سرد می‌کرد آن حسود


گفت او دزد و کژست و کژنشین

حیز و نامرد و چنینست و چنین


گفت پیوسته بدست او راست‌گو

راست‌گویی من ندیدستم چو او


راست‌گویی در نهادش خلقتیست

هرچه گوید من نگویم آن تهیست


کژ ندانم آن نکواندیش را

متهم دارم وجود خویش را


باشد او در من ببیند عیبها

من نبینم در وجود خود شها


هر کسی گر عیب خود دیدی ز پیش

کی بدی فارغ وی از اصلاح خویش


غافل‌اند این خلق از خود ای پدر

لاجرم گویند عیب همدگر


من نبینم روی خود را ای شمن

من ببینم روی تو تو روی من


آنکسی که او ببیند روی خویش

نور او از نور خلقانست بیش


گر بمیرد دید او باقی بود

زانک دیدش دید خلاقی بود


نور حسی نبود آن نوری که او

روی خود محسوس بیند پیش رو


گفت اکنون عیبهای او بگو

آنچنان که گفت او از عیب تو


تا بدانم که تو غمخوار منی

کدخدای ملکت و کار منی


گفت ای شه من بگویم عیبهاش

گرچه هست او مر مرا خوش خواجه‌تاش


عیب او مهر و وفا و مردمی

عیب او صدق و ذکا و همدمی


کمترین عیبش جوامردی و داد

آن جوامردی که جان را هم بداد


صد هزاران جان خدا کرده پدید

چه جوامردی بود کان را ندید


ور بدیدی کی به جان بخلش بدی؟

بهر یک جان کی چنین غمگین شدی؟


بر لب جو بخل آب آن را بود

کو ز جوی آب نابینا بود


گفت پیغامبر که هر که از یقین

داند او پاداش خود در یوم دین


که یکی را ده عوض می‌آیدش

هر زمان جودی دگرگون زایدش


جود جمله از عوضها دیدنست

پس عوض دیدن ضد ترسیدنست


بخل نادیدن بود اعواض را

شاد دارد دید در خواض را


پس بعالم هیچ کس نبود بخیل

زانک کس چیزی نبازد بی بدیل


پس سخا از چشم آمد نه ز دست

دید دارد کار جز بینا نرست


عیب دیگر این که خودبین نیست او

هست او در هستی خود عیب‌جو


عیب‌گوی و عیب‌جوی خود بدست

با همه نیکو و با خود بد بدست


گفت شه جلدی مکن در مدح یار

مدح خود در ضمن مدح او میار


زانک من در امتحان آرم ورا

شرمساری آیدت در ماورا


بخش ۲۳ - قسم غلام در صدق و وفای یار خود از طهارت ظن خود

گفت نه والله بالله العظیم

مالک الملک و به رحمان و رحیم


آن خدایی که فرستاد انبیا

نه بحاجت بل بفضل و کبریا


آن خداوندی که از خاک ذلیل

آفرید او شهسواران جلیل


پاکشان کرد از مزاج خاکیان

بگذرانید از تک افلاکیان


بر گرفت از نار و نور صاف ساخت

وانگه او بر جملهٔ انوار تاخت


آن سنابرقی که بر ارواح تافت

تا که آدم معرفت زان نور یافت


آن کز آدم رست و دست شیث چید

پس خلیفه‌ش کرد آدم کان بدید


نوح از آن گوهر که برخوردار بود

در هوای بحر جان دربار بود


جان ابراهیم از آن انوار زفت

بی حذر در شعله‌های نار رفت


چونک اسمعیل در جویش فتاد

پیش دشنهٔ آبدارش سر نهاد


جان داوود از شعاعش گرم شد

آهن اندر دست‌بافش نرم شد


چون سلیمان بد وصالش را رضیع

دیو گشتش بنده فرمان و مطیع


در قضا یعقوب چون بنهاد سر

چشم روشن کرد از بوی پسر


یوسف مه‌رو چو دید آن آفتاب

شد چنان بیدار در تعبیر خواب


چون عصا از دست موسی آب خورد

ملکت فرعون را یک لقمه کرد


نردبانش عیسی مریم چو یافت

بر فراز گنبد چارم شتافت


چون محمد یافت آن ملک و نعیم

قرص مه را کرد او در دم دو نیم


چون ابوبکر آیت توفیق شد

با چنان شه صاحب و صدیق شد


چون عمر شیدای آن معشوق شد

حق و باطل را چو دل فاروق شد


چونک عثمان آن عیان را عین گشت

نور فایض بود و ذی النورین گشت


چون ز رویش مرتضی شد درفشان

گشت او شیر خدا در مرج جان


چون جنید از جند او دید آن مدد

خود مقاماتش فزون شد از عدد


بایزید اندر مزیدش راه دید

نام قطب العارفین از حق شنید


چونک کرخی کرخ او را شد حرس

شد خلیفهٔ عشق و ربانی نفس


پور ادهم مرکب آن سو راند شاد

گشت او سلطان سلطانان داد


وان شقیق از شق آن راه شگرف

گشت او خورشید رای و تیز طرف


صد هزاران پادشاهان نهان

سر فرازانند زان سوی جهان


نامشان از رشک حق پنهان بماند

هر گدایی نامشان را بر نخواند


حق آن نور و حق نورانیان

کاندر آن بحرند همچون ماهیان


بحر جان و جان بحر ار گویمش

نیست لایق نام نو می‌جویمش


حق آن آنی که این و آن ازوست

مغزها نسبت بدو باشند پوست


که صفات خواجه‌تاش و یار من

هست صد چندان که این گفتار من


آنچ می‌دانم ز وصف آن ندیم

باورت ناید چه گویم ای کریم


شاه گفت اکنون از آنِ خود بگو

چند گویی آنِ این و آنِ او


تو چه داری و چه حاصل کرده‌ای

از تک دریا چه دُر آورده‌ای


روز مرگ این حس تو باطل شود

نور جان داری که یار دل شود


در لحد کین چشم را خاک آگند

هست آنچ گور را روشن کند


آن زمان که دست و پایت بر درد

پر و بالت هست تا جان بر پرد


آن زمان کین جان حیوانی نماند

جان باقی بایدت بر جا نشاند


شرط من جا بالحسن نه کردنست

این حسن را سوی حضرت بردنست


جوهری داری ز انسان یا خری

این عرضها که فنا شد چون بری


این عرضهای نماز و روزه را

چونک لایبقی زمانین انتفی


نقل نتوان کرد مر اعراض را

لیک از جوهر برند امراض را


تا مبدل گشت جوهر زین عرض

چون ز پرهیزی که زایل شد مرض


گشت پرهیز عرض جوهر بجهد

شد دهان تلخ از پرهیز شهد


از زراعت خاکها شد سنبله

داروی مو کرد مو را سلسله


آن نکاح زن عرض بد شد فنا

جوهر فرزند حاصل شد ز ما


جفت کردن اسپ و اشتر را عرض

جوهر کره بزاییدن غرض


هست آن بستان نشاندن هم عرض

کشت جوهر گشت بستان نک غرض


هم عرض دان کیمیا بردن به کار

جوهری زان کیمیا گر شد بیار


صیقلی کردن عرض باشد شها

زین عرض جوهر همی‌زاید صفا


پس مگو که من عملها کرده‌ام

دخل آن اعراض را بنما مرم


این صفت کردن عرض باشد خمش

سایهٔ بز را پی قربان مکش


گفت شاها بی قنوط عقل نیست

گر تو فرمایی عرض را نقل نیست


پادشاها جز که یاس بنده نیست

گر عرض کان رفت باز آینده نیست


گر نبودی مر عرض را نقل و حشر

فعل بودی باطل و اقوال فشر


این عرضها نقل شد لونی دگر

حشر هر فانی بود کونی دگر


نقل هر چیزی بود هم لایقش

لایق گله بود هم سایقش


وقت محشر هر عرض را صورتیست

صورت هر یک عرض را نوبتیست


بنگر اندر خود نه تو بودی عرض

جنبش جفتی و جفتی با غرض


بنگر اندر خانه و کاشانه‌ها

در مهندس بود چون افسانه‌ها


آن فلان خانه که ما دیدیم خوش

بود موزون صفه و سقف و درش


از مهندس آن عرض و اندیشه‌ها

آلت آورد و ستون از بیشه‌ها


چیست اصل و مایهٔ هر پیشه‌ای

جز خیال و جز عرض و اندیشه‌ای


جمله اجزای جهان را بی غرض

در نگر حاصل نشد جز از عرض


اول فکر آخر آمد در عمل

بُنیَت عالم چنان دان در ازل


میوه‌ها در فکر دل اول بود

در عمل ظاهر به آخر می‌شود


چون عمل کردی شجر بنشاندی

اندر آخر حرف اول خواندی


گرچه شاخ و برگ و بیخش اولست

آن همه از بهر میوه مرسلست


پس سِری که مغز آن افلاک بود

اندر آخر خواجهٔ لولاک بود


نقل اعراضست این بحث و مقال

نقل اعراضست این شیر و شگال


جمله عالم خود عرض بودند تا

اندرین معنی بیامد هل اتی


این عرضها از چه زاید از صور

وین صور هم از چه زاید از فکر


این جهان یک فکرتست از عقل کل

عقل چون شاهست و صورتها رسل


عالم اول جهان امتحان

عالم ثانی جزای این و آن


چاکرت شاها جنایت می‌کند

آن عرض زنجیر و زندان می‌شود


بنده‌ات چون خدمت شایسته کرد

آن عرض نی خلعتی شد در نبرد


این عرض با جوهر آن بیضست و طیر

این از آن و آن ازین زاید به سیر


گفت شاهنشه چنین گیر المراد

این عرضهای تو یک جوهر نزاد


گفت مخفی داشتست آن را خرد

تا بود غیب این جهان نیک و بد


زانک گر پیدا شدی اشکال فکر

کافر و مؤمن نگفتی جز که ذکر


پس عیان بودی نه غیب ای شاه این

نقش دین و کفر بودی بر جبین


کی درین عالم بت و بتگر بدی

چون کسی را زهره تسخر بدی


پس قیامت بودی این دنیای ما

در قیامت کی کند جرم و خطا


گفت شه پوشید حق پاداش بد

لیک از عامه نه از خاصان خود


گر به دامی افکنم من یک امیر

از امیران خفیه دارم نه از وزیر


حق به من بنمود پس پاداش کار

وز صورهای عملها صد هزار


تو نشانی ده که من دانم تمام

ماه را بر من نمی‌پوشد غمام


گفت پس از گفت من مقصود چیست

چون تو می‌دانی که آنچ بود چیست


گفت شه حکمت در اظهار جهان

آنک دانسته برون آید عیان


آنچ می‌دانست تا پیدا نکرد

بر جهان ننهاد رنج طلق و درد


یک زمان بی کار نتوانی نشست

تا بدی یا نیکیی از تو نجست


این تقاضاهای کار از بهر آن

شد موکل تا شود سرت عیان


پس کلابهٔ تن کجا ساکن شود

چون سر رشتهٔ ضمیرش می‌کشد


تاسهٔ تو شد نشان آن کشش

بر تو بی کاری بود چون جان‌کنش


این جهان و آن جهان زاید ابد

هر سبب مادر اثر از وی ولد


چون اثر زایید آن هم شد سبب

تا بزاید او اثرهای عجب


این سببها نسل بر نسلست لیک

دیده‌ای باید منور نیک نیک


شاه با او در سخن اینجا رسید

یا بدید از وی نشانی یا ندید


گر بدید آن شاه جویا دور نیست

لیک ما را ذکر آن دستور نیست


چون ز گرمابه بیامد آن غلام

سوی خویشش خواند آن شاه و همام


گفت صحا لک نعیم دائم

بس لطیفی و ظریف و خوب‌رو


ای دریغا گر نبودی در تو آن

که همی‌گوید برای تو فلان


شاد گشتی هر که رویت دیدیی

دیدنت ملک جهان ارزیدیی


گفت رمزی زان بگو ای پادشاه

کز برای من بگفت آن دین‌تباه


گفت اول وصف دوروییت کرد

کاشکارا تو دوایی خفیه درد


خبث یارش را چو از شه گوش کرد

در زمان دریای خشمش جوش کرد


کف برآورد آن غلام و سرخ گشت

تا که موج هجو او از حد گذشت


کو ز اول دم که با من یار بود

همچو سگ در قحط بس گه‌خوار بود


چون دمادم کرد هجوش چون جرس

دست بر لب زد شهنشاهش که بس


گفت دانستم ترا از وی بدان

از تو جان گنده‌ست و از یارت دهان


پس نشین ای گنده‌جان از دور تو

تا امیر او باشد و مامور تو


در حدیث آمد که تسبیح از ریا

همچو سبزهٔ گولخن دان ای کیا


پس بدان که صورت خوب و نکو

با خصال بد نیرزد یک تسو


ور بود صورت حقیر و ناپذیر

چون بود خلقش نکو در پاش میر


صورت ظاهر فنا گردد بدان

عالم معنی بماند جاودان


چند بازی عشق با نقش سبو

بگذر از نقش سبو رو آب جو


صورتش دیدی ز معنی غافلی

از صدف دُری گزین گر عاقلی


این صدفهای قوالب در جهان

گرچه جمله زنده‌اند از بحر جان


لیک اندر هر صدف نبود گهر

چشم بگشا در دل هر یک نگر


کان چه دارد وین چه دارد می‌گزین

زانک کم‌یابست آن در ثمین


گر به صورت می‌روی کوهی به شکل

در بزرگی هست صد چندان که لعل


هم به صورت دست و پا و پشم تو

هست صد چندان که نقش چشم تو


لیک پوشیده نباشد بر تو این

کز همه اعضا دو چشم آمد گزین


از یک اندیشه که آید در درون

صد جهان گردد به یک دم سرنگون


جسم سلطان گر به صورت یک بود

صد هزاران لشکرش در پی دود


باز شکل و صورت شاه صفی

هست محکوم یکی فکر خفی


خلق بی‌پایان ز یک اندیشه بین

گشته چون سیلی روانه بر زمین


هست آن اندیشه پیش خلق خرد

لیک چون سیلی جهان را خورد و برد


پس چو می‌بینی که از اندیشه‌ای

قایمست اندر جهان هر پیشه‌ای


خانه‌ها و قصرها و شهرها

کوهها و دشتها و نهرها


هم زمین و بحر و هم مهر و فلک

زنده از وی همچو کز دریا سمک


پس چرا از ابلهی پیش تو کور

تن سلیمانست و اندیشه چو مور


می‌نماید پیش چشمت کُه بزرگ

هست اندیشه چو موش و کوه گرگ


عالم اندر چشم تو هول و عظیم

ز ابر و رعد و چرخ داری لرز و بیم


وز جهان فکرتی ای کم ز خر

ایمن و غافل چو سنگ بی‌خبر


زانک نقشی وز خرد بی‌بهره‌ای

آدمی خو نیستی خرکره‌ای


سایه را تو شخص می‌بینی ز جهل

شخص از آن شد نزد تو بازی و سهل


باش تا روزی که آن فکر و خیال

بر گشاید بی‌حجابی پر و بال


کوهها بینی شده چون پشم نرم

نیست گشته این زمین سرد و گرم


نه سما بینی نه اختر نه وجود

جز خدای واحد حی ودود


یک فسانه راست آمد یا دروغ

تا دهد مر راستیها را فروغ


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

پادشاهی بنده‌ای را از کرم

بر گزیده بود بر جملهٔ حشم


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

جامگی او وظیفهٔ چل امیر

ده یک قدرش ندیدی صد وزیر


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

از کمال طالع و اقبال و بخت

او ایازی بود و شه محمودِ وقت


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

روح او با روح شه در اصل خویش

پیش ازین تن بوده هم پیوند و خویش


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

کار آن دارد که پیش از تن بُدَست

بگذر از این‌ها که نو حادث شدست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

