در حدیث آمد که مومن در دعا

چون امان خواهد ز دوزخ از خدا


بخش ۱۰۴ - قصهٔ آن زن کی طفل او بر سر ناودان غیژید و خطر افتادن بود و از علی کرم‌الله وجهه چاره جست

دوزخ از وی هم امان خواهد به جان

که خدایا دور دارم از فلان


جاذبهٔ جنسیتست اکنون ببین

که تو جنس کیستی از کفر و دین


گر بهامان مایلی هامانیی

ور به موسی مایلی سبحانیی


ور بهر دو مایلی انگیخته

نفس و عقلی هر دوان آمیخته


هر دو در جنگند هان و هان بکوش

تا شود غالب معانی بر نقوش


در جهان جنگ شادی این بسست

که ببینی بر عدو هر دم شکست


آن ستیزه‌رو بسختی عاقبت

گفت با هامان برای مشورت


وعده‌های آن کلیم‌الله را

گفت و محرم ساخت آن گمراه را


بخش ۱۰۵ - مشورت کردن فرعون با وزیرش هامان در ایمان آوردن به موسی علیه‌السلام

گفت با هامان چون تنهااش بدید

جست هامان و گریبان را درید


بانگها زد گریه‌ها کرد آن لعین

کوفت دستار و کله را بر زمین


که چگونه گفت اندر روی شاه

این چنین گستاخ آن حرف تباه


جمله عالم را مسخر کرده تو

کار را با بخت چون زر کرده تو


از مشارق وز مغارب بی‌لجاج

سوی تو آرند سلطانان خراج


پادشاهان لب همی مالند شاد

بر ستانهٔ خاک تو این کیقباد


اسپ یاغی چون ببیند اسپ ما

رو بگرداند گریزد بی عصا


تاکنون معبود و مسجود جهان

بوده‌ای گردی کمینهٔ بندگان


در هزار آتش شدن زین خوشترست

که خداوندی شود بنده‌پرست


نه بکش اول مرا ای شاه چین

تا نبیند چشم من بر شاه این


خسروا اول مرا گردن بزن

تا نبیند این مذلت چشم من


خود نبودست و مبادا این چنین

که زمین گردون شود گردون زمین


بندگان‌مان خواجه‌تاش ما شوند

بی‌دلان‌مان دلخراش ما شوند


چشم‌روشن دشمنان و دوست کور

گشت ما را پس گلستان قعر گور


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

دوست از دشمن همی نشناخت او

نرد را کورانه کژ می‌باخت او


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

دشمن تو جز تو نبود ای لعین

بی‌گناهان را مگو دشمن به کین


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

پیش تو این حالت بد دولتست

که دوادو اول و آخر لتست


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

گر ازین دولت نتازی خز خزان

این بهارت را همی آید خزان


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

مشرق و مغرب چو تو بس دیده‌اند

که سر ایشان ز تن ببریده‌اند


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

مشرق و مغرب که نبود بر قرار

چون کنند آخر کسی را پایدار


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

تو بدان فخر آوری کز ترس و بند

چاپلوست گشت مردم روز چند


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

هر کرا مردم سجودی می‌کنند

زهر اندر جان او می‌آکنند


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

چونک بر گردد ازو آن ساجدش

داند او کان زهر بود و موبدش


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

ای خنک آن را که ذلت نفسه

وای آنک از سرکشی شد چون که او


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

این تکبر زهر قاتل دان که هست

از می پر زهر شد آن گیج مست


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

چون می پر زهر نوشد مدبری

از طرب یکدم بجنباند سری


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

بعد یک‌دم زهر بر جانش فتد

زهر در جانش کند داد و ستد


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

گر نداری زهری‌اش را اعتقاد

کو چه زهر آمد نگر در قوم عاد


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

چونک شاهی دست یابد بر شهی

بکشدش یا باز دارد در چهی


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

ور بیابد خستهٔ افتاده را

مرهمش سازد شه و بدهد عطا


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

گر نه زهرست آن تکبر پس چرا

کشت شه را بی‌گناه و بی‌خطا


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

وین دگر را بی ز خدمت چون نواخت

زین دو جنبش زهر را شاید شناخت


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

راه‌زن هرگز گدایی را نزد

گرگ گرگ مرده را هرگز گزد


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

خضر کشتی را برای آن شکست

تا تواند کشتی از فجار رست


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

چون شکسته می‌رهد اشکسته شو

امن در فقرست اندر فقر رو


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

آن کهی کو داشت از کان نقد چند

گشت پاره پاره از زخم کلند


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

تیغ بهر اوست کو را گردنیست

سایه که افکندست بر وی زخم نیست


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

مهتری نفطست و آتش ای غوی

ای برادر چون بر آذر می‌روی


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

هر چه او هموار باشد با زمین

تیرها را کی هدف گردد ببین


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

سر بر آرد از زمین آنگاه او

چون هدفها زخم یابد بی رفو


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

نردبان خلق این ما و منیست

عاقبت زین نردبان افتادنیست


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

هر که بالاتر رود ابله‌ترست

که استخوان او بتر خواهد شکست


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

این فروعست و اصولش آن بود

که ترفع شرکت یزدان بود


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

چون نمردی و نگشتی زنده زو

یاغیی باشی به شرکت ملک‌جو


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

چون بدو زنده شدی آن خود ویست

وحدت محضست آن شرکت کیست


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

شرح این در آینهٔ اعمال جو

که نیابی فهم آن از گفت و گو


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

گر بگویم آنچ دارم در درون

بس جگرها گردد اندر حال خون


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

بس کنم خود زیرکان را این بس است

بانگ دو کردم اگر در ده کس است


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

حاصل آن هامان بدان گفتار بد

این چنین راهی بر آن فرعون زد


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

لقمهٔ دولت رسیده تا دهان

او گلوی او بریده ناگهان


بخش ۱۰۶ - تزییف سخن هامان علیه اللعنة

خرمن فرعون را داد او به باد

هیچ شه را این چنین صاحب مباد


بخش ۱۰۷ - نومید شدن موسی علیه‌السلام از ایمام فرعون به تاثیر کردن  سخن هامان در دل فرعون

گفت موسی لطف بنمودیم و جود

خود خداوندیت را روزی نبود


آن خداوندی که نبود راستین

مر ورا نه دست دان نه آستین


آن خداوندی که دزدیده بود

بی دل و بی جان و بی دیده بود


آن خداوندی که دادندت عوام

باز بستانند از تو هم‌چو وام


ده خداوندی عاریت به حق

تا خداوندیت بخشد متفق


بخش ۱۰۸ - منازعت امیران عرب با مصطفی علیه‌السلام کی ملک را مقاسمت کن با ما تا نزاعی نباشد و جواب فرمودن مصطفی علیه‌السلام کی من مامورم درین امارت و بحث ایشان از طرفین

آن امیران عرب گرد آمدند

نزد پیغامبر منازع می‌شدند


که تو میری هر یک از ما هم امیر

بخش کن این ملک و بخش خود بگیر


هر یکی در بخش خود انصاف‌جو

تو ز بخش ما دو دست خود بشو


گفت میری مر مرا حق داده است

سروری و امر مطلق داده است


کین قران احمدست و دور او

هین بگیرید امر او را اتقوا


قوم گفتندش که ما هم زان قضا

حاکمیم و داد امیریمان خدا


گفت لیکن مر مرا حق ملک داد

مر شما را عاریه از بهر زاد


میری من تا قیامت باقیست

میری عاریتی خواهد شکست


قوم گفتند ای امیر افزون مگو

چیست حجت بر فزون‌جویی تو


در زمان ابری برآمد ز امر مر

سیل آمد گشت آن اطراف پر


رو به شهر آورد سیل بس مهیب

اهل شهر افغان‌کنان جمله رعیب


گفت پیغامبر که وقت امتحان

آمد اکنون تا گمارد گردد عیان


هر امیری نیزهٔ خود در فکند

تا شود در امتحان آن سیل‌بند


پس قضیب انداخت در وی مصطفی

آن قضیب معجز فرمان روا


نیزه‌ها را هم‌چو خاشاکی ربود

آب تیز سیل پرجوش عنود


نیزه‌ها گم گشت جمله و آن قضیب

بر سر آب ایستاده چون رقیب


ز اهتمام آن قضیب آن سیل زفت

روبگردانید و آن سیلاب رفت


چون بدیدند از وی آن امر عظیم

پس مقر گشتند آن میران ز بیم


جز سه کس که حقد ایشان چیره بود

ساحرش گفتند و کاهن از جحود


ملک بر بسته چنان باشد ضعیف

ملک بر رسته چنین باشد شریف


نیزه‌ها را گر ندیدی با قضیب

نامشان بین نام او بین این نجیب


نامشان را سیل تیز مرگ برد

نام او و دولت تیزش نمرد


پنج نوبت می‌زنندش بر دوام

هم‌چنین هر روز تا روز قیام


گر ترا عقلست کردم لطفها

ور خری آورده‌ام خر را عصا


آنچنان زین آخرت بیرون کنم

کز عصا گوش و سرت پر خون کنم


اندرین آخر خران و مردمان

می‌نیابند از جفای تو امان


نک عصا آورده‌ام بهر ادب

هر خری را کو نباشد مستحب


اژدهایی می‌شود در قهر تو

که اژدهایی گشته‌ای در فعل و خو


اژدهای کوهیی تو بی‌امان

لیک بنگر اژدهای آسمان


این عصا از دوزخ آمد چاشنی

که هلا بگریز اندر روشنی


ورنه در مانی تو در دندان من

مخلصت نبود ز در بندان من


این عصایی بود این دم اژدهاست

تا نگویی دوزخ یزدان کجاست


بخش ۱۰۹ - در بیان آنک شناسای قدرت حق نپرسد کی بهشت و دوزخ کجاست

هر کجا خواهد خدا دوزخ کند

اوج را بر مرغ دام و فخ کند


هم ز دندانت برآید دردها

تا بگویی دوزخست و اژدها


یا کند آب دهانت را عسل

که بگویی که بهشتست و حلل


از بن دندان برویاند شکر

تا بدانی قوت حکم قدر


پس به دندان بی‌گناهان را مگز

فکر کن از ضربت نامحترز


نیل را بر قبطیان حق خون کند

سبطیان را از بلا محصون کند


تا بدانی پیش حق تمییز هست

در میان هوشیار راه و مست


نیل تمییز از خدا آموختست

که گشاد آن را و این را سخت بست


لطف او عاقل کند مر نیل را

قهر او ابله کند قابیل را


در جمادات از کرم عقل آفرید

عقل از عاقل به قهر خود برید


در جماد از لطف عقلی شد پدید

وز نکال از عاقلان دانش رمید


عقل چون باران به امر آنجا بریخت

عقل این سو خشم حق دید و گریخت


ابر و خورشید و مه و نجم بلند

جمله بر ترتیب آیند و روند


هر یکی ناید مگر در وقت خویش

که نه پس ماند ز هنگام و نه پیش


چون نکردی فهم این را ز انبیا

دانش آوردند در سنگ و عصا


تا جمادات دگر را بی لباس

چون عصا و سنگ داری از قیاس


طاعت سنگ و عصا ظاهر شود

وز جمادات دگر مخبر شود


که ز یزدان آگهیم و طایعیم

ما همه نی اتفاقی ضایعیم


هم‌چو آب نیل دانی وقت غرق

کو میان هر دو امت کرد فرق


چون زمین دانیش دانا وقت خسف

در حق قارون که قهرش کرد و نسف


چون قمر که امر بشنید و شتافت

پس دو نیمه گشت بر چرخ و شکافت


چون درخت و سنگ کاندر هر مقام

مصطفی را کرده ظاهرالسلام


بخش ۱۱۰ - جواب دهری کی منکر الوهیت است و عالم را قدیم می‌گوید

دی یکی می‌گفت عالم حادثست

فانیست این چرخ و حقش وارثست


فلسفیی گفت چون دانی حدوث

حادثی ابر چون داند غیوث


ذره‌ای خود نیستی از انقلاب

تو چه می‌دانی حدوث آفتاب


کرمکی کاندر حدث باشد دفین

کی بداند آخر و بدو زمین


این به تقلید از پدر بشنیده‌ای

از حماقت اندرین پیچیده‌ای


چیست برهان بر حدوث این بگو

ورنه خامش کن فزون گویی مجو


گفت دیدم اندرین بحث عمیق

بحث می‌کردند روزی دو فریق


در جدال و در خصام و در ستوه

گشت هنگامه بر آن دو کس گروه


من به سوی جمع هنگامه شدم

اطلاع از حال ایشان بستدم


آن یکی می‌گفت گردون فانیست

بی‌گمانی این بنا را بانیست


وان دگر گفت این قدیم و بی کیست

نیستش بانی و یا بانی ویست


گفت منکر گشته‌ای خلاق را

روز و شب آرنده و رزاق را


گفت بی برهان نخواهم من شنید

آنچ گولی آن به تقلیدی گزید


هین بیاور حجت و برهان که من

نشنوم بی حجت این را در زمن


گفت حجت در درون جانمست

در درون جان نهان برهانمست


تو نمی‌بینی هلال از ضعف چشم

من همی بینم مکن بر من تو خشم


گفت و گو بسیار گشت و خلق گیج

در سر و پایان این چرخ پسیج


گفت یارا در درونم حجتیست

بر حدوث آسمانم آیتیست


من یقین دارم نشانش آن بود

مر یقین‌دان را که در آتش رود


در زبان می‌ناید آن حجت بدان

هم‌چو حال سر عشق عاشقان


نیست پیدا سر گفت و گوی من

جز که زردی و نزاری روی من


اشک و خون بر رخ روانه می‌دود

حجت حسن و جمالش می‌شود


گفت من اینها ندانم حجتی

که بود در پیش عامه آیتی


گفت چون قلبی و نقدی دم زنند

که تو قلبی من نکویم ارجمند


هست آتش امتحان آخرین

کاندر آتش در فتند این دو قرین


عام و خاص از حالشان عالم شوند

از گمان و شک سوی ایقان روند


آب و آتش آمد ای جان امتحان

نقد و قلبی را که آن باشد نهان


تا من و تو هر دو در آتش رویم

حجت باقی حیرانان شویم


تا من و تو هر دو در بحر اوفتیم

که من و تو این کره را آیتیم


هم‌چنان کردند و در آتش شدند

هر دو خود را بر تف آتش زدند


از خدا گوینده مرد مدعی

رست و سوزید اندر آتش آن دعی


از مؤذن بشنو این اعلام را

کوری افزون‌روان خام را


که نسوزیدست این نام از اجل

کش مسمی صدر بودست و اجل


صد هزاران زین رهان اندر قران

بر دریده پرده‌های منکران


چون گرو بستند غالب شد صواب

در دوام و معجزات و در جواب


فهم کردم کانک دم زد از سبق

وز حدوث چرخ پیروزست و حق


حجت منکر هماره زردرو

یک نشان بر صدق آن انکار کو


یک مناره در ثنای منکران

کو درین عالم که تا باشد نشان


منبری کو که بر آنجا مخبری

یاد آرد روزگار منکری


روی دینار و درم از نامشان

تا قیامت می‌دهد زین حق نشان


سکهٔ شاهان همی گردد دگر

سکهٔ احمد ببین تا مستقر


بر رخ نقره و یا روی زری

وا نما بر سکه نام منکری


خود مگیر این معجز چون آفتاب

صد زبان بین نام او ام‌الکتاب


زهره نی کس را که یک حرفی از آن

یا بدزدد یا فزاید در بیان


یار غالب شو که تا غالب شوی

یار مغلوبان مشو هین ای غوی


حجت منکر همین آمد که من

غیر این ظاهر نمی‌بینم وطن


هیچ نندیشد که هر جا ظاهریست

آن ز حکمتهای پنهان مخبریست


فایدهٔ هر ظاهری خود باطنیست

هم‌چو نفع اندر دواها کامنست


بخش ۱۱۱ - تفسیر این آیت کی و ما خلقنا السموات والارض و ما بینهما الا بالحق نیافریدمشان بهر همین کی شما می‌بینید  بلک بهر معنی و حکمت باقیه کی شما نمی‌بینید آن را