کار عارف راست کو نه احول است

چشم او بر کِشت‌های اول است


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

آنچ گندم کاشتندش و آنچ جو

چشم او آنجاست روز و شب گرو


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

آنچ آبستست شب جز آن نزاد

حیله‌ها و مکرها بادست باد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

کی کند دل خوش به حیلت‌های گش

آنک بیند حیلهٔ حق بر سرش


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

او درون دام و دامی می‌نهد

جان تو نی آن جهَد نی این جهَد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

گر بروید ور بریزد صد گیاه

عاقبت بر روید آن کِشتهٔ اله


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

کشت نو کارند بر کشت نخست

این دوم فانی‌ست وان اول درست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

تخم اول کامل و بگزیده است

تخم ثانی فاسد و پوسیده است


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

افکن این تدبیر خود را پیش دوست

گرچه تدبیرت هم از تدبیر اوست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

کار آن دارد که حق افراشت است

آخر آن روید که اول کاشت است


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

هرچه کاری از برای او بکار

چون اسیر دوستی ای دوستدار


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

گرد نفس دزد و کار او مپیچ

هرچه آن نه کار حق هیچست هیچ


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

پیش از آنک روز دین پیدا شود

نزد مالک دزد شب رسوا شود


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

رختِ دزدیده به تدبیر و فنش

مانده روز داوری بر گردنش


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

صد هزاران عقل با هم بر جهند

تا به غیر دامِ او دامی نهند


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

دام خود را سخت‌تر یابند و بس

کی نماید قوَتی با باد، خس


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

گر تو گویی فایدهٔ هستی چه بود

در سؤالت فایده هست ای عنود


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

گر ندارد این سؤالت فایده

چه شنویم این را عبث بی‌عایده


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

ور سؤالت را بسی فایده‌هاست

پس جهان بی‌فایده آخر چراست؟


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

ور جهان از یک جهت بی فایده است

از جهت‌های دگر پر عایده است


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

فایدهٔ تو گر مرا فایده نیست

مر ترا چون فایده‌ست از وی مَایست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

حُسن یوسف عالمی را فایده

گرچه بر اخوان عبث بد زایده


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

لحن داوودی چنان محبوب بود

لیک بر محروم بانگِ چوب بود


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

آب نیل از آب حیوان بُد فزون

لیک بر محروم و منکر بود خون


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

هست بر مؤمن شهیدی زندگی

بر منافق مردنست و ژندگی


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

چیست در عالم بگو یک نعمتی

که نه محرومند از وی امتی


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

گاو و خر را فایده چه در شِکر

هست هر جان را یکی قوتی دگر


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

لیک گر آن قوت بر وی عارضیست

پس نصیحت کردن او را رایضی‌ست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

چون کسی کو از مرض گِل داشت دوست

گرچه پندارد که آن خود قوت اوست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

قوت اصلی را فرامش کرده است

روی در قوت مرض آورده است


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

نوش را بگذاشته سم خورده است

قوت علت را چو چربش کرده است


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

قوت اصلیِّ بشر نور خداست

قوت حیوانی مر او را ناسزاست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

لیک از علت درین افتاد دل

که خورَد او روز و شب زین آب و گِل


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

روی زرد و پای سست و دل سبک

کو غذای والسَّما ذاتِ الحُبُک؟


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

آن غذای خاصگان دولت است

خوردن آن بی گلو و آلت است


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

شد غذای آفتاب از نور عرش

مر حسود و دیو را از دودِ فرش


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

در شهیدان یُرزَقون فرمود حق

آن غذا را نی دهان بُد، نی طبق


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

دل ز هر یاری غذایی می‌خورد

دل ز هر علمی صفایی می‌برد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

صورت هر آدمی چون کاسه‌ای‌ست

چشم از معنیِّ او حساسه‌ای‌ست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

از لقای هر کسی چیزی خوری

وز قِران هر قرین چیزی بَری


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

چون ستاره با ستاره شد قرین

لایق هر دو اثر زاید یقین


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

چون قرانِ مرد و زن زاید بشر

وز قران سنگ و آهن شد شرر


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

وز قران خاک با باران‌ها

میوه‌ها و سبزه و ریحان‌ها


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

وز قران سبزه‌ها با آدمی

دلخوشی و بی‌غمی و خرمی


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

وز قران خرمی با جان ما

می‌بزاید خوبی و احسان ما


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

قابل خوردن شود اجسام ما

چون بر آید از تفرج کام ما


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

سرخ‌رویی از قران خون بود

خون ز خورشیدِ خوشِ گلگون بود


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

بهترینِ رنگ‌ها سرخی بود

وان ز خورشید است و از وی می‌رسد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

هر زمینی کان قرین شد با زحل

شوره گشت و کِشت را نبود محل


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

قوت اندر فعل آید ز اتفاق

چون قران دیو با اهل نفاق


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

این معانی راست از چرخ نهم

بی همه طاق و طُرُم، طاق و طُرُم


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

خلق را طاق و طرم عاریت است

امر را طاق و طرم ماهیت است


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

از پی طاق و طرم خواری کشند

بر امیدِ عزّ در خواری خَوشند


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

بر امید عز ده‌روزه‌ی خُدوک

گردن خود کرده‌اند از غم چو دوک


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

چون نمی‌آیند اینجا که منم

کاندرین عز آفتاب روشنم


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

مشرق خورشید برج قیرگون

آفتاب ما ز مشرق‌ها برون


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

مشرق او نسبت ذرات او

نه بر آمد نه فرو شد ذات او


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

ما که واپس ماندِ ذرات وی‌ایم

در دو عالم آفتاب بی فَی‌ایم


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

باز گِرد شمس می‌گردم عجب

هم ز فرِّ شمس باشد این سبب


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

شمس باشد بر سبب‌ها مطّلع

هم ازو حبلِ سبب‌ها منقطع


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

صد هزاران بار بُبریدم امید

از کی؟ از شمس؟ این شما باور کنید؟


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

تو مرا باور مکن کز آفتاب

صبر دارم من و یا ماهی ز آب


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

ور شوم نومید نومیدیّ من

عین صنع آفتاب است ای حَسن


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

عین صنع از نفس صانع چون برد

هیچ هست از غیر هستی چون چرد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

جمله هستی‌ها ازین روضه چرند

گر براق و تازیان ور خود خَرند


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

وانک گردش‌ها از آن دریا ندید

هر دم آرد رو به محرابی جدید


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

او ز بحر عذب آبِ شور خورد

تا که آب شور او را کور کرد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

بحر می‌گوید به دست راست خَور

ز آب من، ای کور، تا یابی بصر


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

هست دست راست اینجا ظن راست

کو بداند نیک و بد را کز کجاست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

نیزه‌گردانی‌ست ای نیزه، که تو

راست می‌گردی گهی گاهی دوتو


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

ما ز عشق شمس دین بی‌ناخنیم

ورنه ما آن کور را بینا کنیم


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

هان ضیاء الحق حسام الدین تو زود

دارُوَش کن کوری چشم حسود


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

توتیای کبریای تیزفعل

داروی ظلمت‌کُشِ استیزفعل


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

آنک گر بر چشم اعمی برزنَد

ظلمت صد ساله را زو برکند


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

جمله کوران را دوا کن جز حسود

کز حسودی بر تو می‌آرد جحود


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

مر حسودت را اگر چه آن منم

جان مده تا همچنین جان می‌کنم


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

آنک او باشد حسود آفتاب

وانک می‌رنجد ز بود آفتاب


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

اینت درد بی‌دوا کاو راست آه

اینت افتاده ابد در قعر چاه


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

نفی خورشید ازل بایستِ او

کی برآید این مراد او بگو


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

باز آن باشد که باز آید به شاه

بازِ کور است آنک شد گم‌کرده راه


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

راه را گم کرد و در ویران فتاد

باز در ویران برِ جغدان فتاد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

او همه نور است از نور رضا

لیک کورش کرد سرهنگ قضا


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

خاک در چشمش زد و از راه برد

در میان جغد و ویرانش سپرد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

بر سری جغدانش بر سر می‌زنند

پرّ و بال نازنینش می‌کَنند


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

ولوله افتاد در جغدان که ها

باز آمد تا بگیرد جای ما


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

چون سگان کوی پر خشم و مهیب

اندر افتادند در دلق غریب


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

باز گوید من چه در خوردم به جغد

صد چنین ویران فدا کردم به جغد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

من نخواهم بود اینجا می‌روم

سوی شاهنشاه راجع می‌شوم


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

خویشتن مکشید ای جغدان که من

نه مقیمم می‌روم سوی وطن


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

این خراب آباد در چشم شماست

ورنه ما را ساعد شه ناز جاست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

جغد گفتا باز حیلت می‌کند

تا ز خان و مان شما را بر کند


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

خانه‌های ما بگیرد او به مکر

برکند ما را به سالوسی ز وکر


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

می‌نماید سیری این حیلت‌پرست

والله از جمله حریصان بدترست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

او خورد از حرص طین را همچو دبس

دنبه مسپارید ای یاران به خرس


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

لاف از شه می‌زند وز دست شه

تا برد او ما سلیمان را ز ره


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

خود چه جنس شاه باشد مرغکی

مشنوش گر عقل داری اندکی


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

جنس شاهست او و یا جنس وزیر

هیچ باشد لایق گوزینه سیر


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

آنچ می‌گوید ز مکر و فعل و فن

هست سلطان با حشم جویای من


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

اینت مالیخولیای ناپذیر

اینت لاف خام و دام گول‌گیر


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

هر که این باور کند از ابلهیست

مرغک لاغر چه درخورد شهیست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

کمترین جغد ار زند بر مغز او

مر ورا یاری‌گری از شاه کو


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

گفت باز ار یک پر من بشکند

بیخ جغدستان شهنشه بر کند


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

جغد چه بود خود اگر بازی مرا

دل برنجاند کند با من جفا


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

شه کند توده به هر شیب و فراز

صد هزاران خرمن از سرهای باز


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

پاسبان من عنایات ویست

هر کجا که من روم شه در پیست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

در دل سلطان خیال من مقیم

بی خیال من دل سلطان سقیم


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

چون بپراند مرا شه در روش

می‌پرم بر اوج دل چون پرتوش


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

همچو ماه و آفتابی می‌پرم

پرده‌های آسمانها می‌درم


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

روشنی عقلها از فکرتم

انفطار آسمان از فطرتم


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

بازم و حیران شود در من هما

جغد کی بود تا بداند سر ما


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

شه برای من ز زندان یاد کرد

صد هزاران بسته را آزاد کرد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

یک دمم با جغدها دمساز کرد

از دم من جغدها را باز کرد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

ای خنک جغدی که در پرواز من

فهم کرد از نیکبختی راز من


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

در من آویزید تا نازان شوید

گرچه جغدانید شهبازان شوید


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

آنک باشد با چنان شاهی حبیب

هر کجا افتد چرا باشد غریب


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

هر که باشد شاه دردش را دوا

گر چو نی نالد نباشد بی نوا


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

مالک ملک نیم من طبل‌خوار

طبل بازم می‌زند شه از کنار


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

طبل باز من ندای ارجعی

حق گواه من به رغم مدعی


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

من نیم جنس شهنشه دور ازو

لیک دارم در تجلی نور ازو


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

نیست جنسیت ز روی شکل و ذات

آب جنس خاک آمد در نبات


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

باد جنس آتش آمد در قوام

طبع را جنس آمدست آخر مدام


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

جنس ما چون نیست جنس شاه ما

مای ما شد بهر مای او فنا


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

چون فنا شد مای ما او ماند فرد

پیش پای اسپ او گردم چو گرد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

خاک شد جان و نشانیهای او

هست بر خاکش نشان پای او


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

خاک پایش شو برای این نشان

تا شوی تاج سر گردن‌کشان


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

تا که نفریبد شما را شکل من

نُقلِ من نوشید پیش از نَقلِ من


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

ای بسا کس را که صورت راه زد

قصد صورت کرد و بر الله زد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

آخر این جان با بدن پیوسته است

هیچ این جان با بدن مانند هست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

تاب نور چشم با پیهست جفت

نور دل در قطرهٔ خونی نهفت


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

شادی اندر گرده و غم در جگر

عقل چون شمعی درون مغز سر


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

این تعلقها نه بی کیفست و چون

عقلها در دانش چونی زبون


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

جان کل با جان جزو آسیب کرد

جان ازو دُرّی ستد در جیب کرد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