هیچ نقاشی نگارد زین نقش

بی امید نفع بهر عین نقش


بلک بهر میهمانان و کهان

که به فرجه وارهند از اندهان


شادی بچگان و یاد دوستان

دوستان رفته را از نقش آن


هیچ کوزه‌گر کند کوزه شتاب

بهر عین کوزه نه بر بوی آب


هیچ کاسه گر کند کاسه تمام

بهر عین کاسه نه بهر طعام


هیچ خطاطی نویسد خط به فن

بهر عین خط نه بهر خواندن


نقش ظاهر بهر نقش غایبست

وان برای غایب دیگر ببست


تا سوم چارم دهم بر می‌شمر

این فواید را به مقدار نظر


هم‌چو بازیهای شطرنج ای پسر

فایدهٔ هر لعب در تالی نگر


این نهادند بهر آن لعب نهان

وان برای آن و آن بهر فلان


هم‌چنین دیده جهات اندر جهات

در پی هم تا رسی در برد و مات


اول از بهر دوم باشد چنان

که شدن بر پایه‌های نردبان


و آن دوم بهر سوم می‌دان تمام

تا رسی تو پایه پایه تا به بام


شهوت خوردن ز بهر آن منی

آن منی از بهر نسل و روشنی


کندبینش می‌نبیند غیر این

عقل او بی‌سیر چون نبت زمین


نبت را چه خوانده چه ناخوانده

هست پای او به گل در مانده


گر سرش جنبد پیر باد رو

تو به سر جنبانیش غره مشو


آن سرش گوید سمعنا ای صبا

پای او گوید عصینا خلنا


چون ندارد سیر می‌راند چون عام

بر توکل می‌نهد چون کور گام


بر توکل تا چه آید در نبرد

چون توکل کردن اصحاب نرد


وآن نظرهایی که آن افسرده نیست

جز رونده و جز درندهٔ پرده نیست


آنچ در ده سال خواهد آمدن

این زمان بیند به چشم خویشتن


هم‌چنین هر کس به اندازهٔ نظر

غیب و مستقبل ببیند خیر وشر


چونک سد پیش و سد پس نماند

شد گذاره چشم و لوح غیب خواند


چون نظر پس کرد تا بدو وجود

ماجرا و آغاز هستی رو نمود


بحث املاک زمین با کبریا

در خلیفه کردن بابای ما


چون نظر در پیش افکند او بدید

آنچ خواهد بود تا محشر پدید


پس ز پس می‌بیند او تا اصل اصل

پیش می‌بیند عیان تا روز فصل


هر کسی اندازهٔ روشن‌دلی

غیب را بیند به قدر صیقلی


هر که صیقل بیش کرد او بیش دید

بیشتر آمد برو صورت پدید


گر تو گویی کان صفا فضل خداست

نیز این توفیق صیقل زان عطاست


قدر همت باشد آن جهد و دعا

لیس للانسان الا ما سعی


واهب همت خداوندست و بس

همت شاهی ندارد هیچ خس


نیست تخصیص خدا کس را به کار

مانع طوع و مراد و اختیار


لیک چون رنجی دهد بدبخت را

او گریزاند به کفران رخت را


نیکبختی را چو حق رنجی دهد

رخت را نزدیکتر وا می‌نهد


بددلان از بیم جان در کارزار

کرده اسباب هزیمت اختیار


پردلان در جنگ هم از بیم جان

حمله کرده سوی صف دشمنان


رستمان را ترس و غم وا پیش برد

هم ز ترس آن بددل اندر خویش مرد


چون محک آمد بلا و بیم جان

زان پدید آید شجاع از هر جبان


بخش ۱۱۲ - وحی کردن حق به موسی علیه‌السلام کی ای موسی من کی  خالقم تعالی ترا دوست می‌دارم

گفت موسی را به وحی دل خدا

کای گزیده دوست می‌دارم ترا


گفت چه خصلت بود ای ذوالکرم

موجب آن تا من آن افزون کنم


گفت چون طفلی به پیش والده

وقت قهرش دست هم در وی زده


خود نداند که جز او دیار هست

هم ازو مخمور هم از اوست مست


مادرش گر سیلیی بر وی زند

هم به مادر آید و بر وی تند


از کسی یاری نخواهد غیر او

اوست جمله شر او و خیر او


خاطر تو هم ز ما در خیر و شر

التفاتش نیست جاهای دگر


غیر من پیشت چون سنگست و کلوخ

گر صبی و گر جوان و گر شیوخ


هم‌چنانک ایاک نعبد در حنین

در بلا از غیر تو لانستعین


هست این ایاک نعبد حصر را

در لغت و آن از پی نفی ریا


هست ایاک نستعین هم بهر حصر

حصر کرده استعانت را و قصر


که عبادت مر ترا آریم و بس

طمع یاری هم ز تو داریم و بس


بخش ۱۱۳ - خشم کردن پادشاه بر ندیم و شفاعت کردن شفیع آن مغضوب علیه را و از پادشاه درخواستن و پادشاه شفاعت او قبول کردن و رنجیدن ندیم از این شفیع کی چرا شفاعت کردی

پادشاهی بر ندیمی خشم کرد

خواست تا از وی برآرد دود و گرد


کرد شه شمشیر بیرون از غلاف

تا زند بر وی جزای آن خلاف


هیچ کس را زهره نه تا دم زند

یا شفیعی بر شفاعت بر تند


جز عمادالملک نامی در خواص

در شفاعت مصطفی‌وارانه خاص


بر جهید و زود در سجده فتاد

در زمان شه تیغ قهر از کف نهاد


گفت اگر دیوست من بخشیدمش

ور بلیسی کرد من پوشیدمش


چونک آمد پای تو اندر میان

راضیم گر کرد مجرم صد زیان


صد هزاران خشم را تانم شکست

که ترا آن فضل و آن مقدار هست


لابه‌ات را هیچ نتوانم شکست

زآنک لابهٔ تو یقین لابهٔ منست


گر زمین و آسمان بر هم زدی

ز انتقام این مرد بیرون نامدی


ور شدی ذره به ذره لابه‌گر

او نبردی این زمان از تیغ سر


بر تو می‌ننهیم منت ای کریم

لیک شرح عزت تست ای ندیم


این نکردی تو که من کردم یقین

ای صفاتت در صفات ما دفین


تو درین مستعملی نی عاملی

زانک محمول منی نی حاملی


ما رمیت اذ رمیت گشته‌ای

خویشتن در موج چون کف هشته‌ای


لا شدی پهلوی الا خانه‌گیر

این عجب که هم اسیری هم امیر


آنچ دادی تو ندای شاه داد

اوست بس الله اعلم بالرشاد


وآن ندیم رسته از زخم و بلا

زین شفیع آزرد و برگشت از ولا


دوستی ببرید زان مخلص تمام

رو به حایط کرد تا نارد سلام


زین شفیع خویشتن بیگانه شد

زین تعجب خلق در افسانه شد


که نه مجنونست یاری چون برید

از کسی که جان او را وا خرید


وا خریدش آن دم از گردن زدن

خاک نعل پاش بایستی شدن


بازگونه رفت و بیزاری گرفت

با چنین دلدار کین‌داری گرفت


پس ملامت کرد او را مصلحی

کین جفا چون می‌کنی با ناصحی


جان تو بخرید آن دلدار خاص

آن دم از گردن زدن کردت خلاص


گر بدی کردی نبایستی رمید

خاصه نیکی کرد آن یار حمید


گفت بهر شاه مبذولست جان

او چرا آید شفیع اندر میان


لی مع‌الله وقت بود آن دم مرا

لا یسع فیه نبی مجتبی


من نخواهم رحمتی جز زخم شاه

من نخواهم غیر آن شه را پناه


غیر شه را بهر آن لا کرده‌ام

که به سوی شه تولا کرده‌ام


گر ببرد او به قهر خود سرم

شاه بخشد شصت جان دیگرم


کار من سربازی و بی‌خویشی است

کار شاهنشاه من سربخشی است


فخر آن سر که کف شاهش برد

ننگ آن سر کو به غیری سر برد


شب که شاه از قهر در قیرش کشید

ننگ دارد از هزاران روز عید


خود طواف آنک او شه‌بین بود

فوق قهر و لطف و کفر و دین بود


زان نیامد یک عبارت در جهان

که نهانست و نهانست و نهان


زانک این اسما و الفاظ حمید

از گلابهٔ آدمی آمد پدید


علم الاسما بد آدم را امام

لیک نه اندر لباس عین و لام


چون نهاد از آب و گل بر سر کلاه

گشت آن اسمای جانی روسیاه


که نقاب حرف و دم در خود کشید

تا شود بر آب و گل معنی پدید


گرچه از یک وجه منطق کاشف است

لیک از ده وجه پرده و مکنف است


بخش ۱۱۴ - گفتن خلیل مر جبرئیل را علیهماالسلام  چون پرسیدش کی الک حاجة خلیل  جوابش داد کی اما الیک فلا

من خلیل وقتم و او جبرئیل

من نخواهم در بلا او را دلیل


او ادب ناموخت از جبریل راد

که بپرسید از خلیل حق مراد


که مرادت هست تا یاری کنم

ورنه بگریزم سبکباری کنم


گفت ابراهیم نی رو از میان

واسطه زحمت بود بعد العیان


بهر این دنیاست مرسل رابطه

مؤمنان را زانک هست او واسطه


هر دل ار سامع بدی وحی نهان

حرف و صوتی کی بدی اندر جهان


گرچه او محو حقست و بی‌سرست

لیک کار من از آن نازکترست


کردهٔ او کردهٔ شاهست لیک

پیش ضعفم بد نماینده‌ست نیک


آنچ عین لطف باشد بر عوام

قهر شد بر نازنینان کرام


بس بلا و رنج می‌باید کشید

عامه را تا فرق را توانند دید


کین حروف واسطه ای یار غار

پیش واصل خار باشد خار خار


بس بلا و رنج بایست و وقوف

تا رهد آن روح صافی از حروف


لیک بعضی زین صدا کرتر شدند

باز بعضی صافی و برتر شدند


هم‌چو آب نیل آمد این بلا

سعد را آبست و خون بر اشقیا


هر که پایان‌بین‌تر او مسعودتر

جدتر او کارد که افزون دید بر


زانک داند کین جهان کاشتن

هست بهر محشر و برداشتن


هیچ عقدی بهر عین خود نبود

بلک از بهر مقام ربح و سود


هیچ نبود منکری گر بنگری

منکری‌اش بهر عین منکری


بل برای قهر خصم اندر حسد

یا فزونی جستن و اظهار خود


وآن فزونی هم پی طمع دگر

بی‌معانی چاشنی ندهد صور


زان همی‌پرسی چرا این می‌کنی

که صور زیتست و معنی روشنی


ورنه این گفتن چرا از بهر چیست

چونک صورت بهر عین صورتیست


این چرا گفتن سوال از فایده‌ست

جز برای این چرا گفتن بدست


از چه رو فایدهٔ جویی ای امین

چون بود فایده این خود همین


پس نقوش آسمان و اهل زمین

نیست حکمت کان بود بهر همین


گر حکیمی نیست این ترتیب چیست

ور حکیمی هست چون فعلش تهیست


کس نسازد نقش گرمابه و خضاب

جز پی قصد صواب و ناصواب


بخش ۱۱۵ - مطالبه کردن موسی علیه‌السلام حضرت را کی خَلَقتَ خَلقاً اَهلَکتَهُم و جواب آمدن

گفت موسی ای خداوند حساب

نقش کردی باز چون کردی خراب


نر و ماده نقش کردی جان‌فزا

وانگهان ویران کنی این را چرا


گفت حق دانم که این پرسش ترا

نیست از انکار و غفلت وز هوا


ورنه تادیب و عتابت کردمی

بهر این پرسش ترا آزردمی


لیک می‌خواهی که در افعال ما

باز جویی حکمت و سر بقا


تا از آن واقف کنی مر عام را

پخته گردانی بدین هر خام را


قاصدا سایل شدی در کاشفی

بر عوام ار چه که تو زان واقفی


زآنک نیم علم آمد این سؤال

هر برونی را نباشد آن مجال


هم سؤال از علم خیزد هم جواب

هم‌چنانک خار و گل از خاک و آب


هم ضلال از علم خیزد هم هدی

هم‌چنانک تلخ و شیرین از ندا


ز آشنایی خیزد این بغض و ولا

وز غذای خویش بود سقم و قوی


مستفید اعجمی شد آن کلیم

تا عجمیان را کند زین سر علیم


ما هم از وی اعجمی سازیم خویش

پاسخش آریم چون بیگانه پیش


خرفروشان خصم یکدیگر شدند

تا کلید قفل آن عقد آمدند


پس بفرمودش خدا ای ذولباب

چون بپرسیدی بیا بشنو جواب


موسیا تخمی بکار اندر زمین

تا تو خود هم وا دهی انصاف این


چونک موسی کشت و شد کشتش تمام

خوشه‌هااش یافت خوبی و نظام


داس بگرفت و مر آن را می‌برید

پس ندا از غیب در گوشش رسید


که چرا کشتی کنی و پروری

چون کمالی یافت آن را می‌بری


گفت یا رب زان کنم ویران و پست

که درینجا دانه هست و کاه هست


دانه لایق نیست درانبار کاه

کاه در انبار گندم هم تباه


نیست حکمت این دو را آمیختن

فرق واجب می‌کند در بیختن


گفت این دانش تو از کی یافتی

که به دانش بیدری بر ساختی


گفت تمییزم تو دادی ای خدا

گفت پس تمییز چون نبود مرا


در خلایق روحهای پاک هست

روحهای تیرهٔ گلناک هست


این صدفها نیست در یک مرتبه

در یکی درست و در دیگر شبه


واجبست اظهار این نیک و تباه

هم‌چنانک اظهار گندمها ز کاه


بهر اظهارست این خلق جهان

تا نماند گنج حکمتها نهان


کنت کنزا کنت مخفیا شنو

جوهر خود گم مکن اظهار شو


بخش ۱۱۶ - بیان آنک روح حیوانی و عقل‌ِ جزوی و وهم و خیال بر مثال دوغند و روح کی باقیست درین دوغ هم‌چون روغن پنهانست