همچو مریم، جان از آن آسیب جیب

حامله شد از مسیح دلفریب


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

آن مسیحی نه که بر خشک و ترست

آن مسیحی کز مساحت برترست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

پس ز جان جان چو حامل گشت جان

از چنین جانی شود حامل جهان


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

پس جهان زاید جهانی دیگری

این حشر را وا نماید محشری


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

تا قیامت گر بگویم بشمرم

من ز شرح این قیامت قاصرم


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

این سخنها خود به معنی یا ربیست

حرفها دام دم شیرین‌لبیست


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

چون کند تقصیر پس چون تن زند

چونک لبیکش به یارب می‌رسد


بخش ۲۴ - حسد کردن حشم بر غلام خاص

هست لبیکی که نتوانی شنید

لیک سر تا پای بتوانی چشید


بخش ۲۵ - کلوخ انداختن تشنه از سر دیوار در جوی آب

بر لب جو بوده دیواری بلند

بر سر دیوار تشنهٔ دردمند


مانعش از آب آن دیوار بود

از پی آب او چو ماهی زار بود


ناگهان انداخت او خشتی در آب

بانگ آب آمد به گوشش چون خطاب


چون خطاب یار شیرین لذیذ

مست کرد آن بانگ آبش چون نبیذ


از صفای بانگ آب آن ممتحن

گشت خشت‌انداز از آنجا خشت‌کن


آب می‌زد بانگ یعنی هی ترا

فایده چه زین زدن خشتی مرا


تشنه گفت آبا مرا دو فایده‌ست

من ازین صنعت ندارم هیچ دست


فایدهٔ اول سماع بانگ آب

کو بود مر تشنگان را چون رباب


بانگ او چون بانگ اسرافیل شد

مرده را زین زندگی تحویل شد


یا چو بانگ رعد ایام بهار

باغ می‌یابد ازو چندین نگار


یا چو بر درویش ایام زکات

یا چو بر محبوس پیغام نجات


چون دم رحمان بود کان از یمن

می‌رسد سوی محمد بی دهن


یا چو بوی احمد مرسل بود

کان به عاصی در شفاعت می‌رسد


یا چو بوی یوسف خوب لطیف

می‌زند بر جان یعقوب نحیف


فایدهٔ دیگر که هر خشتی کزین

بر کنم آیم سوی ماء معین


کز کمی خشت دیوار بلند

پست‌تر گردد به هر دفعه که کند


پستی دیوار قربی می‌شود

فصل او درمان وصلی می‌بود


سجده آمد کندن خشت لزب

موجب قربی که واسجد واقترب


تا که این دیوار، عالی‌گردنست

مانع این سر فرود آوردنست


سجده نتوان کرد بر آب حیات

تا نیابم زین تن خاکی نجات


بر سر دیوار هر کو تشنه‌تر

زودتر بر می‌کند خشت و مدر


هر که عاشقتر بود بر بانگ آب

او کلوخ زفت‌تر کند از حجاب


او ز بانگ آب پُر مَی تا عُنُق

نشنود بیگانه جز بانگ بُلُق


ای خنک آن را که او ایام پیش

مغتنم دارد گزارد وام خویش


اندر آن ایام کش قدرت بود

صحت و زور دل و قوت بود


وان جوانی همچو باغ سبز و تر

می‌رساند بی دریغی بار و بر


چشمه‌های قوت و شهوت روان

سبز می‌گردد زمین تن بدان


خانهٔ معمور و سقفش بس بلند

معتدل ارکان و بی تخلیط و بند


پیش از آن کایام پیری در رسد

گردنت بندد به حبل من مسد


خاک شوره گردد و ریزان و سست

هرگز از شوره نبات خوش نرست


آب زور و آب شهوت منقطع

او ز خویش و دیگران نا منتفع


ابروان چون پالدُم زیر آمده

چشم را نم آمده تاری شده


از تشنج رو چو پشت سوسمار

رفته نطق و طعم و دندانها ز کار


روز بیگه، لاشه لنگ و ره دراز

کارگه ویران عمل رفته ز ساز


بیخهای خوی بد محکم شده

قوت بر کندن آن کم شده


بخش ۲۶ - فرمودن والی آن مرد را کی این خاربن را کی نشانده‌ای بر سر راه بر کن

همچو آن شخص درشت خوش‌سخن

در میان ره نشاند او خاربن


ره گذریانش ملامت‌گر شدند

پس بگفتندش بکن این را نکند


هر دمی آن خاربن افزون شدی

پای خلق از زخم آن پر خون شدی


جامه‌های خلق بدریدی ز خار

پای درویشان بخستی زار زار


چون به جِد حاکم بدو گفت این بِکن

گفت آری بر کنم روزیش من


مدتی فردا و فردا وعده داد

شد درختِ خارِ او محکم نهاد


گفت روزی حاکمش ای وعده کژ

پیش آ در کار ما واپس مغژ


گفت الایام یا عم بیننا

گفت عجل لا تماطل دیننا


تو که می‌گویی که فردا این بدان

که به هر روزی که می‌آید زمان


آن درخت بَد جوان‌تر می‌شود

وین کننده پیر و مضطر می‌شود


خاربن در قوت و برخاستن

خارکن در پیری و در کاستن


خاربن هر روز و هر دم سبز و تر

خارکن هر روز زار و خشک تر


او جوان‌تر می‌شود تو پیرتر

زود باش و روزگار خود مبر


خاربن دان هر یکی خوی بدت

بارها در پای خار آخر زدت


بارها از خوی خود خسته شدی

حس نداری سخت بی‌حس آمدی


گر ز خسته گشتن دیگر کسان

که ز خُلق زشت تو هست آن رسان


غافلی باری ز زخم خود نه‌ای

تو عذاب خویش و هر بیگانه‌ای


یا تبر بر گیر و مردانه بزن

تو علی‌وار این در خیبر بکن


یا به گلبن وصل کن این خار را

وصل کن با نار نور یار را


تا که نور او کُشد نار تو را

وصل او گلشن کند خار تو را


تو مثال دوزخی او مؤمنست

کشتن آتش به مؤمن ممکنست


مصطفی فرمود از گفت جحیم

کو به مؤمن لابه‌گر گردد ز بیم


گویدش بگذر ز من ای شاه زود

هین که نورت سوز نارم را ربود


پس هلاک نار، نور مؤمنست

زانک بی ضد دفع ضد لا یمکنست


نار ضد نور باشد روز عدل

کان ز قهر انگیخته شد این ز فضل


گر همی خواهی تو دفع شر نار

آب رحمت بر دل آتش گمار


چشمهٔ آن آب رحمت مؤمنست

آب حیوان روح پاک محسنست


بس گریزانست نفس تو ازو

زانک تو از آتشی او آب جو


ز آب آتش زان گریزان می‌شود

کآتشش از آب ویران می‌شود


حس و فکر تو همه از آتشست

حس شیخ و فکر او نور خوشست


آب نور او چو بر آتش چکد

چک چک از آتش بر آید برجهد


چون کند چک‌چک تو گویش مرگ و درد

تا شود این دوزخ نفس تو سرد


تا نسوزد او گلستان ترا

تا نسوزد عدل و احسان ترا


بعد از آن چیزی که کاری بر دهد

لاله و نسرین و سیسنبر دهد


باز پهنا می‌رویم از راه راست

باز گرد ای خواجه راه ما کجاست


اندر آن تقریر بودیم ای حسود

که خرت لنگست و منزل دور زود


سال بیگه گشت وقت کشت نی

جز سیه‌رویی و فعل زشت نی


کرم در بیخ درخت تن فتاد

بایدش بر کند و در آتش نهاد


هین و هین ای راه‌رو بیگاه شد

آفتاب عمر سوی چاه شد


این دو روزک را که زورت هست زود

پیر افشانی بکن از راه جود


این قدر تخمی که ماندستت بباز

تا بروید زین دو دم عمر دراز


تا نمردست این چراغ با گهر

هین فتیلش ساز و روغن زودتر


هین مگو فردا که فرداها گذشت

تا بکلی نگذرد ایام کشت


پند من بشنو که تن بند قویست

کهنه بیرون کن گرت میل نویست


لب ببند و کف پر زر بر گشا

بخل تن بگذار و پیش آور سخا


ترک شهوتها و لذتها سخاست

هر که در شهوت فرو شد برنخاست


این سخا شاخیست از سرو بهشت

وای او کز کف چنین شاخی بهشت


عروة الوثقاست این ترک هوا

برکشد این شاخ جان را بر سما


تا برد شاخ سخا ای خوب‌کیش

مر ترا بالاکشان تا اصل خویش


یوسف حسنی و این عالم چو چاه

وین رسن صبرست بر امر اله


یوسفا آمد رسن در زن دو دست

از رسن غافل مشو بیگه شدست


حمد لله کین رسن آویختند

فضل و رحمت را بهم آمیختند


تا ببینی عالم جان جدید

عالم بس آشکار ناپدید


این جهان نیست چون هستان شده

وان جهان هست بس پنهان شده


خاک بر بادست و بازی می‌کند

کژنمایی پرده‌سازی می‌کند


اینک بر کارست بی‌کارست و پوست

وانک پنهانست مغز و اصل اوست


خاک همچون آلتی در دست باد

باد را دان عالی و عالی‌نژاد


چشم خاکی را به خاک افتد نظر

بادبین چشمی بود نوعی دگر


اسپ داند اسپ را کو هست یار

هم سواری داند احوال سوار


چشم حس اسپست و نور حق سوار

بی‌سواره اسپ خود ناید به کار


پس ادب کن اسپ را از خوی بد

ورنه پیش شاه باشد اسپ رد


چشم اسپ از چشم شه رهبر بود

چشم او بی‌چشم شه مضطر بود


چشم اسپان جز گیاه و جز چرا

هر کجا خوانی بگوید نی چرا


نور حق بر نور حس راکب شود

آنگهی جان سوی حق راغب شود


اسپ بی راکب چه داند رسم راه

شاه باید تا بداند شاه‌راه


سوی حسی رو که نورش راکبست

حس را آن نور نیکو صاحبست


نور حس را نور حق تزیین بود

معنی نور علی نور این بود


نور حسی می‌کشد سوی ثری

نور حقش می‌برد سوی علی


زانک محسوسات دونتر عالمیست

نور حق دریا و حس چون شب‌نمیست


لیک پیدا نیست آن راکب برو

جز به آثار و به گفتار نکو


نور حسی کو غلیظست و گران

هست پنهان در سواد دیدگان


چونک نور حس نمی‌بینی ز چشم

چون ببینی نور آن دینی ز چشم


نور حس با این غلیظی مختفیست

چون خفی نبود ضیائی کان صفیست


این جهان چون خس به دست باد غیب

عاجزی پیش گرفت و داد غیب


گه بلندش می‌کند گاهیش پست

گه درستش می‌کند گاهی شکست


گه یمینش می‌برد گاهی یسار

گه گلستانش کند گاهیش خار


دست پنهان و قلم بین خط‌گزار

اسپ در جولان و ناپیدا سوار


تیر پران بین و ناپیدا کمان

جانها پیدا و پنهان جان جان


تیر را مشکن که این تیر شهیست

نیست پرتاوی ز شصت آگهیست


ما رمیت اذ رمیت گفت حق

کار حق بر کارها دارد سبق


خشم خود بشکن تو مشکن تیر را

چشم خشمت خون شمارد شیر را


بوسه ده بر تیر و پیش شاه بر

تیر خون‌آلود از خون تو تر


آنچ پیدا عاجز و بسته و زبون

وآنچ ناپیدا چنان تند و حرون


ما شکاریم این چنین دامی کراست

گوی چوگانیم چوگانی کجاست


می‌درد می‌دوزد این خیاط کو

می‌دمد می‌سوزد این نفاط کو


ساعتی کافر کند صدیق را

ساعتی زاهد کند زندیق را


زانک مُخلِص در خطر باشد ز دام

تا ز خود خالص نگردد او تمام


زانک در راهست و ره‌زن بی‌حدست

آن رهد کو در امان ایزدست


آینه خالص نگشت او مُخلِص است

مرغ را نگرفته است او مُقنِص است


چونک مُخلَص گشت مُخلِص باز رست

در مقام امن رفت و برد دست


هیچ آیینه دگر آهن نشد

هیچ نانی گندم خرمن نشد


هیچ انگوری دگر غوره نشد

هیچ میوهٔ پخته با کوره نشد


پخته گرد و از تَغیُّر دور شو

رو چو برهان محقق نور شو


چون ز خود رستی همه برهان شدی

چونک بنده نیست شد سلطان شدی


ور عیان خواهی صلاح الدین نمود

دیده‌ها را کرد بینا و گشود


فقر را از چشم و از سیمای او

دید هر چشمی که دارد نور هو


شیخ فعالست بی‌آلت چو حق

با مریدان داده بی گفتی سبق


دل به دست او چو موم نرم رام

مهر او گه ننگ سازد گاه نام


مهر مومش حاکی انگشتریست

باز آن نقش نگین حاکی کیست


حاکی اندیشهٔ آن زرگرست

سلسلهٔ هر حلقه اندر دیگرست


این صدا در کوه دلها بانگ کیست

گه پرست از بانگ این کُه گه تهیست


هر کجا هست او حکیمست اوستاد

بانگ او زین کوه دل خالی مباد


هست کُه کآوا مثنا می‌کند

هست کُه کآواز صدتا می‌کند


می‌زهاند کوه از آن آواز و قال

صد هزاران چشمهٔ آب زلال


چون ز کُه آن لطف بیرون می‌شود

آبها در چشمه‌ها خون می‌شود


زان شهنشاه همایون‌نعل بود

که سراسر طور سینا لعل بود


جان پذیرفت و خرد اجزای کوه

ما کم از سنگیم آخر ای گروه


نه ز جان یک چشمه جوشان می‌شود

نه بدن از سبزپوشان می‌شود


نی صدای بانگ مشتاقی درو

نی صفای جرعهٔ ساقی درو


کو حمیت تا ز تیشه وز کلند

این چنین کُه را بکلی بر کنند


بوک بر اجزای او تابد مهی

بوک در وی تاب مه یابد رهی


چون قیامت کوهها را برکند

بر سر ما سایه کی می‌افکند


این قیامت زان قیامت کی کمست

آن قیامت زخم و این چون مرهمست


هر که دید این مرهم از زخم ایمنست

هر بدی کین حسن دید او محسنست


ای خنک زشتی که خوبش شد حریف

وای گل‌رویی که جفتش شد خریف


نان مرده چون حریف جان شود

زنده گردد نان و عین آن شود


هیزم تیره حریف نار شد

تیرگی رفت و همه انوار شد


در نمکلان چون خر مرده فتاد

آن خری و مردگی یکسو نهاد


صبغة الله هست خُم رنگ هو

پیسها یک رنگ گردد اندرو


چون در آن خُم افتد و گوییش قُم

از طرب گوید منم خُم لا تلم


آن «منم خُم» خود انا الحق گفتنست

رنگ آتش دارد الا آهنست


رنگ آهن محو رنگ آتشست

ز آتشی می‌لافد و خامش وشست


چون به سرخی گشت همچون زر کان

پس انا النارست لافش بی زبان


شد ز رنگ و طبع آتش محتشم

گوید او من آتشم من آتشم


آتشم من گر ترا شکیست و ظن

آزمون کن دست را بر من بزن


آتشم من بر تو گر شد مشتبه

روی خود بر روی من یک‌دم بنه


آدمی چون نور گیرد از خدا

هست مسجود ملایک ز اجتبا


نیز مسجود کسی کو چون ملک

رسته باشد جانش از طغیان و شک


آتش چِه آهن چِه لب ببند

ریش تَشبیه مُشبه را مخند


پای در دریا منه کم‌گوی از آن

بر لب دریا خمش کن لب گزان


گرچه صد چون من ندارد تاب بحر

لیک می‌نشکیبم از غرقاب بحر


جان و عقل من فدای بحر باد

خونبهای عقل و جان این بحر داد


تا که پایم می‌رود رانم درو

چون نماند پا چو بطانم درو


بی‌ادب حاضر ز غایب خوشترست

حلقه گرچه کژ بود نی بر دَرست؟


ای تن‌آلوده بگرد حوض گرد

پاک کی گردد برون حوض مرد


پاک کو از حوض مهجور اوفتاد

او ز پاکی خویش هم دور اوفتاد


پاکی این حوض بی‌پایان بود

پاکی اجسام کم میزان بود


زانک دل حوضست لیکن در کمین

سوی دریا راه پنهان دارد این


پاکی محدود تو خواهد مدد

ورنه اندر خرج کم گردد عدد


آب گفت آلوده را در من شتاب

گفت آلوده که دارم شرم از آب


گفت آب این شرم بی من کی رود

بی من این آلوده زایل کی شود


ز آب هر آلوده کو پنهان شود

الحیاء یمنع الایمان بود


دل ز پایهٔ حوض تن گِلناک شد

تن ز آب حوض دلها پاک شد


گرد پایهٔ حوض دل گرد ای پسر

هان ز پایهٔ حوض تن می‌کن حذر


بحر تن بر بحر دل بر هم زنان

در میانشان برزخ لا یبغیان


گر تو باشی راست ور باشی تو کژ

پیشتر می‌غژ بدو واپس مغژ


پیش شاهان گر خطر باشد به جان

لیک نشکیبند ازو با همتان


شاه چون شیرین‌تر از شکر بود

جان به شیرینی رود خوشتر بود


ای ملامت‌گر سلامت مر تو را

ای سلامت‌جو رها کن تو مرا


جان من کوره‌ست با آتش خوشست

کوره را این بس که خانهٔ آتشست


همچو کوره عشق را سوزیدنیست

هر که او زین کور باشد کوره نیست


برگ بی برگی ترا چون برگ شد

جان باقی یافتی و مرگ شد


چون تو را غم شادی افزودن گرفت

روضهٔ جانت گل و سوسن گرفت


آنچ خوف دیگران آن امن تست

بط قوی از بحر و مرغ خانه سست


باز دیوانه شدم من ای طبیب

باز سودایی شدم من ای حبیب


حلقه‌های سلسلهٔ تو ذو فنون

هر یکی حلقه دهد دیگر جنون


داد هر حلقه فنونی دیگرست

پس مرا هر دم جنونی دیگرست


پس فنون باشد جنون این شد مثل

خاصه در زنجیر این میر اجل


آنچنان دیوانگی بگسست بند

که همه دیوانگان پندم دهند


بخش ۲۷ - آمدن دوستان به بیمارستان جهت پرسش ذاالنون مصری رحمة الله علیه

این چنین ذالنون مصری را فتاد

کاندرو شور و جنونی نو بزاد


شور چندان شد که تا فوق فلک

می‌رسید از وی جگرها را نمک


هین منه تو شور خود ای شوره‌خاک

پهلوی شور خداوندان پاک


خلق را تاب جنون او نبود

آتش او ریشهاشان می‌ربود


چونک در ریش عوام آتش فتاد

بند کردندش به زندانی نهاد


نیست امکان واکشیدن این لگام

گرچه زین ره تنگ می‌آیند عام


دیده این شاهان ز عامه خوف جان

کین گره کورند و شاهان بی‌نشان


چونک حکم اندر کف رندان بود

لاجرم ذاالنون در زندان بود


یکسواره می‌رود شاه عظیم

دَر کف طفلان چنین دُرّ یتیم


دُرّ چِه؟ دریا نهان در قطره‌ای

آفتابی مخفی اندر ذره‌ای


آفتابی خویش را ذره نمود

واندک اندک روی خود را بر گشود


جملهٔ ذرات در وی محو شد

عالم از وی مست گشت و صحو شد


چون قلم در دست غداری بود

بی گمان منصور بر داری بود


چون سفیهان‌راست این کار و کیا

لازم آمد یقتلون الانبیا


انبیا را گفته قومی راه گم

از سفه انا تطیرنا بکم


جهل ترسا بین امان انگیخته

زان خداوندی که گشت آویخته


چون بقول اوست مصلوب جهود

پس مرورا امن کی تاند نمود


چون دل آن شاه زیشان خون بود

عصمت و انت فیهم چون بود


زر خالص را و زرگر را خطر

باشد از قلاب خاین بیشتر


یوسفان از رشک زشتان مخفی‌اند

کز عدو خوبان در آتش می‌زیند


یوسفان از مکر اخوان در چهند

کز حسد یوسف به گرگان می‌دهند


از حسد بر یوسف مصری چِه رفت؟

این حسد اندر کمین گرگیست زفت


لاجرم زین گرگ، یعقوب حلیم

داشت بر یوسف، همیشه خوف و بیم


گرگ ظاهر گِرد یوسف خود نگشت

این حسد در فعل از گرگان گذشت


رحم کرد این گرگ وز عذر لبق

آمده که انا ذهبنا نستبق


صد هزاران گرگ را این مکر نیست

عاقبت رسوا شود این گرگ بیست


زانک حشر حاسدان روز گزند

بی گمان بر صورت گرگان کنند


حشر پر حرص خس مردارخوار

صورت خوکی بود روز شمار


زانیان را گند اندام نهان

خمرخواران را بود گند دهان


گند مخفی کان به دلها می‌رسید

گشت اندر حشر محسوس و پدید


بیشه‌ای آمد وجود آدمی

بر حذر شو زین وجود ار زان دمی


در وجود ما هزاران گرگ و خوک

صالح و ناصالح و خوب و خشوک


حکم آن خو راست کان غالبترست

چونک زر بیش از مس آمد آن زرست


سیرتی کان بر وجودت غالبست

هم بر آن تصویر حشرت واجبست


ساعتی گرگی در آید در بشر

ساعتی یوسف‌رخی همچون قمر


می‌رود از سینه‌ها در سینه‌ها

از ره پنهان صلاح و کینه‌ها


بلک خود از آدمی در گاو و خر

می‌رود دانایی و علم و هنر


اسپ سُکسُک می‌شود رهوار و رام

خرس بازی می‌کند بُز هم سلام


رفت اندر سگ ز آدمیان هوس

تا شبان شد یا شکاری یا حرس


در سگ اصحاب خویی زان وفود

رفت تا جویای الله گشته بود


هر زمان در سینه نوعی سر کند

گاه دیو و گه ملک گه دام و دد


زان عجب بیشه که هر شیر آگهست

تا به دام سینه‌ها پنهان رهست


دزدیی کن از درون مرجان جان

ای کم از سگ از درون عارفان


چونک دزدی باری آن دُر لطیف

چونک حامل می‌شوی باری شریف


بخش ۲۸ - فهم کردن مریدان کی ذاالنون دیوانه نشد قاصد کرده است

دوستان در قصهٔ ذاالنون شدند

سوی زندان و در آن رایی زدند


کین مگر قاصد کند یا حکمتیست

او درین دین قبله‌ای و آیتیست


دور دور از عقل چون دریای او

تا جنون باشد سفه‌فرمای او


حاش لله از کمال جاه او

کابر بیماری بپوشد ماه او


او ز شر عامه اندر خانه شد

او ز ننگ عاقلان دیوانه شد


او ز عار عقلِ کُندِ تن‌پرست

قاصدا رفتست و دیوانه شدست


که ببندیدم قوی وز ساز گاو

بر سر و پشتم بزن وین را مکاو


تا ز زخم لَخت یابم من حیات

چون قتیل از گاو موسی ای ثقات


تا ز زخم لَخت گاوی خوش شوم

همچو کشته و گاو موسی گش شوم


زنده شد کشته ز زخم دم گاو

همچو مس از کیمیا شد زر ساو


کشته بر جست و بگفت اسرار را

وا نمود آن زمرهٔ خون‌خوار را


گفت روشن کین جماعت کشته‌اند

کین زمان در خصمیم آشفته‌اند


چونک کشته گردد این جسم گران

زنده گردد هستی اسراردان


جان او بیند بهشت و نار را

باز داند جملهٔ اسرار را


وا نماید خونیان دیو را

وا نماید دام خدعه و ریو را


گاو کشتن هست از شرط طریق

تا شود از زخم دمش جان مُفیق


گاو نفس خویش را زوتر بکش

تا شود روح خفی زنده و بهش


بخش ۲۹ - رجوع به حکایت ذاالنون رحمة الله علیه

چون رسیدند آن نفر نزدیک او

بانگ بر زد هی کیانید اتقو


با ادب گفتند ما از دوستان

بهر پرسش آمدیم اینجا بجان


چونی ای دریای عقل ذو فنون

این چه بهتانست بر عقلت جنون


دود گلخن کی رسد در آفتاب

چون شود عنقا شکسته از غراب


وا مگیر از ما بیان کن این سخن

ما محبانیم با ما این مکن


مر محبان را نشاید دور کرد

یا بروپوش و دغل مغرور کرد


راز را اندر میان آور شها

رو مکن در ابر پنهانی مها


ما محب و صادق و دل خسته‌ایم

در دو عالم دل به تو در بسته‌ایم


فحش آغازید و دشنام از گزاف

گفت او دیوانگانه زی و قاف


بر جهید و سنگ پران کرد و چوب

جملگی بگریختند از بیم کوب


قهقهه خندید و جنبانید سر

گفت باد ریش این یاران نگر


دوستان بین کو نشان دوستان

دوستان را رنج باشد همچو جان


کی کران گیرد ز رنج دوست دوست

رنج مغز و دوستی آن را چو پوست


نی نشان دوستی شد سرخوشی

در بلا و آفت و محنت‌کشی


دوست همچون زر بلا چون آتشست

زر خالص در دل آتش خوشست


بخش ۳۰ - امتحان کردن خواجهٔ لقمان زیرکی لقمان را

نی که لقمان را که بندهٔ پاک بود

روز و شب در بندگی چالاک بود


خواجه‌اش می‌داشتی در کار پیش

بهترش دیدی ز فرزندان خویش


زانک لقمان گرچه بنده‌زاد بود

خواجه بود و از هوا آزاد بود


گفت شاهی شیخ را اندر سخن

چیزی از بخشش ز من درخواست کن