جوهر صدقت خفی شد در دروغ

هم‌چو طعم روغن اندر طعم دوغ


آن دروغت این تن فانی بود

راستت آن جان ربانی بود


سال‌ها این دوغ تن پیدا و فاش

روغن جان اندرو فانی و لاش


تا فرستد حق رسولی بنده‌ای

دوغ را در خمره جنباننده‌ای


تا بجنباند به هنجار و به فن

تا بدانم من که پنهان بود من


یا کلام بنده‌ای کان جزو اوست

در رود در گوش او کاو وحی‌جو‌ست


اذن مؤمن وحی ما را واعی است

آنچنان گوشی قرین داعی است


هم‌چنانکه گوش طفل از گفت مام

پر شود ناطق شود او در کلام


ور نباشد طفل را گوش رشد

گفت مادر نشنود گنگی شود


دایما هر کر اصلی گنگ بود

ناطق آنکس شد که از مادر شنود


دان‌که گوش کر و گنگ از آفتی‌ست

که پذیرای دم و تعلیم نیست


آنکه بی‌تعلیم بُد ناطق خداست

که صفات او ز علت‌ها جداست


یا چو آدم کرده تلقینش خدا

بی‌حجاب مادر و دایه و ازا


یا مسیحی که به تعلیم ودود

در ولادت ناطق آمد در وجود


از برای دفع تهمت در ولاد

که نزاده‌ست از زنا و از فساد


جنبشی بایست اندر اجتهاد

تا که دوغ آن روغن از دل باز داد


روغن اندر دوغ باشد چون عدم

دوغ در هستی برآورده علم


آنک هستت می‌نماید هست پوست

وآنک فانی می‌نماید اصل اوست


دوغ روغن ناگرفتست و کهن

تا بنگزینی بنه خرجش مکن


هین بگردانش به دانش دست دست

تا نماید آنچ پنهان کرده است


زآنکه این فانی دلیل باقی است

لابهٔ مستان دلیل ساقی است


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

هست بازیهای آن شیر علم

مخبری از بادهای مکتتم


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

گر نبودی جنبش آن بادها

شیر مرده کی بجستی در هوا


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

زان شناسی باد را گر آن صباست

یا دبورست این بیان آن خفاست


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

این بدن مانند آن شیر علم

فکر می‌جنباند او را دم به دم


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

فکر کان از مشرق آید آن صباست

وآنک از مغرب دبور با وباست


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

مشرق این باد فکرت دیگرست

مغرب این باد فکرت زان سرست


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

مه جمادست و بود شرقش جماد

جان جان جان بود شرق فؤاد


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

شرق خورشیدی که شد باطن‌فروز

قشر و عکس آن بود خورشید روز


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

زآنک چون مرده بود تن بی‌لهب

پیش او نه روز بنماید نه شب


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

ور نباشد آن چو این باشد تمام

بی‌شب و بی روز دارد انتظام


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

هم‌چنانک چشم می‌بیند به خواب

بی‌مه و خورشید ماه و آفتاب


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

نوم ما چون شد اخ الموت ای فلان

زین برادر آن برادر را بدان


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

ور بگویندت که هست آن فرع این

مشنو آن را ای مقلد بی‌یقین


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

می‌بیند خواب جانت وصف حال

که به بیداری نبینی بیست سال


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

در پی تعبیر آن تو عمرها

می‌دوی سوی شهان با دها


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

که بگو آن خواب را تعبیر چیست

فرع گفتن این چنین سر را سگیست


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

خواب عامست این و خود خواب خواص

باشد اصل اجتبا و اختصاص


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

پیل باید تا چو خسپد او ستان

خواب بیند خطهٔ هندوستان


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

خر نبیند هیچ هندستان به خواب

خر ز هندستان نکردست اغتراب


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

جان هم‌چون پیل باید نیک زفت

تا به خواب او هند داند رفت تفت


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

ذکر هندستان کند پیل از طلب

پس مصور گردد آن ذکرش به شب


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

اذکروا الله کار هر اوباش نیست

ارجعی بر پای هر قلاش نیست


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

لیک تو آیس مشو هم پیل باش

ور نه پیلی در پی تبدیل باش


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

کیمیاسازان گردون را ببین

بشنو از میناگران هر دم طنین


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

نقش‌بندانند در جو فلک

کارسازانند بهر لی و لک


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

گر نبینی خلق مشکین جیب را

بنگر ای شب‌کور این آسیب را


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

هر دم آسیبست بر ادراک تو

نبت نو نو رسته بین از خاک تو


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

زین بد ابراهیم ادهم دیده خواب

بسط هندستان دل را بی‌حجاب


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

لاجرم زنجیرها را بر درید

مملکت بر هم زد و شد ناپدید


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

آن نشان دید هندستان بود

که جهد از خواب و دیوانه شود


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

می‌فشاند خاک بر تدبیرها

می‌دراند حلقهٔ زنجیرها


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

آنچنان که گفت پیغامبر ز نور

که نشانش آن بود اندر صدور


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

که تجافی آرد از دار الغرور

هم انابت آرد از دار السرور


بخش ۱۱۷ - مثال دیگر هم درین معنی

بهر شرح این حدیث مصطفی

داستانی بشنو ای یار صفا


بخش ۱۱۸ - حکایت آن پادشاه‌زاده کی پادشاهی حقیقی  به وی روی نمود یَوْمَ یَفِرُّ المَرْءُ مِنْ أَخیهِ وَ  أُمِّهِ وَ أَبیهِ نقد وقت او شد پادشاهی  این خاک تودهٔ کودک طبعان کی قلعه گیری نام کنند آن کودک کی چیره آید بر سر  خاک توده برآید و لاف زندگی قلعه مراست کودکان دیگر بر وی  رشک برند کی التُّرابُ رَبیعُ الصِّبْیانِ آن پادشاه‌زاده چو از قید رنگها  برست گفت من این خاکهای رنگین را همان خاک دون می‌گویم زر  و اطلس و اکسون نمی‌گویم من ازین اکسون رستم یکسون رفتم و  آتیناه الحکم صبیا ارشاد حق را مرور سالها حاجت نیست در قدرت کن فیکون هیچ کس سخن قابلیت نگوید

پادشاهی داشت یک برنا پسر

باطن و ظاهر مزین از هنر


خواب دید او کان پسر ناگه بمرد

صافی عالم بر آن شه گشت درد


خشک شد از تاب آتش مشک او

که نماند از تف آتش اشک او


آنچنان پر شد ز دود و درد شاه

که نمی‌یابید در وی راه آه


خواست مردن قالبش بی‌کار شد

عمر مانده بود شه بیدار شد


شادیی آمد ز بیداریش پیش

که ندیده بود اندر عمر خویش


که ز شادی خواست هم فانی شدن

بس مطوق آمد این جان و بدن


از دم غم می‌بمیرد این چراغ

وز دم شادی بمیرد اینت لاغ


در میان این دو مرگ او زنده است

این مطوق شکل جای خنده است


شاه با خود گفت شادی را سبب

آنچنان غم بود از تسبیب رب


ای عجب یک چیز از یک روی مرگ

وان ز یک روی دگر احیا و برگ


آن یکی نسبت بدان حالت هلاک

باز هم آن سوی دیگر امتساک


شادی تن سوی دنیاوی کمال

سوی روز عاقبت نقص و زوال


خنده را در خواب هم تعبیر خوان

گریه گوید با دریغ و اندهان


گریه را در خواب شادی و فرح

هست در تعبیر ای صاحب مرح


شاه اندیشید کین غم خود گذشت

لیک جان از جنس این بدظن گشت


ور رسد خاری چنین اندر قدم

که رود گل یادگاری بایدم


چون فنا را شد سبب بی‌منتهی

پس کدامین راه را بندیم ما


صد دریچه و در سوی مرگ لدیغ

می‌کند اندر گشادن ژیغ ژیغ


ژیغ‌ژیغ تلخ آن درهای مرگ

نشنود گوش حریص از حرص برگ


از سوی تن دردها بانگ درست

وز سوی خصمان جفا بانگ درست


جان سر بر خوان دمی فهرست طب

نار علتها نظر کن ملتهب


زان همه غرها درین خانه رهست

هر دو گامی پر ز کزدمها چهست


باد تندست و چراغم ابتری

زو بگیرانم چراغ دیگری


تا بود کز هر دو یک وافی شود

گر به باد آن یک چراغ از جا رود


هم‌چو عارف کن تن ناقص چراغ

شمع دل افروخت از بهر فراغ


تا که روزی کین بمیرد ناگهان

پیش چشم خود نهد او شمع جان


او نکرد این فهم پس داد از غرر

شمع فانی را بفانیی دگر


بخش ۱۱۹ - عروس آوردن پادشاه فرزند خود را از خوف انقطاع نسل

پس عروسی خواست باید بهر او

تا نماید زین تزوج نسل رو


گر رود سوی فنا این باز باز

فرخ او گردد ز بعد باز باز


صورت او باز گر زینجا رود

معنی او در ولد باقی بود


بهر این فرمود آن شاه نبیه

مصطفی که الولد سر ابیه


بهر این معنی همه خلق از شغف

می‌بیاموزند طفلان را حرف


تا بماند آن معانی در جهان

چون شود آن قالب ایشان نهان


حق به حکمت حرصشان دادست جد

بهر رشد هر صغیر مستعد


من هم از بهر دوام نسل خویش

جفت خواهم پور خود را خوب کیش


دختری خواهم ز نسل صالحی

نی ز نسل پادشاهی کالحی


شاه خود این صالحست آزاد اوست

نی اسیر حرص فرجست و گلوست


مر اسیران را لقب کردند شاه

عکس چون کافور نام آن سیاه


شد مفازه بادیهٔ خون‌خوار نام

نیکبخت آن پیس را کردند عام


بر اسیر شهوت و حرص و امل

بر نوشته میر یا صدر اجل


آن اسیران اجل را عام داد

نام امیران اجل اندر بلاد


صدر خوانندش که در صف نعال

جان او پستست یعنی جاه و مال


شاه چون با زاهدی خویشی گزید

این خبر در گوش خاتونان رسید


بخش ۱۲۰ - اختیار کردن پادشاه دختر درویش زاهدی را از جهت پسر و اعتراض کردن اهل حرم و ننگ داشتن ایشان از پیوندی درویش

مادر شه‌زاده گفت از نقص عقل

شرط کفویت بود در عقل نقل


تو ز شح و بخل خواهی وز دها

تا ببندی پور ما را بر گدا


گفت صالح را گدا گفتن خطاست

کو غنی القلب از داد خداست


در قناعت می‌گریزد از تقی

نه از لیمی و کسل هم‌چون گدا


قلتی کان از قناعت وز تقاست

آن ز فقر و قلت دونان جداست


حبه‌ای آن گر بیابد سر نهد

وین ز گنج زر به همت می‌جهد


شه که او از حرص قصد هر حرام

می‌کند او را گدا گوید همام


گفت کو شهر و قلاع او را جهاز

یا نثار گوهر و دینار ریز


گفت رو هر که غم دین برگزید

باقی غمها خدا از وی برید


غالب آمد شاه و دادش دختری

از نژاد صالحی خوش جوهری


در ملاحت خود نظیر خود نداشت

چهره‌اش تابان‌تر از خورشید چاشت


حسن دختر این خصالش آنچنان

کز نکویی می‌نگنجد در بیان


صید دین کن تا رسد اندر تبع

حسن و مال و جاه و بخت منتفع


آخرت قطار اشتر دان به ملک

در تبع دنیاش هم‌چون پشم و پشک


پشم بگزینی شتر نبود ترا

ور بود اشتر چه قیمت پشم را


چون بر آمد این نکاح آن شاه را

با نژاد صالحان بی مرا


از قضا کمپیرکی جادو که بود

عاشق شه‌زادهٔ با حسن و جود


جادوی کردش عجوزهٔ کابلی

کی برد زان رشک سحر بابلی


شه بچه شد عاشق کمپیر زشت

تا عروس و آن عروسی را بهشت


یک سیه دیوی و کابولی زنی

گشت به شه‌زاده ناگه ره‌زنی


آن نودساله عجوزی گنده کس

نه خرد هشت آن ملک را و نه نس


تا به سالی بود شه‌زاده اسیر

بوسه‌جایش نعل کفش گنده پیر


صحبت کمپیر او را می‌درود

تا ز کاهش نیم‌جانی مانده بود


دیگران از ضعف وی با درد سر

او ز سکر سحر از خود بی‌خبر


این جهان بر شاه چون زندان شده

وین پسر بر گریه‌شان خندان شده


شاه بس بیچاره شد در برد و مات

روز و شب می‌کرد قربان و زکات


زانک هر چاره که می‌کرد آن پدر

عشق کمپیرک همی‌شد بیشتر


پس یقین گشتش که مطلق آن سریست

چاره او را بعد از این لابه گریست


سجده می‌کرد او که هم فرمان تراست

غیر حق بر ملک حق فرمان کراست


لیک این مسکین همی‌سوزد چو عود

دست گیرش ای رحیم و ای ودود


تا ز یا رب یا رب و افغان شاه

ساحری استاد پیش آمد ز راه


بخش ۱۲۱ - مستجاب شدن دعای پادشاه در خلاص پسرش از جادوی کابلی

او شنیده بود از دور این خبر

که اسیر پیرزن گشت آن پسر


کان عجوزه بود اندر جادوی

بی‌نظیر و آمن از مثل و دوی


دست بر بالای دست است ای فتی

در فن و در زور تا ذات خدا


منتهای دستها دست خداست

بحر بی‌شک منتهای سیل‌هاست


هم ازو گیرند مایه ابرها

هم بدو باشد نهایت سیل را


گفت شاهش کاین پسر از دست رفت

گفت اینک آمدم درمان زفت


نیست همتا زال را زین ساحران

جز من داهی رسیده زان کران


چون کف موسی به امر کردگار

نک برآرم من ز سحر او دمار


که مرا این علم آمد زان طرف

نه ز شاگردی سحر مستخف


آمدم تا بر گشایم سحر او

تا نماند شاه‌زاده زردرو


سوی گورستان برو وقت سحور

پهلوی دیوار هست اسپید گور


سوی قبله باز کاو آنجای را

تا ببینی قدرت و صنع خدا


بس درازست این حکایت تو ملول

زبده را گویم رها کردم فضول


آن گره‌های گران را برگشاد

پس ز محنت پور شه را راه داد


آن پسر با خویش آمد شد دوان

سوی تخت شاه با صد امتحان


سجده کرد و بر زمین می‌زد ذقن

در بغل کرده پسر تیغ و کفن


شاه آیین بست و اهل شهر شاد

وآن عروس ناامید بی‌مراد


عالم از سر زنده گشت و پُر فروز

ای عجب آن روز روز امروز روز


یک عروسی کرد شاه او را چنان

که جلاب قند بُد پیش سگان


جادوی کمپیر از غصه بمرد

روی و خوی زشت فا مالک سپرد


شاه‌زاده در تعجب مانده بود

کز من او عقل و نظر چون در ربود


نو عروسی دید هم‌چون ماه حسن

که همی‌زد بر ملیحان راه حسن


گشت بیهوش و برو اندر فتاد

تا سه روز از جسم وی گم شد فؤاد


سه شبان‌روز او ز خود بیهوش گشت

تا که خلق از غشی او پر جوش گشت


از گلاب و از علاج آمد به خود

اندک اندک فهم گشتش نیک و بد


بعد سالی گفت شاهش در سخن

کای پسر یاد آر از آن یار کهن


یاد آور زان ضجیع و زان فراش

تا بدین حد بی‌وفا و مر مباش


گفت رو من یافتم دارالسرور

وا رهیدم از چَهِ دارالغرور


هم‌چنان باشد چو مؤمن راه یافت

سوی نور حق ز ظلمت روی تافت


بخش ۱۲۲ - در بیان آنک شه‌زاده آدمی بچه است خلیفهٔ خداست پدرش آدم صفی خلیفهٔ حق مسجود ملایک و آن کمپیر کابلی دنیاست کی آدمی‌بچه را از پدر ببرید به سحر و انبیا و اولیا آن طبیب تدارک کننده

ای برادر دانک شه‌زاده توی

در جهان کهنه زاده از نوی


کابلی جادو این دنیاست کو

کرد مردان را اسیر رنگ و بو


چون در افکندت دریغ آلوده روذ

دم به دم می‌خوان و می‌دم قل اعوذ


تا رهی زین جادوی و زین قلق

استعاذت خواه از رب الفلق


زان نبی دنیات را سحاره خواند

کو به افسون خلق را در چه نشاند


هین فسون گرم دارد گنده پیر

کرده شاهان را دم گرمش اسیر


در درون سینه نفاثات اوست

عقده‌های سحر را اثبات اوست


ساحرهٔ دنیا قوی دانا زنیست

حل سحر او به پای عامه نیست


ور گشادی عقد او را عقلها

انبیا را کی فرستادی خدا


هین طلب کن خوش‌دمی عقده‌گشا

رازدان یفعل الله ما یشا


هم‌چو ماهی بسته استت او به شست

شاه زاده ماند سالی و تو شصت


شصت سال از شست او در محنتی

نه خوشی نه بر طریق سنتی


فاسقی بدبخت نه دنیات خوب

نه رهیده از وبال و از ذنوب


نفخ او این عقده‌ها را سخت کرد

پس طلب کن نفخهٔ خلاق فرد


تا نفخت فیه من روحی ترا

وا رهاند زین و گوید برتر آ


جز به نفخ حق نسوزد نفخ سحر

نفخ قهرست این و آن دم نفح مهر


رحمت او سابقست از قهر او

سابقی خواهی برو سابق بجو


تا رسی اندر نفوس زوجت

کای شه مسحور اینک مخرجت


با وجود زال ناید انحلال

در شبیکه و در بر آن پر دلال


نه بگفتست آن سراج امتان

این جهان و آن جهان را ضرتان


پس وصال این فراق آن بود

صحت این تن سقام جان بود


سخت می‌آید فراق این ممر

پس فراق آن مقر دان سخت‌تر


چون فراق نقش سخت آید ترا

تا چه سخت آید ز نقاشش جدا


ای که صبرت نیست از دنیای دون

چونت صبرست از خدا ای دوست چون


چونک صبرت نیست زین آب سیاه

چون صبوری داری از چشمهٔ اله


چونک بی این شرب کم داری سکون

چون ز ابراری جدا وز یشربون


گر ببینی یک نفس حسن ودود

اندر آتش افکنی جان و وجود


جیفه بینی بعد از آن این شرب را

چون ببینی کر و فر قرب را


هم‌چو شه‌زاده رسی در یار خویش

پس برون آری ز پا تو خار خویش


جهد کن در بی‌خودی خود را بیاب

زودتر والله اعلم بالصواب


هر زمانی هین مشو با خویش جفت

هر زمان چون خر در آب و گل میفت


از قصور چشم باشد آن عثار

که نبیند شیب و بالا کور وار


بوی پیراهان یوسف کن سند

زانک بویش چشم روشن می‌کند


صورت پنهان و آن نور جبین

کرده چشم انبیا را دوربین


نور آن رخسار برهاند ز نار

هین مشو قانع به نور مستعار


چشم را این نور حالی‌بین کند

جسم و عقل و روح را گرگین کند


صورتش نورست و در تحقیق نار

گر ضیا خواهی دو دست از وی بدار


دم به دم در رو فتد هر جا رود

دیده و جانی که حالی‌بین بود


دور بیند دوربین بی‌هنر

هم‌چنانک دور دیدن خواب در


خفته باشی بر لب جو خشک‌لب

می‌دوی سوی سراب اندر طلب


دور می‌بینی سراب و می‌دوی

عاشق آن بینش خود می‌شوی


می‌زنی در خواب با یاران تو لاف

که منم بینادل و پرده‌شکاف


نک بدان سو آب دیدم هین شتاب

تا رویم آنجا و آن باشد سراب


هر قدم زین آب تازی دورتر

دو دوان سوی سراب با غرر


عین آن عزمت حجاب این شده

که به تو پیوسته است و آمده


بس کسا عزمی به جایی می‌کند

از مقامی کان غرض در وی بود


دید و لاف خفته می‌ناید به کار

جز خیالی نیست دست از وی بدار


خوابناکی لیک هم بر راه خسپ

الله الله بر ره الله خسپ


تا بود که سالکی بر تو زند

از خیالات نعاست بر کند


خفته را گر فکر گردد هم‌چو موی

او از آن دقت نیابد راه کوی


فکر خفته گر دوتا و گر سه‌تاست

هم خطا اندر خطا اندر خطاست


موج بر وی می‌زند بی‌احتراز

خفته پویان در بیابان دراز


خفته می‌بیند عطشهای شدید

آب اقرب منه من حبل الورید


بخش ۱۲۳ - حکایت آن زاهد کی در سال قحط شاد و خندان بود با مفلسی و بسیاری عیان و خلق می‌مردند از گرسنگی گفتندش چه هنگام  شادیست کی هنگام صد تعزیت است گفت مرا باری نیست