گفت ای شه شرم ناید مر ترا

که چنین گویی مرا زین برتر آ


من دو بنده دارم و ایشان حقیر

وآن دو بر تو حاکمانند و امیر


گفت شه آن دو چه‌اند این زلتست

گفت آن یک خشم و دیگر شهوتست


شاه آن دان کو ز شاهی فارغست

بی مه و خورشید نورش بازغست


مخزن آن دارد که مخزن ذات اوست

هستی او دارد که با هستی عدوست


خواجهٔ لقمان بظاهر خواجه‌وش

در حقیقت بنده لقمان خواجه‌اش


در جهان بازگونه زین بسیست

در نظرشان گوهری کم از خسیست


مر بیابان را مفازه نام شد

نام و رنگی عقلشان را دام شد


یک گُرُه را خود مُعَرِف جامه است

در قبا گویند کو از عامه است


یک گُرُه را ظاهر سالوس زهد

نور باید تا بود جاسوس زهد


نور باید پاک از تقلید و غول

تا شناسد مرد را بی فعل و قول


در رود در قلب او از راه عقل

نقد او بیند نباشد بند نقل


بندگان خاص علام الغیوب

در جهان جان جواسیس القلوب


در درون دل در آید چون خیال

پیش او مکشوف باشد سر حال


در تن گنجشک چیست از برگ و ساز

که شود پوشیده آن بر عقل باز


آنک واقف گشت بر اسرار هو

سر مخلوقات چه بود پیش او


آنک بر افلاک رفتارش بود

بر زمین رفتن چه دشوارش بود


در کف داود کاهن گشت موم

موم چه بود در کف او ای ظلوم


بود لقمان بنده‌شکلی خواجه‌ای

بندگی بر ظاهرش دیباجه‌ای


چون رود خواجه به جای ناشناس

در غلام خویش پوشاند لباس


او بپوشد جامه‌های آن غلام

مر غلام خویش را سازد امام


در پیش چون بندگان در ره شود

تا نباید زو کسی آگه شود


گوید ای بنده تو رو بر صدر شین

من بگیرم کفش چون بندهٔ کهین


تو درشتی کن مرا دشنام ده

مر مرا تو هیچ توقیری منه


ترک خدمت خدمت تو داشتم

تا به غربت تخم حیلت کاشتم


خواجگان این بندگیها کرده‌اند

تا گمان آید که ایشان بنده‌اند


چشم‌پر بودند و سیر از خواجگی

کارها را کرده‌اند آمادگی


وین غلامان هوا بر عکس آن

خویشتن بنموده خواجهٔ عقل و جان


آید از خواجه ره افکندگی

ناید از بنده به غیر بندگی


پس از آن عالم بدین عالم چنان

تعبیتها هست بر عکس این بدان


خواجهٔ لقمان ازین حال نهان

بود واقف دیده بود از وی نشان


راز می‌دانست و خوش می‌راند خر

از برای مصلحت آن راه‌بر


مر ورا آزاد کردی از نخست

لیک خشنودی لقمان را بجست


زانک لقمان را مراد این بود تا

کس نداند سر آن شیر و فتی


چه عجب گر سِر ز بد پنهان کنی

این عجب که سِر ز خود پنهان کنی


کار پنهان کن تو از چشمان خود

تا بود کارت سلیم از چشم بد


خویش را تسلیم کن بر دام مزد

وانگه از خود بی ز خود چیزی بدزد


می‌دهند افیون به مرد زخم‌مند

تا که پیکان از تنش بیرون کنند


وقت مرگ از رنج او را می‌درند

او بدان مشغول شد جان می‌برند


چون به هر فکری که دل خواهی سپرد

از تو چیزی در نهان خواهند برد


پس بدان مشغول شو کان بهترست

تا ز تو چیزی برد کان کهترست


هرچه تحصیلی کنی ای معتنی

می در آید دزد از آن سو کایمنی


بار بازرگان چو در آب اوفتد

دست اندر کالهٔ بهتر زند


چونک چیزی فوت خواهد شد در آب

ترک کمتر گوی و بهتر را بیاب


بخش ۳۱ - ظاهر شدن فضل و زیرکی لقمان پیش امتحان کنندگان

هر طعامی کآوریدندی به وی

کس سوی لقمان فرستادی ز پی


تا که لقمان دست سوی آن برد

قاصدا تا خواجه پس‌خوردش خورد


سؤر او خوردی و شور انگیختی

هر طعامی کو نخوردی ریختی


ور بخوردی بی دل و بی اشتها

این بود پیوندی بی انتها


خربزه آورده بودند ارمغان

گفت رو فرزند لقمان را بخوان


چون برید و داد او را یک برین

همچو شکر خوردش و چون انگبین


از خوشی که خورد داد او را دوم

تا رسید آن گرچها تا هفدهم


ماند گرچی گفت این را من خورم

تا چه شیرین خربزه‌ست این بنگرم


او چنین خوش می‌خورد کز ذوق او

طبعها شد مشتهی و لقمه‌جو


چون بخورد از تلخیش آتش فروخت

هم زبان کرد آبله هم حلق سوخت


ساعتی بی‌خود شد از تلخی آن

بعد از آن گفتش که ای جان و جهان


نوش چون کردی تو چندین زهر را

لطف چون انگاشتی این قهر را


این چه صبرست این صبوری ازچه روست

یا مگر پیش تو این جانت عدوست


چون نیاوردی به حیلت حجتی

که مرا عذریست بس کن ساعتی


گفت من از دست نعمت‌بخش تو

خورده‌ام چندان که از شرمم دوتو


شرمم آمد که یکی تلخ از کفت

من ننوشم ای تو صاحب‌معرفت


چون همه اجزام از انعام تو

رسته‌اند و غرق دانه و دام تو


گر ز یک تلخی کنم فریاد و داد

خاک صد ره بر سر اجزام باد


لذت دست شکربخشت بداشت

اندرین بطیخ تلخی کی گذاشت


از محبت تلخها شیرین شود

از محبت مسها زرین شود


از محبت دردها صافی شود

از محبت دردها شافی شود


از محبت مرده زنده می‌کنند

از محبت شاه بنده می‌کنند


این محبت هم نتیجهٔ دانشست

کی گزافه بر چنین تختی نشست


دانش ناقص کجا این عشق زاد

عشق زاید ناقص اما بر جماد


بر جمادی رنگ مطلوبی چو دید

از صفیری بانگ محبوبی شنید


دانش ناقص نداند فرق را

لاجرم خورشید داند برق را


چونک ملعون خواند ناقص را رسول

بود در تاویل نقصان عقول


زانک ناقص‌تن بود مرحوم رحم

نیست بر مرحوم لایق لعن و زخم


نقص عقلست آن که بد رنجوریست

موجب لعنت سزای دوریست


زانک تکمیل خردها دور نیست

لیک تکمیل بدن مقدور نیست


کفر و فرعونی هر گبر بعید

جمله از نقصان عقل آمد پدید


بهر نقصان بدن آمد فرج

در نبی که ما علی الاعمی حرج


برق آفل باشد و بس بی وفا

آفل از باقی ندانی بی صفا


برق خندد بر کی می‌خندد بگو

بر کسی که دل نهد بر نور او


نورهای چرخ ببریده‌پیست

آن چو لا شرقی و لا غربی کیست


برق را خو یخطف الابصار دان

نور باقی را همه انصار دان


بر کف دریا فرس را راندن

نامه‌ای در نور برقی خواندن


از حریصی عاقبت نادیدنست

بر دل و بر عقل خود خندیدنست


عاقبت بینست عقل از خاصیت

نفس باشد کو نبیند عاقبت


عقل کو مغلوب نفس، او نفس شد

مشتری مات زحل شد نحس شد


هم درین نحسی بگردان این نظر

در کسی که کرد نحست در نگر


آن نظر که بنگرد این جر و مد

او ز نحسی سوی سعدی نقب زد


زان همی‌گرداندت حالی به حال

ضد به ضد پیداکنان در انتقال


تا که خوفت زاید از ذات الشمال

لذت ذات الیمین یرجی الرجال


تا دو پر باشی که مرغ یک پره

عاجز آید از پریدن ای سره


یا رها کن تا نیایم در کلام

یا بده دستور تا گویم تمام


ورنه این خواهی نه آن فرمان تراست

کس چه داند مر ترا مقصد کجاست


جان ابراهیم باید تا به نور

بیند اندر نار فردوس و قصور


پایه پایه بر رود بر ماه و خور

تا نماند همچو حلقه بند در


چون خلیل از آسمان هفتمین

بگذرد که لا احب الافلین


این جهان تن غلط‌انداز شد

جز مر آن را کو ز شهوت باز شد


بخش ۳۲ - تتمهٔ حسد آن حشم بر آن غلام خاص

قصهٔ شاه و امیران و حسد

بر غلام خاص و سلطان خرد


دور ماند از جر جرار کلام

باز باید گشت و کرد آن را تمام


باغبان ملک با اقبال و بخت

چون درختی را نداند از درخت


آن درختی را که تلخ و رد بود

و آن درختی که یکش هفصد بود


کی برابر دارد اندر تربیت

چون ببیندشان به چشم عاقبت


کان درختان را نهایت چیست بر

گرچه یکسانند این دم در نظر


شیخ کو ینظر بنور الله شد

از نهایت وز نخست آگاه شد


چشم آخُربین ببست از بهر حق

چشم آخِربین گشاد اندر سبق


آن حسودان بد درختان بوده‌اند

تلخ گوهر شوربختان بوده‌اند


از حسد جوشان و کف می‌ریختند

در نهانی مکر می‌انگیختند


تا غلام خاص را گردن زنند

بیخ او را از زمانه بر کنند


چون شود فانی چو جانش شاه بود

بیخ او در عصمت الله بود


شاه از آن اسرار واقف آمده

همچو بوبکر ربابی تن زده


در تماشای دل بدگوهران

می‌زدی خنبک بر آن کوزه‌گران


مکر می‌سازند قومی حیله‌مند

تا که شه را در فقاعی در کنند


پادشاهی بس عظیمی بی کران

در فقاعی کی بگنجد ای خران


از برای شاه دامی دوختند

آخر این تدبیر ازو آموختند


نحس شاگردی که با استاد خویش

همسری آغازد و آید به پیش


با کدام استاد استاد جهان

پیش او یکسان هویدا و نهان


چشم او ینظر بنور الله شده

پرده‌های جهل را خارق بده


از دل سوراخ چون کهنه گلیم

پرده‌ای بندد به پیش آن حکیم


پرده می‌خندد برو با صد دهان

هر دهانی گشته اشکافی بر آن


گوید آن استاد مر شاگرد را

ای کم از سگ نیستت با من وفا


خود مرا استا مگیر آهن‌گسل

همچو خود شاگرد گیر و کوردل


نه از منت یاریست در جان و روان

بی منت آبی نمی‌گردد روان


پس دل من کارگاه بخت تست

چه شکنی این کارگاه ای نادرست


گوییش پنهان زنم آتش‌زنه

نی به قلب از قلب باشد روزنه


آخر از روزن ببیند فکر تو

دل گواهیی دهد زین ذکر تو


گیر در رویت نمالد از کرم

هرچه گویی خندد و گوید نعم


او نمی‌خندد ز ذوق مالشت

او همی‌خندد بر آن اسگالشت


پس خداعی را خداعی شد جزا

کاسه زن کوزه بخور اینک سزا


گر بدی با تو ورا خندهٔ رضا

صد هزاران گل شکفتی مر ترا


چون دل او در رضا آرد عمل

آفتابی دان که آید در حمل


زو بخندد هم نهار و هم بهار

در هم آمیزد شکوفه و سبزه‌زار


صد هزاران بلبل و قمری نوا

افکنند اندر جهان بی‌نوا


چونک برگ روح خود زرد و سیاه

می‌ببینی چون ندانی خشم شاه


آفتاب شاه در برج عتاب

می‌کند روها سیه همچون کتاب


آن عطارد را ورقها جان ماست

آن سپیدی و آن سیه میزان ماست


باز منشوری نویسد سرخ و سبز

تا رهند ارواح از سودا و عجز


سرخ و سبز افتاد نسخ نوبهار

چون خط قوس و قزح در اعتبار


بخش ۳۳ - عکس تعظیم پیغام سلیمان در دل بلقیس از صورت حقیر هدهد

رحمت صد تو بر آن بلقیس باد

که خدایش عقل صد مرده بداد


هدهدی نامه بیاورد و نشان

از سلیمان چند حرفی با بیان


خواند او آن نکته‌های با شمول

با حقارت ننگرید اندر رسول


جسم هدهد دید و جان عنقاش دید

حس چو کفی دید و دل دریاش دید


عقل با حس زین طلسمات دو رنگ

چون محمد با ابوجهلان به جنگ


کافران دیدند احمد را بشر

چون ندیدند از وی انشق القمر


خاک زن در دیدهٔ حس‌بین خویش

دیدهٔ حس دشمن عقلست و کیش


دیدهٔ حس را خدا اعماش خواند

بت‌پرستش گفت و ضد ماش خواند


زانک او کف دید و دریا را ندید