هم‌چنان کن زاهد اندر سال قحط

بود او خندان و گریان جمله رهط


پس بگفتندش چه جای خنده است

قحط بیخ مؤمنان بر کنده است


رحمت از ما چشم خود بر دوختست

ز آفتاب تیز صحرا سوختست


کشت و باغ و رز سیه استاده است

در زمین نم نیست نه بالا نه پست


خلق می‌میرند زین قحط و عذاب

ده ده و صد صد چو ماهی دور از آب


بر مسلمانان نمی‌آری تو رحم

مؤمنان خویشند و یک تن شحم و لحم


رنج یک جزوی ز تن رنج همه‌ست

گر دم صلحست یا خود ملحمه‌ست


گفت در چشم شما قحطست این

پیش چشمم چون بهشتست این زمین


من همی‌بینم بهر دشت و مکان

خوشه‌ها انبه رسیده تا میان


خوشه‌ها در موج از باد صبا

پر بیابان سبزتر از گندنا


ز آزمون من دست بر وی می‌زنم

دست و چشم خویش را چون بر کنم


یار فرعون تنید ای قوم دون

زان نماید مر شما را نیل خون


یار موسی خرد گردید زود

تا نماند خون بینید آب رود


با پدر از تو جفایی می‌رود

آن پدر در چشم تو سگ می‌شود


آن پدر سگ نیست تاثیر جفاست

که چنان حرمت نظر را سگ نماست


گرگ می‌دیدند یوسف را به چشم

چونک اخوان را حسودی بود و خشم


با پدر چون صلح کردی خشم رفت

آن سگی شد گشت بابا یار تفت


بخش ۱۲۴ - بیان آنک مجموع عالم صورت عقل کل است چون با عقل کل به‌کژ‌روی جفا کردی صورت عالم ترا غم فزاید اغلب احوال چنانک دل با پدر بد کردی صورت پدر غم فزاید ترا و نتوانی رویش را دیدن اگر چه پیش از آن نور دیده بوده باشد و راحت جان

کل عالم صورت عقل کل است

کوست بابای هر آنکه اهل قل است


چون کسی با عقل کل کفران فزود

صورت کل پیش او هم سگ نمود


صلح کن با این پدر، عاقی بِهِل

تا که فرش‌ِ زر نماید آب و گل


پس قیامت نقد حال تو بوَد

پیش تو چرخ و زمین مبدل شود


من که صلحم دایما با این پدر

این جهان چون جنتستم در نظر


هر زمان نو صورتی و نو جمال

تا ز نو دیدن فرو میرد ملال


من همی‌بینم جهان را پر نعیم

آبها از چشمه‌ها جوشان مقیم


بانگ آبش می‌رسد در گوش من

مست می‌گردد ضمیر و هوش من


شاخه‌ها رقصان شده چون تایبان

برگ‌ها کف‌زن مثال مطربان


برق آیینه‌ست لامع از نمد

گر نماید آینه تا چون بوَد!


از هزاران می‌نگویم من یکی

ز آنکه آکنده‌ست هر گوش از شکی


پیش وهم این گفت مژده دادن است

عقل گوید مژده چه نقد من است


بخش ۱۲۵ - قصهٔ فرزندان عزیر علیه‌السلام کی از پدر احوال پدر می‌پرسیدند می‌گفت آری دیدمش می‌آید بعضی شناختندش بیهوش شدند بعضی نشناختند می‌گفتند خود مژده‌ای داد این بیهوش شدن  چیست

همچو پوران عزیر اندر گذر

آمده پرسان ز احوال پدر


گشته ایشان پیر و باباشان جوان

پس پدرشان پیش آمد ناگهان


پس بپرسیدند ازو کای ره‌گذر

از عزیر ما عجب داری خبر


که کسی‌مان گفت که امروز آن سند

بعد نومیدی ز بیرون می‌رسد


گفت آری بعد من خواهد رسید

آن یکی خوش شد چو این مژده شنید


بانگ می‌زد کای مبشر باش شاد

وان دگر بشناخت بیهوش اوفتاد


که چه جای مژده است ای خیره‌سر

که در افتادیم در کان شکر


وهم را مژده‌ست و پیش عقل نقد

ز انک چشم وهم شد محجوب فقد


کافران را درد و مؤمن را بشیر

لیک نقد حال در چشم بصیر


زانک عاشق در دم نقدست مست

لاجرم از کفر و ایمان برترست


کفر و ایمان هر دو خود دربان اوست

کوست مغز و کفر و دین او را دو پوست


کفر قشر خشک رو بر تافته

باز ایمان قشر لذت یافته


قشرهای خشک را جا آتش است

قشر پیوسته به مغز جان خوش است


مغز خود از مرتبهٔ خوش برترست

برترست از خوش که لذت گسترست


این سخن پایان ندارد باز گرد

تا برآرد موسیم از بحر گرد


درخور عقل عوام این گفته شد

از سخن باقی آن بنهفته شد


زر عقلت ریزه است ای متهم

بر قراضه مهر سکه چون نهم


عقل تو قسمت شده بر صد مهم

بر هزاران آرزو و طم و رم


جمع باید کرد اجزا را به عشق

تا شوی خوش چون سمرقند و دمشق


جو جوی چون جمع گردی ز اشتباه

پس توان زد بر تو سکهٔ پادشاه


ور ز مثقالی شوی افزون تو خام

از تو سازد شه یکی زرینه جام


پس برو هم نام و هم القاب شاه

باشد و هم صورتش ای وصل خواه


تا که معشوقت بود هم نان هم آب

هم چراغ و شاهد و نقل و شراب


جمع کن خود را جماعت رحمتست

تا توانم با تو گفتن آنچ هست


زانک گفتن از برای باوریست

جان شرک از باوری حق بریست


جان قسمت گشته بر حشو فلک

در میان شصت سودا مشترک


پس خموشی به دهد او را ثبوت

پس جواب احمقان آمد سکوت


این همی‌دانم ولی مستی تن

می‌گشاید بی‌مراد من دهن


آنچنان که از عطسه و از خامیاز

این دهان گردد بناخواه تو باز


بخش ۱۲۶ - تفسیر این حدیث کی ائنی لاستغفر الله فی کل یوم سبعین مرة

هم‌چو پیغامبر ز گفتن وز نثار

توبه آرم روز من هفتاد بار


لیک آن مستی شود توبه‌شکن

منسی است این مستی تن جامه کن


حکمت اظهار تاریخ دراز

مستیی انداخت در دانای راز


راز پنهان با چنین طبل و علم

آب جوشان گشته از جف القلم


رحمت بی‌حد روانه هر زمان

خفته‌اید از درک آن ای مردمان


جامهٔ خفته خورد از جوی آب

خفته اندر خواب جویای سراب


می‌رود آنجا که بوی آب هست

زین تفکر راه را بر خویش بست


زانک آنجا گفت زینجا دور شد

بر خیالی از حقی مهجور شد


دوربینانند و بس خفته‌روان

رحمتی آریدشان ای ره‌روان


من ندیدم تشنگی خواب آورد

خواب آرد تشنگی بی‌خرد


خود خرد آنست کو از حق چرید

نه خرد کان را عطارد آورید


بخش ۱۲۷ - بیان آنک عقل جزوی تا بگور بیش نبیند در باقی مقلد اولیا  و انبیاست

پیش‌بینی این خرد تا گور بود

وآن صاحب دل به نفخ صور بود


این خرد از گور و خاکی نگذرد

وین قدم عرصهٔ عجایب نسپرد


زین قدم وین عقل رو بیزار شو

چشم غیبی جوی و برخوردار شو


هم‌چو موسی نور کی یابد ز جیب

سخرهٔ استاد و شاگردان کتیب


زین نظر وین عقل ناید جز دوار

پس نظر بگذار و بگزین انتظار


از سخن‌گویی مجویید ارتفاع

منتظر را به ز گفتن استماع


منصب تعلیم نوع شهوتست

هر خیال شهوتی در ره بتست


گر بفضلش پی ببردی هر فضول

کی فرستادی خدا چندین رسول


عقل جزوی هم‌چو برقست و درخش

در درخشی کی توان شد سوی وخش


نیست نور برق بهر رهبری

بلک امریست ابر را که می‌گری


برق عقل ما برای گریه است

تا بگرید نیستی در شوق هست


عقل کودک گفت بر کتاب تن

لیک نتواند به خود آموختن


عقل رنجور آردش سوی طبیب

لیک نبود در دوا عقلش مصیب


نک شیاطین سوی گردون می‌شدند

گوش بر اسرار بالا می‌زدند


می‌ربودند اندکی زان رازها

تا شهب می‌راندشان زود از سما


که روید آنجا رسولی آمدست

هر چه می‌خواهید زو آید به دست


گر همی‌جویید در بی‌بها

ادخلوا الابیات من ابوابها


می‌زن آن حلقهٔ در و بر باب بیست

از سوی بام فلکتان راه نیست


نیست حاجتتان بدین راه دراز

خاکیی را داده‌ایم اسرار راز


پیش او آیید اگر خاین نیید

نیشکر گردید ازو گرچه نیید


سبزه رویاند ز خاکت آن دلیل

نیست کم از سم اسپ جبرئیل


سبزه گردی تازه گردی در نوی

گر توخاک اسپ جبریلی شوی


سبزهٔ جان‌بخش که آن را سامری

کرد در گوساله تا شد گوهری


جان گرفت و بانگ زد زان سبزه او

آنچنان بانگی که شد فتنهٔ عدو


گر امین آیید سوی اهل راز

وا رهید از سر کله مانند باز


سر کلاه چشم‌بند گوش‌بند

که ازو بازست مسکین و نژند


زان کله مر چشم بازان را سدست

که همه میلش سوی جنس خودست


چون برید از جنس با شه گشت یار

بر گشاید چشم او را بازدار


راند دیوان را حق از مرصاد خویش

عقل جزوی را ز استبداد خویش


که سری کم کن نه‌ای تو مستبد

بلک شاگرد دلی و مستعد


رو بر دل رو که تو جزو دلی

هین که بندهٔ پادشاه عادلی


بندگی او به از سلطانیست

که انا خیر دم شیطانیست


فرق بین و برگزین تو ای حبیس

بندگی آدم از کبر بلیس


گفت آنک هست خورشید ره او

حرف طوبی هر که ذلت نفسه


سایهٔ طوبی ببین وخوش بخسپ

سر بنه در سایه بی‌سرکش بخسپ


ظل ذلت نفسه خوش مضجعیست

مستعد آن صفا و مهجعیست


گر ازین سایه روی سوی منی

زود طاغی گردی و ره گم کنی


بخش ۱۲۸ - بیان آنک یا ایها الذین آمنوا لا تقدموا بین یدی الله و رسوله  چون نبی نیستی ز امت باش  چونک سلطان نه‌ای رعیت باش پس رو خاموش باش از خود زحمتی و رایی متراش

پس برو خاموش باش از انقیاد

زیر ظل امر شیخ و اوستاد


ورنه گرچه مستعد و قابلی

مسخ گردی تو ز لاف کاملی


هم ز استعداد وا مانی اگر

سر کشی ز استاد راز و با خبر


صبر کن در موزه دوزی تو هنوز

ور بوی بی‌صبر گردی پاره‌دوز


کهنه‌دوزان گر بدیشان صبر و حلم

جمله نودوزان شدندی هم به علم


بس بکوشی و به آخر از کلال

هم تو گویی خویش کالعقل عقال


هم‌چو آن مرد مفلسف روز مرگ

عقل را می‌دید بس بی‌بال و برگ


بی‌غرض می‌کرد آن دم اعتراف

کز ذکاوت راندیم اسپ از گزاف


از غروری سر کشیدیم از رجال

آشنا کردیم در بحر خیال


آشنا هیچست اندر بحر روح

نیست اینجا چاره جز کشتی نوح


این چنین فرمود این شاه رسل

که منم کشتی درین دریای کل


یا کسی کو در بصیرتهای من

شد خلیفهٔ راستی بر جای من


کشتی نوحیم در دریا که تا

رو نگردانی ز کشتی ای فتی


هم‌چو کنعان سوی هر کوهی مرو

از نبی لا عاصم الیوم شنو


می‌نماید پست این کشتی ز بند

می‌نماید کوه فکرت بس بلند


پست منگر هان و هان این پست را

بنگر آن فضل حق پیوست را


در علو کوه فکرت کم نگر

که یکی موجش کند زیر و زبر


گر تو کنعانی نداری باورم

گر دو صد چندین نصیحت پرورم


گوش کنعان کی پذیرد این کلام

که برو مهر خدایست و ختام


کی گذارد موعظه بر مهر حق

کی بگرداند حدث حکم سبق


لیک می‌گویم حدیث خوش‌پیی

بر امید آنک تو کنعان نه‌ای


آخر این اقرار خواهی کرد هین

هم ز اول روز آخر را ببین


می‌توانی دید آخر را مکن

چشم آخربینت را کور کهن


هر که آخربین بود مسعودوار

نبودش هر دم ز ره رفتن عثار


گر نخواهی هر دمی این خفت‌خیز

کن ز خاک پایی مردی چشم تیز


کحل دیده ساز خاک پاش را

تا بیندازی سر اوباش را


که ازین شاگردی و زین افتقار

سوزنی باشی شوی تو ذوالفقار


سرمه کن تو خاک هر بگزیده را

هم بسوزد هم بسازد دیده را


چشم اشتر زان بود بس نوربار

کو خورد از بهر نور چشم خار


بخش ۱۲۹ - قصهٔ شکایت استر با شتر کی من بسیار در رو می‌افتم در راه رفتن تو کم در روی می‌آیی این چراست و جواب گفتن شتر او را

اشتری را دید روزی استری

چونک با او جمع شد در آخری


گفت من بسیار می‌افتم برو

در گریوه و راه و در بازار و کو


خاصه از بالای که تا زیر کوه

در سر آیم هر زمانی از شکوه


کم همی‌افتی تو در رو بهر چیست

یا مگر خود جان پاکت دولتیست


در سر آیم هر دم و زانو زنم

پوز و زانو زان خطا پر خون کنم


کژ شود پالان و رختم بر سرم

وز مکاری هر زمان زخمی خورم


هم‌چو کم عقلی که از عقل تباه

بشکند توبه بهر دم در گناه


مسخرهٔ ابلیس گردد در زمن

از ضعیفی رای آن توبه‌شکن


در سر آید هر زمان چون اسپ لنگ

که بود بارش گران و راه سنگ


می‌خورد از غیب بر سر زخم او

از شکست توبه آن ادبارخو


باز توبه می‌کند با رای سست

دیو یک تف کرد و توبه‌ش را سکست


ضعف اندر ضعف و کبرش آنچنان

که به خواری بنگرد در واصلان


ای شتر که تو مثال مؤمنی

کم فتی در رو و کم بینی زنی


تو چه داری که چنین بی‌آفتی

بی‌عثاری و کم اندر رو فتی


گفت گرچه هر سعادت از خداست

در میان ما و تو بس فرقهاست


سر بلندم من دو چشم من بلند

بینش عالی امانست از گزند


از سر که من ببینم پای کوه

هر گو و هموار را من توه توه


هم‌چنانک دید آن صدر اجل

پیش کار خویش تا روز اجل


آنچ خواهد بود بعد بیست سال

داند اندر حال آن نیکو خصال


حال خود تنها ندید آن متقی

بلک حال مغربی و مشرقی


نور در چشم و دلش سازد سکن

بهر چه سازد پی حب الوطن


هم‌چو یوسف کو بدید اول به خواب

که سجودش کرد ماه و آفتاب


از پس ده سال بلک بیشتر

آنچ یوسف دیده بُد بر کرد سر


نیست آن ینظر به نور الله گزاف

نور ربانی بود گردون شکاف


نیست اندر چشم تو آن نور رو

هستی اندر حس حیوانی گرو


تو ز ضعف چشم بینی پیش پا

تو ضعیف و هم ضعیفت پیشوا


پیشوا چشمست دست و پای را

کو ببیند جای را ناجای را


دیگر آنک چشم من روشن‌ترست

دیگر آنک خلقت من اطهرست


زانک هستم من ز اولاد حلال

نه ز اولاد زنا و اهل ضلال


تو ز اولاد زنایی بی‌گمان

تیر کژ پرد چو بد باشد کمان


بخش ۱۳۰ - تصدیق کردن استر جوابهای شتر را و اقرار کردن بفضل او بر خود و ازو استعانت خواستن و بدو پناه گرفتن به صدق و نواختن شتر او را و ره نمودن و یاری دادن پدرانه و شاهانه

گفت استر راست گفتی ای شتر

این بگفت و چشم کرد از اشک پر


ساعتی بگریست و در پایش فتاد

گفت ای بگزیدهٔ رب العباد


چه زیان دارد گر از فرخندگی

در پذیری تو مرا دربندگی


گفت چون اقرار کردی پیش من

رو که رستی تو ز آفات زمن


دادی انصاف و رهیدی از بلا

تو عدو بودی شدی ز اهل ولا


خوی بد در ذات تو اصلی نبود

کز بد اصلی نیاید جز جحود


آن بد عاریتی باشد که او

آرد اقرار و شود او توبه‌جو


هم‌چو آدم زلتش عاریه بود

لاجرم اندر زمان توبه نمود


چونک اصلی بود جرم آن بلیس

ره نبودش جانب توبهٔ نفیس


رو که رستی از خود و از خوی بد

واز زبانهٔ نار و از دندان دد


رو که اکنون دست در دولت زدی

در فکندی خود به بخت سرمدی


ادخلی تو فی عبادی یافتی

ادخلی فی جنتی در بافتی


در عبادش راه کردی خویش را

رفتی اندر خلد از راه خفا


اهدنا گفتی صراط مستقیم

دست تو بگرفت و بردت تا نعیم


نار بودی نور گشتی ای عزیز

غوره بودی گشتی انگور و مویز


اختری بودی شدی تو آفتاب

شاد باش الله اعلم بالصواب


ای ضیاء الحق حسام‌الدین بگیر

شهد خویش اندر فکن در حوض شیر


تا رهد آن شیر از تغییر طعم

یابد از بحر مزه تکثیر طعم


متصل گردد بدان بحر الست

چونک شد دریا ز هر تغییر رست


منفذی یابد در آن بحر عسل

آفتی را نبود اندر وی عمل


غره‌ای کن شیروار ای شیر حق

تا رود آن غره بر هفتم طبق


چه خبر جان ملول سیر را

کی شناسد موش غرهٔ شیر را


برنویس احوال خود با آب زر

بهر هر دریادلی نیکوگهر


آب نیلست این حدیث جان‌فزا

یا ربش در چشم قبطی خون نما


بخش ۱۳۱ - لابه کردن قبطی سبطی را کی یک سبو به نیت خویش از نیل پر کن و بر لب من نه تا بخورم به حق دوستی و برادری کی سبو کی شما سبطیان بهر خود پر می‌کنید از نیل آب صاف است و سبوکی ما قبطیان پر می‌کنیم خون صاف است

من شنیدم که در آمد قبطیی

از عطش اندر وثاق سبطیی


گفت هستم یار و خویشاوند تو

گشته‌ام امروز حاجتمند تو


زانک موسی جادوی کرد و فسون

تا که آب نیل ما را کرد خون


سبطیان زو آب صافی می‌خورند

پیش قبطی خون شد آب از چشم‌بند


قبط اینک می‌مرند از تشنگی

از پی ادبار خود یا بدرگی


بهر خود یک طاس را پر آب کن

تا خورد از آبت این یار کهن


چون برای خود کنی آن طاس پر

خون نباشد آب باشد پاک و حر


من طفیل تو بنوشم آب هم

که طفیلی در تبع بِجهَد ز غم


گفت ای جان و جهان خدمت کنم

پاس دارم ای دو چشم روشنم


بر مراد تو روم شادی کنم

بندهٔ تو باشم آزادی کنم


طاس را از نیل او پر آب کرد

بر دهان بنهاد و نیمی را بخورد


طاس را کژ کرد سوی آب‌خواه

که بخور تو هم شد آن خون سیاه


باز ازین سو کرد کژ خون آب شد

قبطی اندر خشم و اندر تاب شد


ساعتی بنشست تا خشمش برفت

بعد از آن گفتش کای صمصام زفت


ای برادر این گره را چاره چیست

گفت این را او خورد کو متقیست


متقی آنست کو بیزار شد

از ره فرعون و موسی‌وار شد


قوم موسی شو بخور این آب را

صلح کن با مه ببین مهتاب را


صدهزاران ظلمتست از خشم تو

بر عبادالله اندر چشم تو


خشم بنشان چشم بگشا شاد شو

عبرت از یاران بگیر استاد شو


کی طفیل من شوی در اغتراف

چون ترا کفریست هم‌چون کوه قاف


کوه در سوراخ سوزن کی رود

جز مگر که آن رشتهٔ یکتا شود


کوه را که کن به استغفار و خوش

جام مغفوران بگیر و خوش بکش


تو بدین تزویر چون نوشی از آن

چون حرامش کرد حق بر کافران


خالق تزویر تزویر ترا

کی خرد ای مفتری مفترا


آل موسی شو که حیلت سود نیست

حیله‌ات باد تهی پیمودنیست


زهره دارد آب کز امر صمد

گردد او با کافران آبی کند


یا تو پنداری که تو نان می‌خوری

زهر مار و کاهش جان می‌خوری


نان کجا اصلاح آن جانی کند

کو دل از فرمان جانان بر کند


یا تو پنداری که حرف مثنوی

چون بخوانی رایگانش بشنوی


یا کلام حکمت و سر نهان

اندر آید زغبه در گوش و دهان


اندر آید لیک چون افسانه‌ها

پوست بنماید نه مغز دانه‌ها


در سر و رو در کشیده چادری

رو نهان کرده ز چشمت دلبری


شاه‌نامه یا کلیله پیش تو

هم‌چنان باشد که قرآن از عتو


فرق آنگه باشد از حق و مجاز

که کند کحل عنایت چشم باز


ورنه پشک و مشک پیش اخشمی

هر دو یکسانست چون نبود شمی


خویشتن مشغول کردن از ملال

باشدش قصد از کلام ذوالجلال


کاتش وسواس را و غصه را

زان سخن بنشاند و سازد دوا


بهر این مقدار آتش شاندن

آب پاک و بول یکسان شد به فن


آتش وسواس را این بول و آب

هر دو بنشانند هم‌چون وقت خواب


لیک گر واقف شوی زین آب پاک

که کلام ایزدست و روحناک


نیست گردد وسوسه کلی ز جان

دل بیابد ره به سوی گلستان


زانک در باغی و در جویی پرد

هر که از سر صحف بویی برد


یا تو پنداری که روی اولیا

آنچنان که هست می‌بینیم ما


در تعجب مانده پیغامبر از آن

چون نمی‌بینند رویم مؤمنان


چون نمی‌بینند نور روم خلق

که سبق بردست بر خورشید شرق


ور همی‌بینند این حیرت چراست

تا که وحی آمد که آن رو در خفاست


سوی تو ماهست و سوی خلق ابر

تا نبیند رایگان روی تو گبر


سوی تو دانه‌ست و سوی خلق دام

تا ننوشد زین شراب خاص عام


گفت یزدان که تراهم ینظرون

نقش حمامند هم لا یبصرون


می‌نماید صورت ای صورت‌پرست

که آن دو چشم مردهٔ او ناظرست


پیش چشم نقش می‌آری ادب

کو چرا پاسم نمی‌دارد عجب


از چه پس بی‌پاسخست این نقش نیک

که نمی‌گوید سلامم را علیک


می‌نجنباند سر و سبلت ز جود

پاس آنک کردمش من صد سجود


حق اگر چه سر نجنباند برون

پاس آن ذوقی دهد در اندرون


که دو صد جنبیدن سر ارزد آن

سر چنین جنباند آخر عقل و جان


عقل را خدمت کنی در اجتهاد

پاس عقل آنست که افزاید رشاد


حق نجنباند به ظاهر سر ترا

لیک سازد بر سران سرور ترا


مر ترا چیزی دهد یزدان نهان

که سجود تو کنند اهل جهان


آنچنان که داد سنگی را هنر

تا عزیز خلق شد یعنی که زر


قطرهٔ آبی بیابد لطف حق

گوهری گردد برد از زر سبق


جسم خاکست و چو حق تابیش داد

در جهان‌گیری چو مه شد اوستاد


هین طلسمست این و نقش مرده است

احمقان را چشمش از ره برده است


می‌نماید او که چشمی می‌زند

ابلهان سازیده‌اند او را سند


بخش ۱۳۲ - در خواستن قبطی دعای خیر و هدایت از سبطی و دعا کردن سبطی  قبطی را به خیر و مستجاب شدن از اکرم الاکرمین و ارحم الراحمین

گفت قبطی تو دعایی کن که من

از سیاهی دل ندارم آن دهن


که بود که قفل این دل وا شود

زشت را در بزم خوبان جا شود


مسخی از تو صاحب خوبی شود

یا بلیسی باز کروبی شود


یا بفر دست مریم بوی مشک

یابد و تری و میوه شاخ خشک


سبطی آن دم در سجود افتاد و گفت

کای خدای عالم جهر و نهفت


جز تو پیش کی بر آرد بنده دست

هم دعا و هم اجابت از توست


هم ز اول تو دهی میل دعا

تو دهی آخر دعاها را جزا


اول و آخر توی ما در میان

هیچ هیچی که نیاید در بیان


این چنین می‌گفت تا افتاد طشت

از سر بام و دلش بیهوش گشت


باز آمد او به هوش اندر دعا

لیس للانسان الا ما سعی


در دعا بود او که ناگه نعره‌ای

از دل قبطی بجست و غره‌ای


که هلا بشتاب و ایمان عرضه کن

تا ببرم زود زنار کهن


آتشی در جان من انداختند

مر بلیسی را به جان بنواختند


دوستی تو و از تو ناشکفت

حمدلله عاقبت دستم گرفت


کیمیایی بود صحبتهای تو

کم مباد از خانهٔ دل پای تو


تو یکی شاخی بدی از نخل خلد

چون گرفتم او مرا تا خلد برد


سیل بود آنک تنم را در ربود

برد سیلم تا لب دریای جود


من به بوی آب رفتم سوی سیل

بحر دیدم در گرفتم کیل کیل


طاس آوردش که اکنون آب‌گیر

گفت رو شد آبها پیشم حقیر


شربتی خوردم ز الله اشتری

تا به محشر تشنگی ناید مرا


آنک جوی و چشمه‌ها را آب داد

چشمه‌ای در اندرون من گشاد


این جگر که بود گرم و آب‌خوار

گشت پیش همت او آب خوار


کاف کافی آمد او بهر عباد

صدق وعدهٔ کهیعص


کافیم بدهم ترا من جمله خیر

بی‌سبب بی‌واسطهٔ یاری غیر


کافیم بی‌نان ترا سیری دهم

بی‌سپاه و لشکرت میری دهم


بی‌بهارت نرگس و نسرین دهم

بی‌کتاب و اوستا تلقین دهم


کافیم بی داروت درمان کنم

گور را و چاه را میدان کنم


موسیی را دل دهم با یک عصا

تا زند بر عالمی شمشیرها


دست موسی را دهم یک نور و تاب

که طپانچه می‌زند بر آفتاب


چوب را ماری کنم من هفت سر

که نزاید ماده مار او را ز نر


خون نیامیزم در آب نیل من

خود کنم خون عین آبش را به فن


شادیت را غم کنم چون آب نیل

که نیابی سوی شادیها سبیل


باز چون تجدید ایمان بر تنی

باز از فرعون بیزاری کنی


موسی رحمت ببینی آمده

نیل خون بینی ازو آبی شده


چون سر رشته نگه داری درون

نیل ذوق تو نگردد هیچ خون


من گمان بردم که ایمان آورم

تا ازین طوفان خون آبی خورم


من چه دانستم که تبدیلی کند

در نهاد من مرا نیلی کند


سوی چشم خود یکی نیلم روان

برقرارم پیش چشم دیگران


هم‌چنانک این جهان پیش نبی

غرق تسبیحست و پیش ما غبی


پیش چشمش این جهان پر عشق و داد

پیش چشم دیگران مرده و جماد


پست و بالا پیش چشمش تیزرو

از کلوخ و خشت او نکته شنو


با عوام این جمله بسته و مرده‌ای

زین عجب‌تر من ندیدم پرده‌ای


گورها یکسان به پیش چشم ما

روضه و حفره به چشم اولیا


عامه گفتندی که پیغامبر ترش

از چه گشتست و شدست او ذوق‌کش


خاص گفتندی که سوی چشمتان

می‌نماید او ترش ای امتان


یک زمان درچشم ما آیید تا

خنده‌ها بینید اندر هل اتی


از سر امرود بن بنماید آن

منعکس صورت بزیر آ ای جوان


آن درخت هستی است امرودبن

تا بر آنجایی نماید نو کهن


تا بر آنجایی ببینی خارزار

پر ز کزدمهای خشم و پر ز مار


چون فرود آیی ببینی رایگان

یک جهان پر گل‌رخان و دایگان


بخش ۱۳۳ - حکایت آن زن پلیدکار کی شوهر را گفت کی آن خیالات از سر امرودبُن می‌نماید ترا کی چنین‌ها نماید چشم آدمی را سر آن امرودبن از سر امرود‌بن فرود آی تا آن خیال‌ها برود و اگر کسی گوید کی آنچ آن مرد  می‌دید خیال نبود و جواب این مثالی‌ست نه مثل در مثال همین  قدر بس بود کی اگر بر سر امرودبن نرفتی هرگز آنها ندیدی خواه خیال خواه حقیقت