زانک حالی دید و فردا را ندید


خواجهٔ فردا و حالی پیش او

او نمی‌بیند ز گنجی جز تسو


ذره‌ای زان آفتاب آرد پیام

آفتاب آن ذره را گردد غلام


قطره‌ای کز بحر وحدت شد سفیر

هفت بحر آن قطره را باشد اسیر


گر کف خاکی شود چالاک او

پیش خاکش سر نهد افلاک او


خاک آدم چونک شد چالاک حق

پیش خاکش سر نهند املاک حق


السماء انشقت آخر از چه بود

از یکی چشمی که خاکیی گشود


خاک از دردی نشیند زیر آب

خاک بین کز عرش بگذشت از شتاب


آن لطافت پس بدان کز آب نیست

جز عطای مبدع وهاب نیست


گر کند سفلی هوا و نار را

ور ز گل او بگذراند خار را


حاکمست و یفعل الله ما یشا

کو ز عین درد انگیزد دوا


گر هوا و نار را سفلی کند

تیرگی و دردی و ثفلی کند


ور زمین و آب را علوی کند

راه گردون را به پا مطوی کند


پس یقین شد که تعز من تشا

خاکیی را گفت پرها بر گشا


آتشی را گفت رو ابلیس شو

زیر هفتم خاک با تلبیس شو


آدم خاکی برو تو بر سها

ای بلیس آتشی رو تا ثری


چار طبع و علت اولی نیم

در تصرف دایما من باقیم


کار من بی علتست و مستقیم

هست تقدیرم نه علت ای سقیم


عادت خود را بگردانم بوقت

این غبار از پیش بنشانم بوقت


بحر را گویم که هین پر نار شو

گویم آتش را که رو گلزار شو


کوه را گویم سبک شو همچو پشم

چرخ را گویم فرو در پیش چشم


گویم ای خورشید مقرون شو به ماه

هر دو را سازم چو دو ابر سیاه


چشمهٔ خورشید را سازیم خشک

چشمهٔ خون را به فن سازیم مشک


آفتاب و مه چو دو گاو سیاه

یوغ بر گردن ببنددشان اله


بخش ۳۴ - انکار فلسفی بر قرائت ان اصبح ماکم غورا

مقریی می‌خواند از روی کتاب

ماؤکم غورا ز چشمه بندم آب


آب را در غورها پنهان کنم

چشمه‌ها را خشک و خشکستان کنم


آب را در چشمه کی آرد دگر

جز من بی مثل و با فضل و خطر


فلسفی منطقی مستهان

می‌گذشت از سوی مکتب آن زمان


چونک بشنید آیت او از ناپسند

گفت آریم آب را ما با کلند


ما به زخم بیل و تیزی تبر

آب را آریم از پستی زبر


شب بخفت و دید او یک شیرمرد

زد طبانچه هر دو چشمش کور کرد


گفت زین دو چشمهٔ چشم ای شقی

با تبر نوری بر آر ار صادقی


روز بر جست و دو چشم کور دید

نور فایض از دو چشمش ناپدید


گر بنالیدی و مستغفر شدی

نورِ رفته از کرم ظاهر شدی


لیک استغفار هم در دست نیست

ذوق توبه نُقل هر سرمست نیست


زشتی اعمال و شومی جحود

راه توبه بر دل او بسته بود


از نیاز و اعتقاد آن خلیل

گشت ممکن امر صعب و مستحیل


همچنین بر عکس آن انکار مرد

مس کند زر را و صلحی را نبرد


دل بسختی همچو روی سنگ گشت

چون شکافد توبه آن را بهر کشت


چون شعیبی کو که تا او از دعا

بهر کشتن خاک سازد کوه را


یا به دریوزه مقوقس از رسول

سنگ‌لاخی مزرعی شد با اصول


کهربای مسخ آمد این دغا

خاک قابل را کند سنگ و حصا


هر دلی را سجده هم دستور نیست

مزد رحمت قسم هر مزدور نیست


هین به پشت آن مکن جرم و گناه

که کنم توبه در آیم در پناه


می‌بباید تاب و آبی توبه را

شرط شد برق و سحابی توبه را


آتش و آبی بباید میوه را

واجب آید ابر و برق این شیوه را


تا نباشد برق دل و ابر دو چشم

کی نشیند آتش تهدید و خشم


کی بروید سبزهٔ ذوق وصال

کی بجوشد چشمه‌ها ز آب زلال


کی گلستان راز گوید با چمن

کی بنفشه عهد بندد با سمن


کی چناری کف گشاید در دعا

کی درختی سر فشاند در هوا


کی شکوفه آستین پر نثار

بر فشاندن گیرد ایام بهار


کی فروزد لاله را رخ همچو خون

کی گل از کیسه بر آرد زر برون


کی بیاید بلبل و گل بو کند

کی چو طالب فاخته کوکو کند


کی بگوید لک‌لک آن لک‌لک بجان

لک چه باشد ملک تست ای مستعان


کی نماید خاک اسرار ضمیر

کی شود بی آسمان بستان منیر


از کجا آورده‌اند آن حله‌ها

من کریم من رحیم کلها


آن لطافتها نشان شاهدیست

آن نشان پای مرد عابدیست


آن شود شاد از نشان کو دید شاه

چون ندید او را نباشد انتباه


روح آنکس کو بهنگام الست

دید رب خویش و شد بی‌خویش مست


او شناسد بوی می کو می بخورد

چون نخورد او می چه داند بوی کرد


زانک حکمت همچو ناقهٔ ضاله است

همچو دلاله شهان را داله است


تو ببینی خواب در یک خوش‌لقا

کو دهد وعده و نشانی مر ترا


که مراد تو شود و اینک نشان

که به پیش آید ترا فردا فلان


یک نشانی آن که او باشد سوار

یک نشانی که ترا گیرد کنار


یک نشانی که بخندد پیش تو

یک نشان که دست بندد پیش تو


یک نشانی آنک این خواب از هوس

چون شود فردا نگویی پیش کس


زان نشان هم زکریا را بگفت

که نیایی تا سه روز اصلا بگفت


تا سه شب خامش کن از نیک و بدت

این نشان باشد که یحیی آیدت


دم مزن سه روز اندر گفت و گو

کین سکوتست آیت مقصود تو


هین میاور این نشان را تو بگفت

وین سخن را دار اندر دل نهفت


این نشانها گویدش همچون شکر

این چه باشد صد نشانی دگر


این نشان آن بود کان مُلک و جاه

که همی‌جویی بیابی از اله


آنک می‌گریی به شبهای دراز

وانک می‌سوزی سحرگه در نیاز


آنک بی آن روز تو تاریک شد

همچو دوکی گردنت باریک شد


وآنچ دادی هرچه داری در زکات

چون زکات پاک‌بازان رختهات


رختها دادی و خواب و رنگ رو

سر فدا کردی و گشتی همچو مو


چند در آتش نشستی همچو عود

چند پیش تیغ رفتی همچو خود


زین چنین بیچارگیها صد هزار

خوی عشاقست و ناید در شمار


چونک شب این خواب دیدی روز شد

از امیدش روز تو پیروز شد


چشم گردان کرده‌ای بر چپ و راست

کان نشان و آن علامتها کجاست


بر مثال برگ می‌لرزی که وای

گر رود روز و نشان ناید بجای


می‌دوی در کوی و بازار و سرا

چون کسی کو گم کند گوساله را


خواجه خیرست این دوادو چیستت

گم شده اینجا که داری کیستت


گوییش خیرست لیکن خیر من

کس نشاید که بداند غیر من


گر بگویم نک نشانم فوت شد

چون نشان شد فوت وقت موت شد


بنگری در روی هر مرد سوار

گویدت منگر مرا دیوانه‌وار


گوییش من صاحبی گم کرده‌ام

رو به جست و جوی او آورده‌ام


دولتت پاینده بادا ای سوار

رحم کن بر عاشقان معذور دار


چون طلب کردی به جِد آمد نظر

جِد خطا نکند چنین آمد خبر


ناگهان آمد سواری نیکبخت

پس گرفت اندر کنارت سخت سخت


تو شدی بیهوش و افتادی به طاق

بی‌خبر گفت اینت سالوس و نفاق


او چه می‌بیند درو این شور چیست

او نداند کان نشان وصل کیست


این نشان در حق او باشد که دید

آن دگر را کی نشان آید پدید


هر زمان کز وی نشانی می‌رسید

شخص را جانی به جانی می‌رسید


ماهی بیچاره را پیش آمد آب

این نشانها تلک آیات الکتاب


پس نشانیها که اندر انبیاست

خاص آن جان را بود کو آشناست


این سخن ناقص بماند و بی‌قرار

دل ندارم بی‌دلم معذور دار


ذره‌ها را کی تواند کس شمرد

خاصه آن کو عشق از وی عقل برد


می‌شمارم برگهای باغ را

می‌شمارم بانگ کبک و زاغ را


در شمار اندر نیاید لیک من

می‌شمارم بهر رشد ممتحن


نحس کیوان یا که سعد مشتری

ناید اندر حصر گرچه بشمری


لیک هم بعضی ازین هر دو اثر

شرح باید کرد یعنی نفع و ضر


تا شود معلوم آثار قضا

شمه‌ای مر اهل سعد و نحس را


طالع آنکس که باشد مشتری

شاد گردد از نشاط و سروری


وانک را طالع زحل از هر شرور

احتیاطش لازم آید در امور


اذکروا الله شاه ما دستور داد

اندر آتش دید ما را نور داد


گفت اگرچه پاکم از ذکر شما

نیست لایق مر مرا تصویرها


لیک هرگز مست تصویر و خیال

در نیابد ذات ما را بی مثال


ذکر جسمانه خیال ناقصست

وصف شاهانه از آنها خالصست


شاه را گوید کسی جولاه نیست

این چه مدحست این مگر آگاه نیست


بخش ۳۵ - انکار کردن موسی علیه السلام بر مناجات شبان

دید موسی یک شبانی را به راه

کو همی‌گفت ای گزیننده اله


تو کجایی تا شوم من چاکرت

چارقت دوزم کنم شانه سرت


جامه‌ات شویم شپشهاات کُشم

شیر پیشت آورم ای محتشم


دستکت بوسم بمالم پایکت

وقت خواب آید بروبم جایکت


ای فدای تو همه بزهای من

ای بیادت هیهی و هیهای من


این نمط بیهوده می‌گفت آن شبان

گفت موسی با کی است این ای فلان


گفت با آنکس که ما را آفرید

این زمین و چرخ ازو آمد پدید


گفت موسی های بس مُدبِر شدی

خود مسلمان ناشده کافر شدی


این چه ژاژست این چه کفرست و فُشار

پنبه‌ای اندر دهان خود فشار


گند کفر تو جهان را گنده کرد

کفر تو دیبای دین را ژنده کرد


چارق و پاتابه لایق مر تراست

آفتابی را چنینها کی رواست


گر نبندی زین سخن تو حلق را

آتشی آید بسوزد خلق را


آتشی گر نامدست این دود چیست

جان سیه گشته روان مردود چیست


گر همی‌دانی که یزدان داورست

ژاژ و گستاخی ترا چون باورست


دوستی بی‌خرد خود دشمنیست

حق تعالی زین چنین خدمت غنیست


با کی می‌گویی تو این با عم و خال

جسم و حاجت در صفات ذوالجلال


شیر او نوشد که در نشو و نماست

چارق او پوشد که او محتاج پاست


ور برای بنده‌شست این گفت تو

آنک حق گفت او منست و من خود او


آنک گفت انی مرضت لم تعد

من شدم رنجور او تنها نشد


آنک بی یسمع و بی یبصر شده‌ست

در حق آن بنده این هم بیهده‌ست


بی ادب گفتن سخن با خاص حق

دل بمیراند سیه دارد ورق


گر تو مردی را بخوانی فاطمه

گرچه یک جنس‌اند مرد و زن همه


قصد خون تو کند تا ممکنست

گرچه خوش‌خو و حلیم و ساکنست


فاطمه مدحست در حق زنان

مرد را گویی بود زخم سنان


دست و پا در حق ما استایش است

در حق پاکی حق آلایش است


لم یلد لم یولد او را لایق است

والد و مولود را او خالق است


هرچه جسم آمد ولادت وصف اوست

هرچه مولودست او زین سوی جوست


زانک از کون و فساد است و مهین

حادثست و محدثی خواهد یقین


گفت ای موسی دهانم دوختی

وز پشیمانی تو جانم سوختی


جامه را بدرید و آهی کرد تفت

سر نهاد اندر بیابانی و رفت


بخش ۳۶ - عتاب کردن حق تعالی موسی را علیه  السلام از بهر آن شبان

وحی آمد سوی موسی از خدا

بندهٔ ما را ز ما کردی جدا


تو برای وصل کردن آمدی

یا برای فَصل کردن آمدی؟


تا توانی پا مَنِه اندر فَراق

اَبْغَضُ الْاَشْیاء عِندي الطَّلاق


هر کسی را سیرتی بنهاده‌ام

هر کسی را اصطلاحی داده‌ام


در حقِ او مَدح و در حقِّ تو ذَم

در حقِ او شَهد و در حقِّ تو سَم


ما بَری از پاک و ناپاکی همه

از گِرانجانی و چالاکی همه


من نکردم امر تا سودی کنم

بَلک تا بر بندگان جودی کنم


هندوان را اصطلاحِ هند مدح

سندیان را اصطلاحِ سِند مدح


من نگردم پاک از تسبیحِشان

پاک هم ایشان شوند و دُرفِشان


ما زبان را نَنْگریم و قال را

ما روان را بنگریم و حال را


ناظرِ قلبیم اگر خاشِع بوَد

گرچه گفتِ لَفظ، ناخاضِع رُوَد


زانک دل جَوهر بوَد، گفتن عَرَض

پس طُفَیل آمد عَرَض، جَوهرْ غَرَض


چند ازین اَلفاظ و اِضْمار و مَجاز؟

سوزْ خواهمْ سوز، با آن سوزْ ساز


آتشی از عشق در جانْ بَر فُروز

سَر بِسَر فکر و عبارت را بسوز


موسیا آداب‌دانان دیگرند

سوخته جان و روانان دیگرند


عاشقان را هر نفَسْ سوزیدَنیست

بر دِهِ ویران خَراج و عُشْر نیست


گر خطا گوید، وُرا خاطی مگو

گر بوَد پُر خون شهید، او را مشو


خون، شهیدان را ز آب اَولیٰ تَرَست

این خطا، از صد صَواب اَولیٰ ترست


در درونِ کعبه رسمِ قبله نیست

چه غم اَر غَوّاص را پاچیله نیست؟


تو ز سَرمَستان قَلاوُزی مجو

جامه‌چاکان را چه فرمایی رَفو؟


ملتِ عشق از همه دینها جداست

عاشقان را ملت و مذهب خداست


لَعْل را گر مُهر نبوَد باک نیست

عشق در دریای غم، غمناک نیست


بخش ۳۷ - وحی آمدن موسی را علیه السّلام در عذر آن شبان

بعد از آن در سِرّ موسی حق نهفت

رازهایی گفت کان ناید به گفت


بر دل موسی سخن‌ها ریختند

دیدن و گفتن به هم آمیختند


چند بی‌خود گشت و چند آمد به خوَد

چند پَرّید از ازل سوی ابد


بعد از این گر شرح گویم ابلهیست

زانک شرح این ورای آگهیست


ور بگویم عقل‌ها را برکَند

ور نویسم بس قلم‌ها بشکند


چون که موسی این عتاب از حق شنید

در بیابان در پی چوپان دوید


بر نشان پای آن سرگشته راند

گرد از پرّهٔ بیابان برفشاند


گام پای مردم شوریده خوَد

هم ز گام دیگران پیدا بوَد


یک قدم چون رخ ز بالا تا نشیب

یک قدم چون پیل رفته بر وریب


گاه چون موجی بر افرازان عَلَم

گاه چون ماهی روانه بر شکم


گاه بر خاکی نبشته حال خْوَد

همچو رمالی که رملی بر زند


عاقبت دریافت او را و بدید

گفت مژده ده که دستوری رسید


هیچ آدابی و ترتیبی مجو

هرچه می‌خواهد دل تنگت بگو


کفر تو دین است و دینت نور جان

آمنی وز تو جهانی در امان


ای معاف یفعل الله ما یشا

بی‌محابا رو زبان را برگشا


گفت ای موسی از آن بگذشته‌ام

من کنون در خون دل آغشته‌ام


من ز سدرهٔ منتهی بگذشته‌ام

صد هزاران ساله زان سو رفته‌ام


تازیانه بر زدی اسپم بگشت

گنبدی کرد و ز گردون بر گذشت


محرم ناسوت ما لاهوت باد

آفرین بر دست و بر بازوت باد


حال من اکنون برون از گفتن است

اینچ می‌گویم نه احوال من است


نقش می‌بینی که در آیینه‌ای‌ست

نقش توست آن نقش آن آیینه نیست


دم که مرد نایی اندر نای کرد

درخور نایست نه درخورد مرد


هان و هان گر حمد گویی گر سپاس

همچو نافرجام آن چوپان شناس


حمد تو نسبت بدان گر بهترست

لیک آن نسبت به حق هم ابترست


چند گویی چون غطا برداشتند

کاین نبوده‌ست آنک می‌پنداشتند


این قبول ذکر تو از رحمت است

چون نماز مستحاضه رخصت است


با نماز او بیالوده‌ست خون

ذکر تو آلودهٔ تشبیه و چون


خون پلید است و به آبی می‌رود

لیک باطن را نجاست‌ها بود


کان به غیر آب لطف کردگار

کم نگردد از درون مرد کار


در سجودت کاش روگردانیی

معنی سبحان ربی دانیی


کای سجودم چون وجودم ناسزا

مر بدی را تو نکویی ده جزا


این زمین از حلمِ حق دارد اثر

تا نجاست بُرد و گل‌ها داد بَر


تا بپوشد او پلیدی‌های ما

در عوض بر روید از وی غنچه‌ها


پس چو کافر دید کاو در داد و جود

کم‌تر و بی‌مایه‌تر از خاک بود


از وجود او گل و میوه نَرُست

جز فساد جمله پاکی‌ها نجُست


گفت واپس رفته‌ام من در ذهاب

حَسْرَتا، یا لَیْتَنی کُنْتُ تُراب


کاش از خاکی سفر نگزیدمی

همچو خاکی دانه‌ای می‌چیدمی


چون سفر کردم، مرا راه آزمود

زین سفرکردن ره‌آوردم چه بود؟


زان همه میلش سوی خاک است کو

در سفر سودی نبیند پیش رو


روی واپس کردنش آن حرص و آز

روی در ره کردنش صدق و نیاز


هر گیا را کش بود میلِ عُلا

در مَزید است و حیات و در نُما


چونک گردانید سر سوی زمین

در کمی و خشکی و نقص و غبین


میل روحت چون سوی بالا بود

در تَزایُد مرجعت آنجا بود


ور نگوساری سرت سوی زمین

آفِلی، حَق لا یُحِبُّ الْآفِلین


بخش ۳۸ - پرسیدن موسی از حق سر غلبهٔ ظالمان را

گفت موسی ای کریم کارساز

ای که یکدم ذکر تو عمر دراز


نقش کژمژ دیدم اندر آب و گل

چون ملایک اعتراضی کرد دل


که چه مقصودست نقشی ساختن

واندرو تخم فساد انداختن


آتش ظلم و فساد افروختن

مسجد و سجده‌کنان را سوختن


مایهٔ خونابه و زردآبه را

جوش دادن از برای لابه را


من یقین دانم که عین حکمتست

لیک مقصودم عیان و رؤیتست


آن یقین می‌گویدم خاموش کن

حرص رؤیت گویدم نه جوش کن


مر ملایک را نمودی سر خویش

کین چنین نوشی همی ارزد به نیش


عرضه کردی نور آدم را عیان

بر ملایک گشت مشکلها بیان


حشر تو گوید که سر مرگ چیست

میوه‌ها گویند سر برگ چیست


سر خون و نطفهٔ حسن آدمیست

سابق هر بیشیی آخر کمیست


لوح را اول بشوید بی وقوف

آنگهی بر وی نویسد او حروف


خون کند دل را و اشک مستهان

بر نویسد بر وی اسرار آنگهان


وقت شستن لوح را باید شناخت

که مر آن را دفتری خواهند ساخت


چون اساس خانه‌ای می‌افکنند

اولین بنیاد را بر می‌کنند


گل بر آرند اول از قعر زمین

تا به آخر بر کشی ماء معین


از حجامت کودکان گریند زار

که نمی‌دانند ایشان سر کار


مرد خود زر می‌دهد حجام را

می‌نوازد نیش خون آشام را


می دود حمال زی بار گران

می‌رباید بار را از دیگران


جنگ حمالان برای بار بین

این چنین است اجتهاد کاربین


چون گرانیها اساس راحتست

تلخها هم پیشوای نعمتست


حفت الجنه بمکروهاتنا

حفت النیران من شهواتنا


تخم مایهٔ آتشت شاخ ترست

سوختهٔ آتش قرین کوثرست


هر که در زندان قرین محنتیست

آن جزای لقمه‌ای و شهوتیست


هر که در قصری قرین دولتیست

آن جزای کارزار و محنتیست


هر که را دیدی بزر و سیم فرد

دانک اندر کسب کردن صبر کرد


بی سبب بیند چو دیده شد گذار

تو که در حسی سبب را گوش دار


آنک بیرون از طبایع جان اوست

منصب خرق سببها آن اوست


بی سبب بیند نه از آب و گیا

چشم چشمهٔ معجزات انبیا


این سبب همچون طبیب است و علیل

این سبب همچون چراغست و فتیل


شب چراغت را فتیل نو بتاب

پاک دان زینها چراغ آفتاب


رو تو کهگل ساز بهر سقف خان

سقف گردون را ز کهگل پاک دان


آه که چون دلدار ما غمسوز شد

خلوت شب در گذشت و روز شد


جز به شب جلوه نباشد ماه را

جز به درد دل مجو دلخواه را


ترک عیسی کرده خر پروده‌ای

لاجرم چون خر برون پرده‌ای


طالع عیسیست علم و معرفت

طالع خر نیست ای تو خر صفت


نالهٔ خر بشنوی رحم آیدت

پس ندانی خر خری فرمایدت


رحم بر عیسی کن و بر خر مکن

طبع را بر عقل خود سرور مکن


طبع را هِل تا بگرید زار زار

تو ازو بستان و وام جان گزار


سالها خر بنده بودی بس بود

زانک خربنده ز خر واپس بود


ز اخروهن مرادش نفس تست

کو به آخر باید و عقلت نخست


هم‌مزاج خر شدست این عقل پست

فکرش این که چون علف آرم به دست


آن خر عیسی مزاج دل گرفت

در مقام عاقلان منزل گرفت


زانک غالب عقل بود و خر ضعیف

از سوار زفت گردد خر نحیف


وز ضعیفی عقل تو ای خربها

این خر پژمرده گشتست اژدها


گر ز عیسی گشته‌ای رنجوردل

هم ازو صحت رسد او را مهل


چونی ای عیسی عیسی‌دم ز رنج

که نبود اندر جهان بی مار گنج


چونی ای عیسی ز دیدار جهود

چونی ای یوسف ز مکار و حسود


تو شب و روز از پی این قوم غمر

چون شب و روزی مددبخشای عمر


چونی از صفراییان بی‌هنر

چه هنر زاید ز صفرا درد سر


تو همان کن که کند خورشید شرق

با نفاق و حیله و دزدی و زرق


تو عسل ما سرکه در دنیا و دین

دفع این صفرا بود سرکنگبین


سرکه افزودیم ما قوم زحیر

تو عسل بفزا کرم را وا مگیر


این سزید از ما چنان آمد ز ما

ریگ اندر چشم چه فزاید عمی


آن سزد از تو ایا کحل عزیز

که بیابد از تو هر ناچیز چیز


ز آتش این ظالمانت دل کباب

از تو جمله اهد قومی بد خطاب


کان عودی در تو گر آتش زنند

این جهان از عطر و ریحان آگنند


تو نه آن عودی کز آتش کم شود

تو نه آن روحی که اسیر غم شود


عود سوزد کان عود از سوز دور

باد کی حمله برد بر اصل نور


ای ز تو مر آسمانها را صفا

ای جفای تو نکوتر از وفا


زانک از عاقل جفایی گر رود

از وفای جاهلان آن به بود


گفت پیغامبر عداوت از خرد

بهتر از مهری که از جاهل رسد


بخش ۳۹ - رنجانیدن امیری خفته‌ای را کی مار در دهانش رفته بود

عاقلی بر اسپ می‌آمد سوار

در دهان خفته‌ای می‌رفت مار


آن سوار آن را بدید و می‌شتافت

تا رماند مار را فرصت نیافت


چونکه از عقلش فراوان بد مدد

چند دبوسی قوی بر خفته زد


برد او را زخم آن دبوس سخت

زو گریزان تا به‌زیر یک درخت


سیب پوسیده بسی بد ریخته

گفت ازین خور ای به‌درد آویخته


سیب چندان مر ورا در خورد داد

کز دهانش باز بیرون می‌فتاد


بانگ می‌زد کای امیر آخر چرا؟

قصد من کردی تو نادیده جفا؟


گر ترا ز اصل‌ست با جانم ستیز

تیغ زن یکبارگی خونم بریز


شوم ساعت که شدم بر تو پدید

ای خنک آن را که روی تو ندید


بی‌جنایت بی‌گنه بی بیش و کم

ملحدان جایز ندارند این ستم


می‌جهد خون از دهانم با سخن

ای خدا آخر مکافاتش تو کن


هر زمان می‌گفت او نفرین نو

اوش می‌زد کاندرین صحرا بدو


زخم دبوس و سوار همچو باد

می‌دوید و باز در رو می‌فتاد


ممتلی و خوابناک و سست بد

پا و رویش صد هزاران زخم شد


تا شبانگه می‌کشید و می‌گشاد

تا ز صفرا قی شدن بر وی فتاد


زو بر آمد خورده‌ها زشت و نکو

مار با آن خورده بیرون جست ازو


چون بدید از خود برون آن مار را

سجده آورد آن نکو‌کردار را


سهم آن مار سیاه زشت زفت

چون بدید آن دردها از وی برفت


گفت خود تو جبرئیل رحمتی

یا خدایی که ولی نعمتی!