آن زنی می‌خواست تا با مول خود

بر زند در پیش شوی گول خود


پس به شوهر گفت زن کای نیکبخت

من برآیم میوه چیدن بر درخت


چون برآمد بر درخت آن زن گریست

چون ز بالا سوی شوهر بنگریست


گفت شوهر را کای مأبون رَد

کیست آن لوطی که بر تو می‌فتد


تو به زیر او چو زن بغنوده‌ای

ای فلان تو خود مخنّث بوده‌ای


گفت شوهر نه سرت گویی بگشت

ورنه اینجا نیست غیر من به دشت


زن مکرر کرد که آن با بُرطله

کیست بر پشتت فرو خفته هله


گفت ای زن هین فرود آ از درخت

که سرت گشت و خرف گشتی تو سخت


چون فرود آمد بر آمد شوهرش

زن کشید آن مول را اندر برش


گفت شوهر کیست آن ای روسپی

که به بالای تو آمد چون کپی


گفت زن نه نیست اینجا غیر من

هین سرت برگشته شد هرزه متن


او مکرر کرد بر زن آن سخن

گفت زن این هست از امرودبُن


از سر امرودبن من هم‌چنان

کژ همی دیدم که تو ای قلتبان


هین فرود آ تا ببینی هیچ نیست

این همه تخییل از امروبُنیست


هزل تعلیم است آن را جد شنو

تو مشو بر ظاهر هزلش گرو


هر جدی هزلست پیش هازلان

هزلها جدست پیش عاقلان


کاهلان امرودبن جویند لیک

تا بدان امرودبن راهیست نیک


نقل کن ز امرودبن که اکنون برو

گشته‌ای تو خیره‌چشم و خیره‌رو


این منی و هستی اول بود

که برو دیده کژ و احول بود


چون فرود آیی ازین امرودبن

کژ نماند فکرت و چشم و سخن


یک درخت بخت بینی گشته این

شاخ او بر آسمان هفتمین


چون فرود آیی ازو گردی جدا

مبدلش گرداند از رحمت خدا


زین تواضع که فرود آیی خدا

راست بینی بخشد آن چشم ترا


راست بینی گر بدی آسان و زب

مصطفی کی خواستی آن را ز رب


گفت بنما جزو جزو از فوق و پست

آنچنان که پیش تو آن جزو هست


بعد از آن بر رو بر آن امرودبن

که مبدل گشت و سبز از امر کن


چون درخت موسوی شد این درخت

چون سوی موسی کشانیدی تو رخت


آتش او را سبز و خرم می‌کند

شاخ او انی انا الله می‌زند


زیر ظلش جمله حاجاتت روا

این چنین باشد الهی کیمیا


آن منی و هستیت باشد حلال

که درو بینی صفات ذوالجلال


شد درخت کژ مقوم حق‌نما

اصله ثابت و فرعه فی‌السما


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

کآمدش پیغامْ از وحی مهم

که کژی بگذار اکنون فَاْسْتَقِم


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

این درخت تنْ عصای موسیٖ است

که امرش آمد که بیندازش ز دست


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

تا ببینی خیر او و شرّ او

بعد از آن بر گیر او را ز امر هُو


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

پیش از افکندن نبود او غیرِ چوب

چون به امرش بر گرفتی گشت خوب


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

اول او بُد برگ‌افشان بَرّه را

گشت مُعْجِزْ آن گروه غَرّه را


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

گشت حاکم بر سَر فرعونیان

آبشان خون کرد و کف بر سر زنان


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

از مزارعْشان برآمد قحط و مرگ

از ملخهایی که می‌خوردند برگ


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

تا بر آمد بی‌خود از موسی دعا

چون نظر افتادش اندر منتها


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

کاین همه اعجاز و کوشیدن چراست

چون نخواهند این جماعت گشتْ راست


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

امر آمد که اتّباع نوح کن

تَرک پایان‌بینیِ مشروح کن


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

زان تغافل کن چو داعیِّ رهی

امر بَلِّغْ هست نَبْوَد آن تُهی


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

کمترین حِکمت کزین الحاح تو

جلوه گردد آن لجاج و آن عُتُوّْ


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

تا که ره بنمودن و اِضلالِ حق

فاش گردد بر همه اهل و فِرَق


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

چونکه مقصود از وجودْ اظهار بود

بایدش از پند و اغوا آزمود


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

دیوْ اِلحاحِ غِوایت می‌کند

شیخ‌ْ اِلحاح هدایت می‌کند


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

چون پیاپی گشت آن امرِ شَجون

نیل می‌آمد سراسرْ جُمله خون


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

تا به نَفْسِ خویشْ فرعون آمدش

لابه می‌کردش دو تا گشته قَدَش


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

کآن چه ما کردیم ای سلطانْ مکن

نیست ما را روی ایراد سخن


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

پاره پاره گردمت فرمان‌پذیر

من به عزّت خوگَرَم سختم مگیر


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

هین بجنبان لب به رحمت ای امین

تا ببندد این دهانه‌ی آتشین


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

گفت یا رب می‌فریبد او مرا

می‌فریبد او فریبنده‌ی ترا


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

بشنوم یا من دَهَم هم خُدعه‌اش

تا بداند اصل را آن فرع‌کُش


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

که اصل هر مَکری و حیلت پیش ماست

هر چه بر خاکستْ اصلش از سَماست


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

گفت حق آن سگ نیرزد هم به آن

پیش سگ انداز از دور استخوان


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

هین بجنبان آن عصا تا خاکها

وا دهد هرچه ملخ کردش فنا


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

وان ملخها در زمانْ گردد سیاه

تا ببیند خلقْ تبدیل اِلٰه


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

که سببها نیست حاجت مَر مرا

آن سبب بهر حجابست و غِطا


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

تا طبیبی خویش بر دارو زَنَد

تا مُنَجِّم رو به اِستاره کُنَد


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

تا منافق از حریصی بامداد

سوی بازار آید از بیم کساد


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

بندگی ناکرده و ناشُسته روی

لقمه‌ی دوزخ بگشته لقمه‌جوی


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

آکِل و مَأکول آمد جانِ عام

هم‌چو آن برّه‌ی چَرَّنده از حُطام


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

می‌چرد آن بَرّه و قَصّابْ شاد

کو برای ما چَرَد برگ مراد


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

کار دوزخ می‌کنی در خوردنی

بهر او خود را تو فَربه می‌کنی


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

کار خود کن روزی حکمت بِچَر

تا شود فَربه دلِ با کَرّ و فَرّ


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

خوردن تن مانع این خوردنست

جان چو بازرگان و تن چون ره‌زنست


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

شمع تاجر آنگهست افروخته

که بود ره‌زن چو هیزم سوخته


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

که تو آن هوشی و باقی هوش‌پوش

خویشتن را گم مکن یاوه مکوش


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

دان که هر شهوت چو خَمرست و چو بنگ

پردهٔ هوشست وعاقل زوست دنگ


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

خَمْرْ تنها نیست سرمستیِّ هوش

هر چه شهوانیست بندد چشم و گوش


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

آن بلیس از خمر خوردن دور بود

مست بود او از تکبر وز جحود


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

مست آن باشد که آن بیند که نیست

زر نماید آنچه مس و آهنیست


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

این سخن پایان ندارد موسیا

لب بجنبان تا برون روژد گیا


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

هم‌چنان کرد و هم اندر دم زمین

سبز گشت از سنبل و حب ثمین


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

اندر افتادند در لوت آن نفر

قحط دیده مرده از جوع البقر


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

چند روزی سیر خوردند از عطا

آن دمی و آدمی و چارپا


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

چون شکم پر گشت و بر نعمت زدند

وآن ضرورت رفت پس طاغی شدند


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

نفس فرعونیست هان سیرش مکن

تا نیارد یاد از آن کفر کهن


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

بی تَف آتش نگردد نفس خوب

تا نشد آهن چو اخگر هین مکوب


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

بی‌مجاعت نیست تن جنبش‌کنان

آهن سردیست می‌کوبی بدان


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

گر بگرید ور بنالد زار زار

او نخواهد شد مسلمان هوش دار


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

او چو فرعونست در قحط آنچنان

پیش موسی سر نهد لابه‌کنان


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

چونک مستغنی شد او طاغی شود

خر چو بار انداخت اسکیزه زند


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

پس فراموشش شود چون رفت پیش

کار او زان آه و زاریهای خویش


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

سالها مردی که در شهری بود

یک زمان که چشم در خوابی رود


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

شهر دیگر بیند او پر نیک و بد

هیچ در یادش نیاید شهر خود


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

که من آنجا بوده‌ام این شهر نو

نیست آن من درینجاام گرو


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

بل چنان داند که خود پیوسته او

هم درین شهرش بُدست ابداع و خو


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

چه عجب گر روح موطنهای خویش

که بُدستش مسکن و میلاد پیش


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

می‌نیارد یاد کین دنیا چو خواب

می‌فرو پوشد چو اختر را سحاب


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

خاصه چندین شهرها را کوفته

گردها از درک او ناروفته


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

اجتهاد گرم ناکرده که تا

دل شود صاف و ببیند ماجرا


بخش ۱۳۴ - باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

سر برون آرد دلش از بخش راز

اول و آخر ببیند چشم باز


بخش ۱۳۵ - اطوار و منازل خلقت آدمی از ابتدا

آمده اول به اقلیم جماد

وز جمادی در نباتی اوفتاد


سالها اندر نباتی عمر کرد

وز جمادی یاد ناورد از نبرد


وز نباتی چون به حیوانی فتاد

نامدش حال نباتی هیچ یاد


جز همین میلی که دارد سوی آن

خاصه در وقت بهار و ضیمران


هم‌چو میل کودکان با مادران

سر میل خود نداند در لبان


هم‌چو میل مفرط هر نو مرید

سوی آن پیر جوانبخت مجید


جزو عقل این از آن عقل کلست

جنبش این سایه زان شاخ گلست


سایه‌اش فانی شود آخر درو

پس بداند سر میل و جست و جو


سایهٔ شاخ دگر ای نیکبخت

کی بجنبد گر نجنبد این درخت


باز از حیوان سوی انسانیش

می‌کشید آن خالقی که دانیش


هم‌چنین اقلیم تا اقلیم رفت

تا شد اکنون عاقل و دانا و زفت


عقلهای اولینش یاد نیست

هم ازین عقلش تحول کردنیست


تا رهد زین عقل پر حرص و طلب

صد هزاران عقل بیند بوالعجب


گر چو خفته گشت و شد ناسی ز پیش

کی گذارندش در آن نسیان خویش


باز از آن خوابش به بیداری کشند

که کند بر حالت خود ریش‌خند


که چه غم بود آنک می‌خوردم به خواب

چون فراموشم شد احوال صواب


چون ندانستم که آن غم و اعتلال

فعل خوابست و فریبست و خیال


هم‌چنان دنیا که حلم نایمست

خفته پندارد که این خود دایمست


تا بر آید ناگهان صبح اجل

وا رهد از ظلمت ظن و دغل


خنده‌اش گیرد از آن غمهای خویش

چون ببیند مستقر و جای خویش


هر چه تو در خواب بینی نیک و بد

روز محشر یک به یک پیدا شود


آنچ کردی اندرین خواب جهان

گرددت هنگام بیداری عیان


تا نپنداری که این بد کردنیست

اندرین خواب و ترا تعبیر نیست


بلک این خنده بود گریه و زفیر

روز تعبیر ای ستمگر بر اسیر


گریه و درد و غم و زاری خود

شادمانی دان به بیداری خود


ای دریده پوستین یوسفان

گرگ بر خیزی ازین خواب گران


گشته گرگان یک به یک خوهای تو

می‌درانند از غضب اعضای تو


خون نخسپد بعد مرگت در قصاص

تو مگو که مردم و یابم خلاص


این قصاص نقد حیلت‌سازیست

پیش زخم آن قصاص این بازیست


زین لعب خواندست دنیا را خدا

کین جزا لعبست پیش آن جزا


این جزا تسکین جنگ و فتنه‌ایست

آن چو اخصا است و این چون ختنه‌ایست


بخش ۱۳۶ - بیان آنک خلق دوزخ گرسنگانند و نالانند به حق کی روزیهای ما را فربه گردان و زود زاد به ما رسان کی ما را صبر نماند

این سخن پایان ندارد موسیا

هین رها کن آن خران را در گیا


تا همه زان خوش علف فربه شوند

هین که گرگانند ما را خشم‌مند


نالهٔ گرگان خود را موقنیم

این خران را طعمهٔ ایشان کنیم


این خران را کیمیای خوش دمی

از لب تو خواست کردن آدمی


تو بسی کردی به دعوت لطف و جود

آن خران را طالع و روزی نبود


پس فرو پوشان لحاف نعمتی

تا بردشان زود خواب غفلتی


تا چو بجهند از چنین خواب این رده

شمع مرده باشد و ساقی شده


داشت طغیانشان ترا در حیرتی

پس بنوشند از جزا هم حسرتی


تا که عدل ما قدم بیرون نهد

در جزا هر زشت را درخور دهد


که آن شهی که می‌ندیدندیش فاش

بود با ایشان نهان اندر معاش


چون خرد با تست مشرف بر تنت

گرچه زو قاصر بود این دیدنت


نیست قاصر دیدن او ای فلان

از سکون و جنبشت در امتحان


چه عجب گر خالق آن عقل نیز

با تو باشد چون نه‌ای تو مستجیز


از خرد غافل شود بر بد تند

بعد آن عقلش ملامت می‌کند


تو شدی غافل ز عقلت عقل نی

کز حضورستش ملامت کردنی


گر نبودی حاضر و غافل بدی

در ملامت کی تو را سیلی زدی


ور ازو غافل نبودی نفس تو

کی چنان کردی جنون و تفس تو


پس تو و عقلت چو اصطرلاب بود

زین بدانی قرب خورشید وجود


قرب بی‌چونست عقلت را به تو

نیست چپ و راست و پس یا پیش رو


قرب بی‌چون چون نباشد شاه را

که نیابد بحث عقل آن راه را


نیست آن جنبش که در اصبع تراست

پیش اصبع یا پسش یا چپ و راست


وقت خواب و مرگ از وی می‌رود

وقت بیداری قرینش می‌شود


از چه ره می‌آید اندر اصبعت

که اصبعت بی او ندارد منفعت


نور چشم و مردمک در دیده‌ات

از چه ره آمد به غیر شش جهت


عالم خلقست با سوی و جهات

بی‌جهت دان عالم امر و صفات


بی‌جهت دان عالم امر ای صنم

بی‌جهت‌تر باشد آمر لاجرم


بی‌جهت بد عقل و علام البیان

عقل‌تر از عقل و جان‌تر هم ز جان


بی‌تعلق نیست مخلوقی بدو

آن تعلق هست بی‌چون ای عمو


زانک فصل و وصل نبود در روان

غیر فصل و وصل نندیشد گمان


غیر فصل و وصل پی بر از دلیل

لیک پی بردن بننشاند غلیل


پی پیاپی می‌بر ار دوری ز اصل

تا رگ مردیت آرد سوی وصل


این تعلق را خرد چون ره برد

بستهٔ فصلست و وصلست این خرد


زین وصیت کرد ما را مصطفی

بحث کم جویید در ذات خدا


آنک در ذاتش تفکر کردنیست

در حقیقت آن نظر در ذات نیست


هست آن پندار او زیرا به راه

صد هزاران پرده آمد تا اله


هر یکی در پرده‌ای موصول خوست

وهم او آنست که آن خود عین هوست


پس پیمبر دفع کرد این وهم از او

تا نباشد در غلط سوداپز او


وانکه اندر وهم او ترک ادب

بی‌ادب را سرنگونی داد رب


سرنگونی آن بود کو سوی زیر

می‌رود پندارد او کو هست چیر


زانک حد مست باشد این چنین

کو نداند آسمان را از زمین


در عجبهااش به فکر اندر روید

از عظیمی وز مهابت گم شوید


چون ز صنعش ریش و سبلت گم کند

حد خود داند ز صانع تن زند


جز که لا احصی نگوید او ز جان

کز شمار و حد برونست آن بیان


بخش ۱۳۷ - رفتن ذوالقرنین به کوه قاف و درخواست کردن کی ای کوه قاف از عظمت صفت حق ما را بگو و گفتن کوه قاف کی صفت عظمت او در گفت نیاید  کی پیش آنها ادراکها فدا شود و لابه کردن ذوالقرنین کی از صنایعش کی در خاطر داری و بر تو گفتن آن آسان‌تر بود بگوی

رفت ذوالقرنین سوی کوه قاف

دید او را کز زمرد بود صاف


گرد عالم حلقه گشته او محیط

ماند حیران اندر آن خلق بسیط


گفت تو کوهی دگرها چیستند

که به پیش عظم تو بازیستند


گفت رگهای من‌اند آن کوهها

مثل من نبوند در حسن و بها


من به هر شهری رگی دارم نهان

بر عروقم بسته اطراف جهان


حق چو خواهد زلزلهٔ شهری مرا

گوید او من بر جهانم عرق را


پس بجنبانم من آن رگ را بقهر

که بدان رگ متصل گشتست شهر


چون بگوید بس شود ساکن رگم

ساکنم وز روی فعل اندر تگم


هم‌چو مرهم ساکن و بس کارکن

چون خرد ساکن وزو جنبان سخن


نزد آنکس که نداند عقلش این

زلزله هست از بخارات زمین


بخش ۱۳۸ - موری بر کاغذ می‌رفت نبشتن قلم دید  قلم را ستودن گرفت موری دیگر کی  چشم تیزتر بود گفت ستایش انگشتان  را کن کی آن هنر ازیشان می‌بینم  موری دگر کی از هر دو چشم روشن‌تر بود گفت من بازو را ستایم کی انگشتان فرع بازواند الی آخره

مورکی بر کاغذی دید او قلم

گفت با مور دگر این راز هم


که عجایب نقشها آن کلک کرد

هم‌چو ریحان و چو سوسن‌زار و ورد


گفت آن مور اصبعست آن پیشه‌ور

وین قلم در فعل فرعست و اثر


گفت آن مور سوم کز بازوست

که اصبع لاغر ز زورش نقش بست


هم‌چنین می‌رفت بالا تا یکی

مهتر موران فطن بود اندکی


گفت کز صورت مبینید این هنر

که به خواب و مرگ گردد بی‌خبر


صورت آمد چون لباس و چون عصا

جز به عقل و جان نجنبد نقشها


بی‌خبر بود او که آن عقل وفاد

بی ز تقلیب خدا باشد جماد


یک زمان از وی عنایت بر کند

عقل زیرک ابلهیها می‌کند


چونش گویا یافت ذوالقرنین گفت:

چونک کوهِ قاف دُرّ ِ نطق سُفت


کای سخن‌گوی خبیر رازدان

از صفات حق بکن با من بیان


گفت رو کان وصف از آن هایل‌ترست

که بیان بر وی تواند برد دست


یا قلم را زهره باشد که به سر

بر نویسد بر صحایف زان خبر


گفت کمتر داستانی باز گو

از عجبهای حق ای حبر نکو


گفت اینک دشت سیصدساله راه

کوههای برف پر کردست شاه


کوه بر که بی‌شمار و بی‌عدد

می‌رسد در هر زمان برفش مدد


کوه برفی می‌زند بر دیگری

می‌رساند برف سردی تا ثری


کوه برفی می‌زند بر کوه برف

دم به دم ز انبار بی‌حد و شگرف


گر نبودی این چنین وادی شها

تف دوزخ محو کردی مر مرا


غافلان را کوههای برف دان

تا نسوزد پرده‌های عاقلان


گر نبودی عکس جهل برف‌باف

سوختی از نار شوق آن کوه قاف


آتش از قهر خدا خود ذره‌ایست

بهر تهدید لئیمان دره‌ایست


با چنین قهری که زفت و فایق است

برد لطفش بین که بر وی سابق است


سبق بی‌چون و چگونهٔ معنوی

سابق و مسبوق دیدی بی‌دوی


گر ندیدی آن بود از فهم پست

که عقول خلق زان کان یک جوست


عیب بر خود نه نه بر آیات دین

کی رسد بر چرخ دین مرغ گلین


مرغ را جولانگه عالی هواست

زانک نشو او ز شهوت وز هواست


پس تو حیران باش بی‌لا و بلی

تا ز رحمت پیشت آید محملی


چون ز فهم این عجایب کودنی

گر بلی گویی تکلف می‌کنی


ور بگویی نی زند نی گردنت

قهر بر بندد بدان نی روزنت


پس همین حیران و واله باش و بس

تا درآید نصر حق از پیش و پس


چونک حیران گشتی و گیج و فنا

با زبان حال گفتی اهدنا


زفت زفتست و چو لرزان می‌شوی

می‌شود آن زفت نرم و مستوی


زانک شکل زفت بهر منکرست

چونک عاجز آمدی لطف و برست


بخش ۱۳۹ - نمودن جبرئیل علیه السّلام خود را به مصطفی صلی‌الله علیه و  سلّم به صورت خویش و از هفتصد پر او چون یک پر ظاهر شد افق را  بگرفت و آفتاب محجوب شد با همهٔ شعاعش