ای مبارک ساعتی که دیدی‌ام

مرده بودم جان نو بخشیدی‌ام


تو مرا جویان مثال مادران

من گریزان از تو مانند خران


خر گریزد از خداوند از خری

صاحبش در پی ز نیکو گوهری


نه از پی سود و زیان می‌جویدش

لیک تا گرگش ندرد یا ددش


ای خنک آن را که بیند روی تو

یا در افتد ناگهان در کوی تو


ای روان پاک بستوده تو را

چند گفتم ژاژ و بیهوده تو را


ای خداوند و شهنشاه و امیر

من نگفتم جهل من گفت آن مگیر


شمه‌ای زین حال اگر دانستمی

گفتن بیهوده کی تانستمی


بس ثنایت گفتمی ای خوش خصال

گر مرا یک رمز می‌گفتی ز حال


لیک خامش کرده می‌آشوفتی

خامشانه بر سرم می‌کوفتی


شد سرم کالیوه عقل از سر بجست

خاصه این سر را که مغزش کمترست


عفو کن ای خوب‌روی خوب‌کار

آنچه گفتم از جنون اندر گذار


گفت اگر من گفتمی رمزی از آن

زهرهٔ تو آب گشتی آن زمان


گر ترا من گفتمی اوصاف مار

ترس از جانت بر آوردی دمار


مصطفی فرمود اگر گویم به‌راست

شرح آن دشمن که در جان شماست


زهره‌های پردلان هم بر درَد

نی رود ره، نی غم کاری خورد


نه دلش را تاب مانَد در نیاز

نه تنش را قوت روزه و نماز


همچو موشی پیش گربه لا شود

همچو بره پیش گرگ از جا رود


اندرو نه حیله ماند نه روش

پس کنم ناگفته‌تان من پرورش


همچو بوبکر ربابی تن زنم

دست چون داود در آهن زنم


تا محال از دست من حالی شود

مرغ پر بر کنده را بالی شود


چون یدالله فوق ایدیهم بود

دست ما را دست خود فرمود احد


پس مرا دست دراز آمد یقین

بر گذشته ز آسمان هفتمین


دست من بنمود بر گردون هنر

مقریا بر خوان که انشق القمر


این صفت هم بهر ضعف عقل‌هاست

با ضعیفان شرح قدرت کی رواست


خود بدانی چون بر آری سر ز خواب

ختم شد والله اعلم بالصواب


مر تو را نه قوت خوردن بدی

نه ره و پروای قی کردن بدی


می‌شنیدم فحش و خر می‌راندم

رب یسر زیر لب می‌خواندم


از سبب گفتن مرا دستور نی

ترک تو گفتن مرا مقدور نی


هر زمان می‌گفتم از درد درون

اهد قومی انهم لا یعلمون


سجده‌ها می‌کرد آن رسته ز رنج

کای سعادت ای مرا اقبال و گنج


از خدا یابی جزاها ای شریف

قوت شکرت ندارد این ضعیف


شکر حق گوید ترا ای پیشوا

آن لب و چانه ندارم و آن نوا


دشمنی عاقلان زین سان بود

زهر ایشان ابتهاج جان بود


دوستی ابله بود رنج و ضلال

این حکایت بشنو از بهر مثال


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

اژدهایی خرس را درمی‌کشید

شیرمردی رفت و فریادش رسید


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

شیرمردانند در عالم مدد

آن زمان کافغان مظلومان رسد


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

بانگ مظلومان ز هرجا بشنوند

آن طرف چون رحمت حق می‌دوند


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

آن ستونهای خللهای جهان

آن طبیبان مرضهای نهان


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

محض مهر و داوری و رحمتند

همچو حق بی علت و بی رشوتند


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

این چه یاری می‌کنی یکبارگیش

گوید از بهر غم و بیچارگیش


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

مهربانی شد شکار شیرمرد

در جهان دارو نجوید غیر درد


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

هر کجا دردی دوا آنجا رود

هر کجا پستیست آب آنجا دود


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

آبِ رحمت بایدت، رو پست شو

وانگهان خور خمر رحمت، مست شو


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

رحمت اندر رحمت آمد تا به سر

بر یکی رحمت فرو مای ای پسر


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

چرخ را در زیر پا آر ای شجاع

بشنو از فوق فلک بانگ سماع


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

پنبهٔ وسواس بیرون کن ز گوش

تا به گوشت آید از گردون خروش


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

پاک کن دو چشم را از موی عیب

تا ببینی باغ و سروستان غیب


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

دفع کن از مغز و از بینی زَکام

تا که ریح الله در آید در مشام


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

هیچ مگذار از تب و صفرا اثر

تا بیابی از جهان طعم شکر


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

داروی مردی کُن و عَنین مپوی

تا برون آیند صد گونِ خوب‌روی


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

کُندهٔ تن را ز پای جان بِکَن

تا کُند جولان به گردت انجمن


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

غَلِّ بُخل از دست و گردن دور کن

بختِ نو دریاب در چرخِ کهن


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

ور نمی‌توانی به کعبهٔ لطف پر

عرضه کن بیچارگی بر چاره‌گر


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

زاری و گریه قوی سرمایه‌ایست

رحمتِ کلّی قوی‌تر دایه‌ایست


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

دایه و مادر بهانه‌جو بود

تا که کی آن طفلِ او گریان شود


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

طفل حاجاتِ شما را آفرید

تا بنالید و شود شیرش پدید


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

گفت ادعوا الله بی زاری مباش

تا بجوشد شیرهای مهرهاش


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

هوی هوی باد و شیرافشان ابر

در غم ما اند یک ساعت تو صبر


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

فی السماءِ رزقُکُم بشنیده‌ای

اندرین پستی چه بر چُفسیده‌ای


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

ترس و نومیدیت دان آوازِ غول

می‌کِشد گوش تو تا قعرِ سفول


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

هر ندایی که ترا بالا کشید

آن ندا می‌دان که از بالا رسید


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

هر ندایی که ترا حرص آورد

بانگ گرگی دان که او مردم درد


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

این بلندی نیست از روی مکان

این بلندیهاست سوی عقل و جان


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

هر سبب بالاتر آمد از اثر

سنگ و آهن فایق آمد بر شرر


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

آن فلانی فوقِ آن سرکش نشست

گرچه در صورت به پهلویش نشست


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

فوقی آنجاست از روی شرف

جای دور از صدر باشد مُستَخَف


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

سنگ و آهن زین جهت که سابق است

در عمل فوقیِ این دو لایق است


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

وآن شرر از روی مقصودیِ خویش

ز آهن و سنگست زین رو پیش و پیش


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

سنگ و آهن اول و پایان شرر

لیک این هر دو تنند و جان شرر


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

در زمان شاخ از ثَمر سابق‌ترست

در هنر از شاخ او فایق‌ترست


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

چونکِ مقصود از شجر آمد ثَمَر

پس ثمر اول بود وآخر شجر


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

خرس چون فریاد کرد از اژدها

شیرمردی کرد از چنگش جدا


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

حیلت و مردی به هم دادند پُشت

اژدها را او بدین قوَّت بکُشت


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

اژدها را هست قوّت، حیله نیست

نیز فوقِ حیلهٔ تو حیله‌ایست


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

حیلهٔ خود را چو دیدی باز رو

کز کجا آمد، سوی آغاز رو


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

هر چه در پستیست آمد از عَلا

چشم را سوی بلندی نه هَلا


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

روشنی بخشد نظر اندر علیٰ

گرچه اول خیرگی آرد بلیٰ


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

چشم را در روشنایی خوی کُن

گر نه خفاشی نظر آن سوی کُن


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

عاقبت‌بینی نشانِ نورِ تست

شهوتِ حالی حقیقت گورِ تست


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

عاقبت‌بینی که صد بازی بدید

مثلِ آن نبود که یک بازی شنید


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

زان یکی بازی چنان مغرور شد

کز تکّبر ز اوستادان دور شد


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

سامری‌وار آن هنر در خود چو دید

او ز موسی از تکّبر سر کشید


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

او ز موسی آن هنر آموخته

وز معلم چشم را بر دوخته


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

لاجرم موسی دگر بازی نمود

تا که آن بازی و جانش را ربود


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

ای بسا دانش که اندر سر دَوَد

تا شود سرور، بدان خود سر رود


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

سر نخواهی که رود، تو پای باش

در پناهِ قطبِ صاحب‌راٰی باش


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

گرچه شاهی، خویش فوقِ او مبین

گرچه شهدی، جز نباتِ او مچین


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

فکر تو نقش است و فکر اوست جان

نقد تو قلبست و نقد اوست کان


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

او توی خود را بجو، در اوی او

کو و کو گو، فاخته شو سوی او


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

ور نخواهی خدمت ابناء جِنس

در دهانِ اژدهایی همچو خرس


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

بوک، استادی رهاند مر تو را

وز خطر بیرون کشاند مر تو را


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

زاریی می‌کن چو زورت نیست هین

چونک کوری سر مکش از راه‌بین


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

تو کم از خرسی نمی‌نالی ز درد

خرس رست از درد، چون فریاد کرد


بخش ۴۰ - اعتماد کردن بر تملق و وفای خرس

ای خدا این سنگِ دل را موم کن

ناله‌اش را تو خوش و مرحوم کن


بخش ۴۱ - گفتن نابینای سایل کی دو کوری دارم

بود کوری کو همی‌گفت الامان

من دو کوری دارم ای اهل زمان


پس دوباره رحمتم آرید هان

چون دو کوری دارم و من در میان


گفت یک کوریت می‌بینیم ما

آن دگر کوری چه باشد وا نما


گفت زشت‌آوازم و ناخوش نوا

زشت‌آوازی و کوری شد دوتا


بانگ زشتم مایهٔ غم می‌شود

مهر خلق از بانگ من کم می‌شود


زشت آوازم بهر جا که رود

مایهٔ خشم و غم و کین می‌شود


بر دو کوری رحم را دوتا کنید

این چنین ناگنج را گنجا کنید


زشتی آواز کم شد زین گله

خلق شد بر وی برحمت یک‌دله


کرد نیکو چون بگفت او راز را

لطف آواز دلش آواز را


وانک آواز دلش هم بد بود

آن سه کوری دوری سرمد بود


لیک وهابان که بی علت دهند

بوک دستی بر سر زشتش نهند


چونک آوازش خوش و مظلوم شد

زو دل سنگین‌دلان چون موم شد


نالهٔ کافر چو زشتست و شهیق

زان نمی‌گردد اجابت را رفیق


اخسؤا بر زشت آواز آمدست

کو ز خون خلق چون سگ بود مست


چونک نالهٔ خرس رحمت‌کش بود

ناله‌ات نبود چنین ناخوش بود


دان که با یوسف تو گرگی کرده‌ای

یا ز خون بی گناهی خورده‌ای


توبه کن وز خورده استفراغ کن

ور جراحت کهنه شد رو داغ کن


بخش ۴۲ - تتمهٔ حکایت خرس و آن ابله کی بر وفای او اعتماد کرده بود

خرس هم از اژدها چون وا رهید

وآن کرم زان مرد مردانه بدید


چون سگ اصحاب کهف آن خرس زار

شد ملازم در پی آن بردبار


آن مسلمان سر نهاد از خستگی

خرس حارس گشت از دل‌بستگی


آن یکی بگذشت و گفتش حال چیست

ای برادر مر ترا این خرس کیست


قصه وا گفت و حدیث اژدها

گفت بر خرسی منه دل ابلها


دوستی ابله بتر از دشمنیست

او بهر حیله که دانی راندنیست


گفت والله از حسودی گفت این

ورنه خرسی چه نگری این مهر بین


گفت مهر ابلهان عشوه‌ده است

این حسودی من از مهرش به است


هی بیا با من بران این خرس را

خرس را مگزین مهل هم‌جنس را


گفت رو رو کار خود کن ای حسود

گفت کارم این بد و رزقت نبود


من کم از خرسی نباشم ای شریف

ترک او کن تا منت باشم حریف


بر تو دل می‌لرزدم ز اندیشه‌ای

با چنین خرسی مرو در بیشه‌ای


این دلم هرگز نلرزید از گزاف

نور حقست این نه دعوی و نه لاف


مؤمنم ینظر بنور الله شده

هان و هان بگریز ازین آتشکده


این همه گفت و به گوشش در نرفت

بدگمانی مرد سدیست زفت


دست او بگرفت و دست از وی کشید

گفت رفتم چون نه‌ای یار رشید


گفت رو بر من تو غمخواره مباش

بوالفضولا معرفت کمتر تراش


باز گفتش من عدوی تو نیم

لطف باشد گر بیابی در پیم


گفت خوابستم مرا بگذار و رو

گفت آخر یار را منقاد شو


تا بخسپی در پناه عاقلی

در جوار دوستی صاحب‌دلی


در خیال افتاد مرد از جد او

خشمگین شد زود گردانید رو


کین مگر قصد من آمد خونیست

یا طمع دارد گدا و تونیست


یا گرو بستست با یاران بدین

که بترساند مرا زین همنشین


خود نیامد هیچ از خبث سرش

یک گمان نیک اندر خاطرش


ظن نیکش جملگی بر خرس بود

او مگر مر خرس را هم‌جنس بود


عاقلی را از سگی تهمت نهاد

خرس را دانست اهل مهر و داد


بخش ۴۳ - گفتن موسی علیه السلام گوساله‌پرست را کی «آن خیال‌اندیشی و حزم تو کجاست؟»

گفت موسی با یکی مست خیال

کای بداندیش از شقاوت وز ضلال


صد گمانت بود در پیغامبریم

با چنین برهان و این خلق کریم


صد هزاران معجزه دیدی ز من

صد خیالت می‌فزود و شک و ظن


از خیال و وسوسه تنگ آمدی

طعن بر پیغامبری‌ام می‌زدی


گرد از دریا بر آوردم عیان

تا رهیدیت از شر فرعونیان


ز آسمان چل سال کاسه و خوان رسید

وز دعاام جوی از سنگی دوید


این و صد چندین و چندین گرم و سرد

از تو ای سرد آن توهم کم نکرد


بانگ زد گوساله‌ای از جادوی

سجده کردی که «خدای من توی»


آن توهمهات را سیلاب برد

زیرکیِ باردت را خواب برد


چون نبودی بدگمان در حق او؟

چون نهادی سر چنان؟ ای زشت‌خو


چون خیالت نامد از تزویر او؟

وز فساد سحر احمق‌گیر او؟


سامریی خود که باشد ای سگان!؟

که خدایی بر تراشد در جهان؟


چون درین تزویر او یک‌دل شدی؟

وز همه اشکال‌ها عاطل شدی؟


گاو می‌شاید خدایی را بلاف

در رسولی‌ام تو چون کردی خلاف؟


پیش گاوی سجده کردی از خری

گشت عقلت صید سحر سامری


چشم دزدیدی ز نور ذوالجلال

اینت جهل وافر و عین ضلال


شه بر آن عقل و گزینش که تراست

چون تو کان جهل را کشتن سزاست


گاو زرین بانگ کرد، آخر چه گفت؟

کاحمقان را این همه رغبت شکفت؟


زان عجب‌تر دیده‌ایت از من بسی

لیک حق را کی پذیرد هر خسی؟


باطلان را چه رباید؟ باطلی

عاطلان را چه خوش آید؟ عاطلی


زانک هر جنسی رباید جنس خود

گاو سوی شیر نر کی رو نهد؟


گرگ بر یوسف کجا عشق آوَرَد؟

جز مگر از مکر تا او را خورد


چون ز گرگی وا رهد محرم شود

چون سگ کهف از بنی‌آدم شود


چون ابوبکر از محمد برد بو

گفت هذا لیس وجه کاذب


چون نبد بوجهل از اصحاب درد

دید صد شق قمر باور نکرد


دردمندی کش ز بام افتاد طشت

زو نهان کردیم حق پنهان نگشت


وانک او جاهل بُد از دردش بعید

چند بنمودند و او آن را ندید


آینهٔ دل صاف باید تا درو

وا شناسی صورت زشت از نکو


بخش ۴۴ - ترک کردن آن مرد ناصح بعد از مبالغهٔ پند مغرور خرس را

آن مسلمان ترک ابله کرد و تفت

زیر لب لاحول گویان باز رفت


گفت چون از جد و بندم وز جدال

در دل او بیش می‌زاید خیال


پس ره پند و نصیحت بسته شد

امر اعرض عنهم پیوسته شد


چون دوایت می‌فزاید درد پس

قصه با طالب بگو بر خوان عبس


چونک اعمی طالب حق آمدست

بهر فقر او را نشاید سینه خست


تو حریصی بر رشاد مهتران

تا بیاموزند عام از سروران


احمدا دیدی که قومی از ملوک

مستمع گشتند گشتی خوش که بوک


این رئیسان یار دین گردند خوش

بر عرب اینها سرند و بر حبش


بگذرد این صیت از بصره و تبوک

زانک الناس علی دین الملوک


زین سبب تو از ضریر مهتدی

رو بگردانیدی و تنگ آمدی


کندرین فرصت کم افتد این مناخ

تو ز یارانی و وقت تو فراخ


مزدحم می‌گردیم در وقت تنگ

این نصیحت می‌کنم نه از خشم و جنگ


احمدا نزد خدا این یک ضریر

بهتر از صد قیصرست و صد وزیر


یاد الناس معادن هین بیار

معدنی باشد فزون از صد هزار


معدن لعل و عقیق مکتنس

بهترست از صد هزاران کان مس


احمدا اینجا ندارد مال سود

سینه باید پر ز عشق و درد و دود


اعمیی روشن‌دل آمد در مبند

پند او را ده که حق اوست پند


گر دو سه ابله ترا منکر شدند

تلخ کی گردی چو هستی کان قند


گر دو سه ابله ترا تهمت نهد

حق برای تو گواهی می‌دهد


گفت از اقرار عالم فارغم

آنک حق باشد گواه او را چه غم


گر خفاشی را ز خورشیدی خوریست

آن دلیل آمد که آن خورشید نیست


نفرت خفاشکان باشد دلیل

که منم خورشید تابان جلیل


گر گلابی را جعل راغب شود

آن دلیل ناگلابی می‌کند


گر شود قلبی خریدار محک

در محکی‌اش در آید نقص و شک


دزد شب خواهد نه روز این را بدان

شب نیم روزم که تابم در جهان


فارقم فاروقم و غلبیروار

تا کِه کَهْ از من نمی‌یابد گذار


آرد را پیدا کنم من از سبوس

تا نمایم کین نقوشست آن نفوس


من چو میزان خدایم در جهان

وا نمایم هر سبک را از گران


گاو را داند خدا گوساله‌ای

خر خریداری و در خور کاله‌ای


من نه گاوم تا که گوسالم خرد

من نه خارم که اشتری از من چرد


او گمان دارد که با من جور کرد

بلک از آیینهٔ من روفت گرد


بخش ۴۵ - تملق کردن دیوانه جالینوس را و ترسیدن جالینوس

گفت جالینوس با اصحاب خود

مر مرا تا آن فلان دارو دهد


پس بدو گفت آن یکی ای ذو فنون

این دوا خواهند از بهر جنون


دور از عقل تو این دیگر مگو

گفت در من کرد یک دیوانه رو


ساعتی در روی من خوش بنگرید

چشمکم زد آستین من درید


گرنه جنسیت بدی در من ازو

کی رخ آوردی به من آن زشت‌رو


گر ندیدی جنس خود کی آمدی

کی به غیر جنس خود را بر زدی