مصطفی می‌گفت پیش جبرئیل

که چنانک صورت تست ای خلیل


مر مرا بنما تو محسوس آشکار

تا ببینم مر ترا نظاره‌وار


گفت نتوانی و طاقت نبوَدت

حس ضعیفست و تنک سخت آیدت


گفت بنما تا ببیند این جسد

تا چد حد حس نازکست و بی‌مدد


آدمی را هست حس تن سقیم

لیک در باطن یکی خلقی عظیم


بر مثال سنگ و آهن این تنه

لیک هست او در صفت آتش‌زنه


سنگ و آهن مولد ایجاد نار

زاد آتش بر دو والد قهربار


باز آتش دستکار وصف تن

هست قاهر بر تن او و شعله‌زن


باز در تن شعله ابراهیم‌وار

که ازو مقهور گردد برج نار


لاجرم گفت آن رسول ذو فنون

رمز نحن الاخرون السّابقون


ظاهر این دو بسندانی زبون

در صفت از کان آهن‌ها فزون


پس به صورت آدمی فرع جهان

وز صفت اصل جهان این را بدان


ظاهرش را پشه‌ای آرد به چرخ

باطنش باشد محیط هفت چرخ


چونک کرد الحاح بنمود اندکی

هیبتی که که شود زو مندکی


شهپری بگرفته شرق و غرب را

از مهابت گشت بیهش مصطفی


چون ز بیم و ترس بیهوشش بدید

جبرئیل آمد در آغوشش کشید


آن مهابت قسمت بیگانگان

وین تجمش دوستان را رایگان


هست شاهان را زمان بر نشست

هول سرهنگان و صارمها به دست


دور باش و نیزه و شمشیرها

که بلرزند از مهابت شیرها


بانگ چاوشان و آن چوگانها

که شود سست از نهیبش جانها


این برای خاص وعام ره‌گذر

که کندشان از شهنشاهی خبر


از برای عام باشد این شکوه

تا کلاه کبر ننهند آن گروه


تا من و ماهای ایشان بشکند

نفس خودبین فتنه و شر کم کند


شهر از آن آمن شود کان شهریار

دارد اندر قهر زخم و گیر و دار


پس بمیرد آن هوسها در نفوس

هیبت شه مانع آید زان نحوس


باز چون آید به سوی بزم خاص

کی بود آنجا مهابت یا قصاص


حلم در حلمست و رحمتها به جوش

نشنوی از غیر چنگ و ناخروش


طبل و کوس هول باشد وقت جنگ

وقت عشرت با خواص آواز چنگ


هست دیوان محاسب عام را

وان پری رویان حریف جام را


آن زره وآن خود مر چالیش‌راست

وین حریر و رود مر تعریش‌راست


این سخن پایان ندارد ای جواد

ختم کن والله اعلم بالرشاد


اندر احمد آن حسی کو غاربست

خفته این دم زیر خاک یثربست


وآن عظیم الخلق او کان صفدرست

بی‌تغیر مقعد صدق اندرست


جای تغییرات اوصاف تنست

روح باقی آفتابی روشنست


بی ز تغییری که لا شرقیة

بی ز تبدیلی که لا غربیة


آفتاب از ذره کی مدهوش شد

شمع از پروانه کی بیهوش شد


جسم احمد را تعلق بد بدآن

این تغیر آن تن باشد بدان


هم‌چو رنجوری و هم‌چون خواب و درد

جان ازین اوصاف باشد پاک و فرد


روبهش گر یک دمی آشفته بود

شیر جان مانا که آن دم خفته بود


خفته بود آن شیر کز خوابست پاک

اینت شیر نرمسار سهمناک


خفته سازد شیر خود را آنچنان

که تمامش مرده دانند این سگان


ورنه در عالم کرا زهره بدی

که ربودی از ضعیفی تربدی


کف احمد زان نظر مخدوش گشت

بحر او از مهر کف پرجوش گشت


مه همه کفست معطی نورپاش

ماه را گر کف نباشد گو مباش


احمد ار بگشاید آن پر جلیل

تا ابد بیهوش ماند جبرئیل


چون گذشت احمد ز سدره و مرصدش

وز مقام جبرئیل و از حدش


گفت او را هین بپر اندر پیم

گفت رو رو من حریف تو نیم


باز گفت او را بیا ای پرده‌سوز

من باوج خود نرفتستم هنوز


گفت بیرون زین حد ای خوش‌فر من

گر زنم پری بسوزد پر من


حیرت اندر حیرت آمد این قصص

بیهشی خاصگان اندر اخص


بیهشیها جمله اینجا بازیست

چند جان داری که جان پردازیست


جبرئیلا گر شریفی و عزیز

تو نه‌ای پروانه و نه شمع نیز


شمع چون دعوت کند وقت فروز

جان پروانه نپرهیزد ز سوز


این حدیث منقلب را گور کن

شیر را برعکس صید گور کن


بند کن مشک سخن‌شاشیت را

وا مکن انبان قلماشیت را


آنک بر نگذشت اجزاش از زمین

پیش او معکوس و قلماشیست این


لا تخالفهم حبیبی دارهم

یا غریبا نازلا فی دارهم


اعط ما شائوا وراموا وارضهم

یا ظعینا ساکنا فی‌ارضهم


تا رسیدن در شه و در ناز خوش

رازیا با مرغزی می‌ساز خوش


موسیا در پیش فرعون زمن

نرم باید گفت قولا لینا


آب اگر در روغن جوشان کنی

دیگدان و دیگ را ویران کنی


نرم گو لیکن مگو غیر صواب

وسوسه مفروش در لین الخطاب


وقت عصر آمد سخن کوتاه کن

ای که عصرت عصر را آگاه کن


گو تو مر گل‌خواره را که قند به

نرمی فاسد مکن طینش مده


نطق جان را روضهٔ جانیستی

گر ز حرف و صوت مستغنیستی


این سر خر در میان قندزار

ای بسا کس را که بنهادست خار


ظن ببرد از دور کان آنست و بس

چون قج مغلوب وا می‌رفت پس


صورت حرف آن سر خر دان یقین

در رز معنی و فردوس برین


ای ضیاء الحق حسام الدین در آر

این سر خر را در آن بطیخ‌زار


تا سر خر چون بمرد از مسلخه

نشو دیگر بخشدش آن مطبخه


هین ز ما صورت‌گری و جان ز تو

نه غلط هم این خود و هم آن ز تو


بر فلک محمودی ای خورشید فاش

بر زمین هم تا ابد محمود باش


تا زمینی با سمایی بلند

یک‌دل و یک‌قبله و یک‌خو شوند


تفرقه برخیزد و شرک و دوی

وحدتست اندر وجود معنوی


چون شناسد جان من جان ترا

یاد آرند اتحاد ماجری


موسی و هارون شوند اندر زمین

مختلط خوش هم‌چو شیر و انگبین


چون شناسد اندک و منکر شود

منکری‌اش پردهٔ ساتر شود


پس شناسایی بگردانید رو

خشم کرد آن مه ز ناشکری او


زین سبب جان نبی را جان بد

ناشناسا گشت و پشت پای زد


این همه خواندی فرو خوان لم یکن

تا بدانی لج این گبر کهن


پیش از آنک نقش احمد فر نمود

نعت او هر گبر را تعویذ بود


کین چنین کس هست تا آید پدید

از خیال روش دلشان می‌طپید


سجده می‌کردند کای رب بشر

در عیان آریش هر چه زودتر


تا به نام احمد از یستفتحون

یاغیانشان می‌شدندی سرنگون


هر کجا حرب مهولی آمدی

غوثشان کراری احمد بدی


هر کجا بیماری مزمن بدی

یاد اوشان داروی شافی شدی


نقش او می‌گشت اندر راهشان

در دل و در گوش و در افواهشان


نقش او را کی بیابد هر شعال

بلک فرع نقش او یعنی خیال


نقش او بر روی دیوار ار فتد

از دل دیوار خون دل چکد


آنچنان فرخ بود نقشش برو

که رهد در حال دیوار از دو رو


گشته با یک‌رویی اهل صفا

آن دورویی عیب مر دیوار را


این همه تعظیم و تفخیم و وداد

چون بدیدندش به صورت برد باد


قلب آتش دید و در دم شد سیاه

قلب را در قلب کی بودست راه


قلب می‌زد لاف اشواق محک

تا مریدان را دراندازد به شک


افتد اندر دام مکرش ناکسی

این گمان سر بر زند از هر خسی


کین اگر نه نقد پاکیزه بدی

کی به سنگ امتحان راغب شدی


او محک می‌خواهد اما آنچنان

که نگردد قلبی او زان عیان


آن محک که او نهان دارد صفت

نی محک باشد نه نور معرفت


آینه کو عیب رو دارد نهان

از برای خاطر هر قلتبان


آینه نبود منافق باشد او

این چنین آیینه تا تانی مجو


بخش ۱ - سر آغاز

شه حسام‌الدین که نور انجمست

طالب آغاز سِفر پنجمست


بخش ۱ - سر آغاز

این ضیاء الحق حسام الدین راد

اوستادان صفا را اوستاد


بخش ۱ - سر آغاز

گر نبودی خلق محجوب و کثیف

ور نبودی حلقها تنگ و ضعیف


بخش ۱ - سر آغاز

در مدیحت دادِ معنی دادمی

غیر این منطق لبی بگشادمی


بخش ۱ - سر آغاز

لیک لقمهٔ بازْ آنِ صعوه نیست

چاره اکنون آب و روغن کردنیست


بخش ۱ - سر آغاز

مدح تو حیفست با زندانیان

گویم اندر مجمع روحانیان


بخش ۱ - سر آغاز

شرح تو غَبنست با اهل جهان

هم‌چو راز عشق دارم در نهان


بخش ۱ - سر آغاز

مدح تعریف‌ست و تخریق حجاب

فارغست از شرح و تعریف آفتاب


بخش ۱ - سر آغاز

مادح خورشید مداح خودست

که دو چشمم روشن و نامُرمدست


بخش ۱ - سر آغاز

ذم خورشید جهان ذم خَودست

که دو چشمم کور و تاریک و بد است


بخش ۱ - سر آغاز

تو ببخشا بر کسی کاندر جهان

شد حسود آفتاب کامران


بخش ۱ - سر آغاز

توٰاندش پوشید هیچ از دیده‌ها؟

وز طراوت دادن پوسیده‌ها؟


بخش ۱ - سر آغاز

یا ز نور بی‌حدش توٰانند کاست

یا به دفع جاه او توانند خاست


بخش ۱ - سر آغاز

هر کسی کو حاسد کیهان بود

آن حسد خود مرگ جاویدان بود


بخش ۱ - سر آغاز

قدر تو بگذشت از درک عقول

عقل اندر شرح تو شد بوالفضول


بخش ۱ - سر آغاز

گرچه عاجز آمد این عقل از بیان

عاجزانه جنبشی باید در آن


بخش ۱ - سر آغاز

ان شیئا کله لا یدرک

اعلموا ان کله لا یترک


بخش ۱ - سر آغاز

گر نتانی خورد طوفان سحاب

کی توان کردن بترکِ خوردِ آب


بخش ۱ - سر آغاز

راز را گر می‌نیاری در میان

درکها را تازه کن از قشر آن


بخش ۱ - سر آغاز

نطقها نسبت به تو قشرست لیک

پیش دیگر فهمها مغزست نیک


بخش ۱ - سر آغاز

آسمان نسبت به عرش آمد فرود

ورنه بس عالیست سوی خاک‌تود


بخش ۱ - سر آغاز

من بگویم وصف تو تا ره برند

پیش از آن کز فوت آن حسرت خورند


بخش ۱ - سر آغاز

نور حقی و به حق جذاب جان

خلق در ظلمات وهم‌اند و گمان


بخش ۱ - سر آغاز

شرط تعظیمست تا این نور خوش

گردد این بی‌دیدگان را سرمه‌کش


بخش ۱ - سر آغاز

نور یابد مستعد تیزگوش

کو نباشد عاشق ظلمت چو موش


بخش ۱ - سر آغاز

سست‌چشمانی که شب جولان کنند

کی طواف مشعلهٔ ایمان کنند


بخش ۱ - سر آغاز

نکته‌های مشکل باریک شد

بند طبعی که ز دین تاریک شد


بخش ۱ - سر آغاز

تا بر آراید هنر را تار و پود

چشم در خورشید نتواند گشود


بخش ۱ - سر آغاز

هم‌چو نخلی برنیارد شاخها

کرده موشانه زمین سوراخها


بخش ۱ - سر آغاز

چار وصفست این بشر را دل‌فشار

چارمیخ عقل گشته این چهار


بخش ۲ - تفسیر خذ اربعة من الطیر فصرهن الیک

تو خلیلِ وقتی ای خورشیدهش

این چَهار اطیار ره‌زن را بکش


زانک هر مرغی ازینها زاغ‌وش

هست عقل عاقلان را دیده‌کَش


چار وصف تن چو مرغان خلیل

بسمل ایشان دهد جان را سبیل


ای خلیل، اندر خلاص نیک و بد

سر ببرشان تا رهد پاها ز سد


کل توی و جملگان اجزای تو

بر گشا که هست پاشان پای تو


از تو عالم روح زاری می‌شود

پشت صد لشکر سواری می‌شود


زانک این تن شد مقام چار خو

نامشان شد چار مرغ فتنه‌جو


خَلق را گر زندگی خواهی ابد

سر ببر زین چار مرغ شوم بد


بازشان زنده کن از نوعی دگر

که نباشد بعد از آن زیشان ضرر


چار مرغ معنوی راه‌زن

کرده‌اند اندر دل خَلقان وطن


چون امیر جمله دلهای سَوی

اندرین دور ای خلیفهٔ حق توی


سر ببر این چار مرغ زنده را

سر مدی کن خَلق ناپاینده را


بط و طاوسست و زاغست و خروس

این مثال چار خُلق اندر نفوس


بط، حرصست و خروس آن شهوتست

جاه چون طاوس و زاغ اُمنیتست


مُنیتش آن که بُوَد اومیدساز

طامع تأبید یا عمر دراز


بط حرص آمد که نوکش در زمین

در تر و در خشک می‌جوید دفین


یک زمان نبود معطل آن گَلو

نشنود از حکم جز امر کُلوا


هم‌چو یغماجیست، خانه می‌کَند

زود زود انبان خود پر می‌کند


اندر انبان می‌فِشارد نیک و بد

دانه‌های دُر و حبات نخود


تا مبادا یاغیی آید دگر

می‌فِشارد در جوال او خشک و تر


وقت تنگ و فرصت اندک، او مخوف

در بغل زد هر چه زودتر بی‌وقوف


لیک مؤمن ز اعتماد آن حیات

می‌کند غارت به مَهل و با اَنات


آمِنست از فوت و از یاغی که او

می‌شناسد قهر شه را بر عدو


آمنست از خواجه‌تاشان دگر

که بیایندش مزاحم صرفه‌بر


عدل شه را دید در ضبط حشم

که نیارد کرد کس بر کس ستم


لاجرم نشتابد و ساکن بود

از فوات حظ خود آمن بود


بس تانی دارد و صبر و شکیب

چشم‌سیر و مؤثرست و پاک‌جیب


کین تانی پرتو رحمان بود

وان شتاب از هزهٔ شیطان بود


زانک شیطانش بترساند ز فقر

بارگیر صبر را بِکشد به عقر


از نُبی بشنو که شیطان در وعید

می‌کند تهدیدت از فقر شدید


تا خوری زشت و بری زشت و شتاب

نی مروت نی‌تانی نی ثواب


لاجرم کافِر خورد در هفت بطن

دین و دل باریک و لاغر، زفت بطن


بخش ۳ - در سبب ورود این حدیث مصطفی صلوات الله علیه که الکافر یأکل فی سبعة امعاء و المؤمن یأکل فی معا واحد

کافِران مهمان پیغمبر شدند

وقتِ شام، ایشان به مسجد آمدند


که آمدیم ای شاه ما اینجا قُنُق

ای تو مهمان‌دار سکان افق


بی‌نواییم و رسیده ما ز دور

هین بیفشان بر سر ما فضل و نور


گفت ای یاران من قسمت کنید

که شما پر از من و خوی منید


پر بُوَد اجسام هر لشکر ز شاه

زان زنندی تیغ بر اعدای جاه


تو به خشم شه زنی آن تیغ را

ورنه بر اِخوان چه خشم آید ترا


بر برادر، بی‌گناهی می‌زنی

عکس خشم شاه، گرز ده‌منی


شه یکی جانست و لشکر پر ازو

روح چون آبست واین اجسام جو


آبِ روح شاه اگر شیرین بود

جمله جوها پر ز آب خوش شود


که رعیت، دین شه دارند و بس

این چنین فرمود سلطان عبس


هر یکی یاری یکی مهمان گزید

در میان، یک زَفت بود و بی‌ندید


جسم ضَخمی داشت کس او را نبُرد

ماند در مسجد چو اندر جامْ دُرد


مصطفی بردش چو وا ماند از همه

هفت بز بُد شیرده اندر رمه


که مقیم خانه بودندی بزان

بهر دوشیدن برای وقت خوان


نان و آش و شیر آن هر هفت بز

خورد آن بوقحطِ عَوجِ ابن عُز


جمله اهل بیت خشم‌آلو شدند

که همه در شیر بز طامع بدند


معده طبلی‌خوار هم‌چون طبل کرد

قسم هجده آدمی تنها بخورد


وقت خفتن رفت و در حجره نشست

پس کنیزک از غضب در را ببست


از برون زنجیر در را در فکند

که ازو بد خشمگین و دردمند


گبر را در نیم‌شب یا صبحدم

چون تقاضا آمد و درد شکم


از فراش خویش سوی در شتافت

دست بر در چون نهاد او، بسته یافت


در گشادن حیله کرد آن حیله‌ساز

نوع نوع و خود نشد آن بند باز


شد تقاضا بر تقاضا، خانه تنگ

ماند او حیران و بی‌درمان و دَنگ


حیله کرد او و به خواب اندر خزید

خویشتن در خواب در ویرانه دید


زانک ویرانه بد اندر خاطرش

شد به خواب اندر همانجا منظرش


خویش در ویرانهٔ خالی چو دید

او چنان محتاج، اندر دم برید


گشت بیدار و بدید آن جامه خواب

پُر حدث دیوانه شد از اضطراب


ز اندرون او برآمد صد خروش

زین چنین رسواییِ بی خاک‌پوش


گفت خوابم بتر از بیداریم

که خورم این سو و آن سو می‌ریَم


بانگ می‌زد وا ثُبورا وا ثُبور

هم‌چنانکِ کافر اندر قعر گور


منتظر که کی شود این شب به سر

یا برآید در گشادن بانگِ در


تا گریزد او چو تیری از کمان

تا نبیند هیچ کس او را چُنان


قصه بسیارست کوته می‌کنم

باز شد آن در، رهید از درد و غم


بخش ۴ - در حجره گشادن مصطفی علیه‌السلام بر مهمان و خود را پنهان  کردن تا او خیال گشاینده را نبیند و خجل شود و گستاخ  بیرون رود

مصطفی صبح آمد و در را گشاد

صبح آن گمراه را او راه داد


در گشاد و گشت پنهان مصطفی

تا نگردد شرمسار آن مبتلا


تا برون آید رود گستاخ او

تا نبیند درگشا را پشت و رو


یا نهان شد در پس چیزی و یا

از ویش پوشید دامان خدا


صبغة الله گاه پوشیده کند

پردهٔ بی‌چون بر آن ناظر تَنَد


تا نبیند خصم را پهلوی خویش

قدرت یزدان از آن بیشست بیش


مصطفی می‌دید احوال شبش

لیک مانع بود فرمان ربش


تا که پیش از خبط بگشاید رهی

تا نیفتد زان فضیحت در چهی


لیک حکمت بود و امر آسمان

تا ببیند خویشتن را او چنان


بس عداوتها که آن یاری بود

بس خرابیها که معماری بود


جامه خوابِ پر حدث را یک فضول

قاصدا آورد در پیش رسول


که چُنین کرده‌ست مهمانت ببین

خنده‌ای زد رحمةً للعالمین


که بیار آن مِطهَره اینجا به پیش

تا بشویم جمله را با دست خویش


هر کسی می‌جست کز بهر خدا

جان ما و جسم ما قربان ترا


ما بشوییم این حدث را تو بِهِل

کار دستست این نَمَط نه کار دل


ای لَعَمرُک مر ترا حق عمر خواند

پس خلیفه کرد و بر کرسی نشاند


ما برای خدمت تو می‌زییم

چون تو خدمت می‌کنی پس ما چه‌ایم


گفت آن دانم و لیک این ساعتیست

که درین شستن به خویشم حکمتیست


منتظر بودند کاین قول نبیست

تا پدید آید که این اسرار چیست


او به جد می‌شست آن احداث را

خاص ز امر حق نه تقلید و ریا


که دلش می‌گفت کین را تو بشو

که درین جا هست حکمت تو بتو


بخش ۵ - سبب رجوع کردن آن مهمان به خانهٔ مصطفی علیه‌السلام در آن ساعت که مصطفی نهالین ملوث او را به دست خود می‌شست و خجل شدن او و جامه چاک کردن و نوحهٔ او بر خود و بر سعادت خود

کافِرَک را هیکلی بد یادگار

یاوه دید آن را و گشت او بی‌قرار


گفت آن حجره که شب جا داشتم

هیکل آنجا بی‌خبر بگذاشتم


گرچه شرمین بود شرمش حرص برد

حرص اَژدَرهاست نه چیزیست خرد


از پی هیکل شتاب اندر دوید

در وثاق مصطفی، وان را بدید


کان یدالله آن حدث را هم به خَود

خوش همی‌شوید که دورش چشم بد


هیکلش از یاد رفت و شد پدید

اندرو شوری، گریبان را درید


می‌زد او دو دست را بر رو و سر

کله را می‌کوفت بر دیوار و در


آنچنان که خون ز بینی و سرش

شد روان و رحم کرد آن مهترش


نعره‌ها زد خلق جمع آمد برو

گبر گویان ایهاالناس اُحذَروا


می‌زد او بر سر که ای بی‌عقل سر

می‌زد او بر سینه کای بی‌نور بر


سجده می‌کرد او که ای کل زمین

شرمسارست از تو این جزو مهین


تو که کلی، خاضع امر ویی

من که جزوم، ظالم و زشت و غوی


تو که کلی، خوار و لرزانی ز حق

من که جزوم، در خِلاف و در سَبَق


هر زمان می‌کرد رو بر آسمان

که ندارم روی ای قبلهٔ جهان


چون ز حد بیرون بلرزید و طپید

مصطفی‌اش در کنار خود کشید


ساکنش کرد و بسی بنواختش

دیده‌اش بگشاد و داد اشناختش


تا نگرید ابر کی خندد چمن

تا نگرید طفل کی جوشد لبن


طفل یک روزه همی‌داند طریق

که بگریم تا رسد دایهٔ شفیق


تو نمی‌دانی که دایهٔ دایِگان

کم دهد بی‌گریه شیر او رایگان


گفتِ فلیبکوا کثیرا گوش دار

تا بریزد شیر فضل کردگار


گریهٔ ابرست و سوز آفتاب

اُستن دنیا، همین دو رشته تاب


گر نبودی سوز مهر و اشک ابر

کی شدی جسم و عَرَض زَفت و سِطبر


کی بدی معمور، این هر چار فصل

گر نبودی این تف و این گریه اصل


سوز مهر و گریهٔ ابر جهان

چون همی دارد جهان را خوش‌دهان،


آفتاب عقل را در سوز دار

چشم را چون ابر اشک‌افروز دار


چشم گریان بایدت چون طفل خرد

کم خور آن نان را که نان آب تو برد


تن چو با برگست روز و شب از آن

شاخ جان در برگ‌ریزست و خزان


برگ تن بی‌برگی جانست زود

این بباید کاستن آن را فزود


اَقرضوا الله قرض ده زین برگ تن

تا بروید در عوض در دل چمن


قرض ده کم کن ازین لقمهٔ تنت

تا نُماید وجه لا عَینٌ رَاَت


تن ز سرگین خویش چون خالی کند

پر ز مُشک و دُر اجلالی کند


زین پلیدی بدهد و پاکی برد

از یُطَهِّرکُم تن او برخورد


دیو می‌ترساندت که هین و هین

زین پشیمان گردی و گردی حزین


گر گُدازی زین هوسها تو بدن

بس پشیمان و غمین خواهی شدن


این بِخور گرمست و داروی مزاج

وآن بیاشام از پی نفع و علاج


هم بدین نیت که این تن مرکبست

آنچِ خو کردست آنش اَصوبست


هین مگردان خو که پیش آید خلل

در دِماغ و دل بزاید صد علل


این چنین تهدیدها آن دیو دون

آرد و بر خلق خوانَد صد فسون


خویش جالینوس سازد در دوا

تا فریبد نفس بیمار ترا


کین ترا سودست از درد و غمی

گفت آدم را همین، در گندمی


پیش آرد هَیهی و هیهات را

وز لَویشه پیچد او لبهات را


هم‌چو لبهای فرس در وقت نعل

تا نُماید سنگ کمتر را چو لعل


گوشهااَت گیرد او چون گوش اسب

می‌کشاند سوی حرص و سوی کسب


بر زند بر پات نعلی ز اشتباه

که بمانی تو ز درد آن ز راه


نعل او هست آن تردُد در دو کار

این کنم یا آن کنم هین هوش دار


آن بکن که هست مختار نبی

آن مکن که کرد مجنون و صَبی


حُفَّت الجَنه بچه مَحفوف گشت

بِالمَکاره که ازو افزود کَشت


صد فسون دارد ز حیلت وز دغا

که کند در سَلّه گر هست اژدها


گر بود آب روان بر بنددش

ور بود حَبر زمان بَرخَندَدَش


عقل را با عقل یاری یار کن

اَمرَهم شوری بخوان و کار کن


بخش ۶ - نواختن مصطفی علیه‌السلام آن عرب  مهمان را و تسکین دادن او را از اضطراب و گریه و نوحه کی بر خود می‌کرد در خجالت و ندامت و آتش نومیدی

این سخن پایان ندارد آن عرب

ماند از الطاف آن شه در عجب


خواست دیوانه شدن عقلش رمید

دست عقل مصطفی بازش کشید


گفت این سو آ بیامد آنچنان

که کسی برخیزد از خواب گران


گفت این سو آ مکن هین با خود آ

که ازین سو هست با تو کارها


آب بر رو زد در آمد در سخن

کای شهید حق شهادت عرضه کن


تا گواهی بدهم و بیرون شوم

سیرم از هستی در آن هامون شوم


ما درین دهلیز قاضی قضا

بهر دعوی الستیم و بلی


که بلی گفتیم و آن را ز امتحان

فعل و قول ما شهودست و بیان


از چه در دهلیز قاضی تن زدیم

نه که ما بهر گواهی آمدیم


چند در دهلیز قاضی ای گواه

حبس باشی ده شهادت از پگاه


زان بخواندندت بدین‌جا تا که تو

آن گواهی بدهی و ناری عتو


از لجاج خویشتن بنشسته‌ای

اندرین تنگی کف و لب بسته‌ای


تا بندهی آن گواهی ای شهید

تو ازین دهلیز کی خواهی رهید


یک زمان کارست بگزار و بتاز

کار کوته را مکن بر خود دراز


خواه در صد سال خواهی یک زمان

این امانت واگزار و وا رهان


بخش ۷ - بیان آنک نماز و روزه و همه چیزهای برونی گواهیهاست بر نور اندرونی

این نماز و روزه و حج و جهاد

هم گواهی دادنست از اعتقاد


این زکات و هدیه و ترک حسد

هم گواهی دادنست از سرّ خَود


خوان و مهمانی پی اظهار راست

کای مهان ما با شما گشتیم راست


هدیه‌ها و ارمغان و پیش‌کَش

شد گواه آنک هستم با تو خوش


هر کسی کوشد به مالی یا فسون

چیست؟ دارم گوهری در اندرون


گوهری دارم ز تقوی یا سخا

این زکات و روزه در هر دو گوا


روزه گوید کرد تقوی از حلال

در حرامش دان که نبوَد اتصال


وان زکاتش گفت کاو از مال خویش

می‌دهد، پس چون بدزدد ز اهل کیش؟


گر به طراری کند پس دو گواه

جرح شد در محکمهٔ عدل اله


هست صیاد ار کند دانه نثار

نه ز رحم و جود بل بهر شکار


هست گربهٔ روزه‌دار اندر صیام

خفته کرده خویش بهر صید خام


کرده بدظن زین کژی صد قوم را

کرده بدنام اهل جود و صوم را


فضل حق با این که او کژ می‌تند

عاقبت زین جمله پاکش می‌کند


سَبق برده رحمتش وان غدر را

داده نوری که نباشد بدر را


کوششش را شسته حق زین اِختلاط

غسل داده رحمت او را زین خُباط


تا که غفاری او ظاهر شود

مِغفری، کَلّیش را غافر شود


آب بهر این ببارید از سماک

تا پلیدان را کند از خبث پاک


بخش ۸ - پاک کردن آب همه پلیدیها را و باز پاک کردن خدای تعالی آب را از پلیدی لاجرم قدوس آمد حق تعالی

آب چون پیگار کرد و شد نجس

تا چنان شد کآب را رد کرد حس


حق بِبُردش باز در بحر صواب

تا بِشُستَش از کرم آن آبِ آب


سال دیگر آمد او دامن‌کشان

هی کجا بودی؟ به دریای خوشان


من نجس زینجا شدم پاک آمدم

بستدم خِلعت سوی خاک آمدم


هین بیایید ای پلیدان سوی من

که گرفت از خوی یزدان خوی من


در پذیرم جملهٔ زشتیت را

چون مَلِک پاکی دهم عفریت را


چون شوم آلوده باز آنجا روم

سوی اصلِ اصل پاکیها روم


دلق چرکین بر کَنَم آنجا ز سر

خِلعت پاکم دهد بار دگر


کار او اینست و کار من همین

عالم‌آرایَست ربُ العالمین


گر نبودی این پلیدیهای ما

کی بدی این بارنامه آب را


کیسه‌های زر بدزدید از کسی

می‌رود هر سو که هین کو مفلسی


یا بریزد بر گیاه رُسته‌ای

یا بشوید روی رو ناشسته‌ای


یا بگیرد بر سر او حمال‌وار

کشتیِ بی‌دست و پا را در بحار


صد هزاران دارو اندر وی نهان

زانک هر دارو بروید زو چُنان


جان هر دُری، دل هر دانه‌ای

می‌رود در جو، چو داروخانه‌ای


زو یتیمان زمین را پرورش

بستگان خشک را از وی روش


چون نماند مایه‌اش، تیره شود

هم‌چو ما اندر زمین خیره شود


بخش ۹ - استعانت آب از حق جل جلاله بعد از تیره شدن

ناله از باطن برآرد کای خدا

آنچ دادی دادم و ماندم گدا


ریختم سرمایه بر پاک و پلید

ای شه سرمایه‌ده هَل مِن مَزید؟


ابر را گوید بِبَر جای خوشش

هم تو خورشیدا به بالا بر کشش


راههای مختلف می‌راندَش

تا رساند سوی بحر بی‌حدش


خود غرض زین آب جان اولیاست

کو غَسول تیرگیهای شماست


چون شود تیره ز غدر اهل فرش

باز گردد سوی پاکی‌بخش عرش


باز آرد زان طرف دامن کشان

از طهارات محیط او درسشان


از تیمم وا رهاند جمله را

وز تحری طالبان قبله را


ز اختلاط خلق یابد اعتلال

آن سفر جوید که ارحنا یا بلال


ای بلال خوش‌نوای خوش‌صَهیل

مِئذَنه بر رو بزن طبل رحیل


جان سفر رفت و بدن اندر قیام

وقت رجعت زین سبب گوید سلام


این مثل چون واسطه‌ست اندر کلام

واسطه شرطست بهر فهم عام


اندر آتش کی رود بی‌واسطه

جز سمندر، کو رهید از رابطه


واسطهٔ حمام باید مر ترا

تا ز آتش خوش کنی تو طبع را


چون نتانی شد در آتش چون خلیل

گشت حمامت رسول، آبت دلیل


سیری از حقست لیک اهل طَبَع

کی رسد بی‌واسطهٔ نان در شِبَع


لطف از حقست لیکن اهل تن

درنیابد لطف بی‌پردهٔ چمن


چون نماند واسطهٔ تن بی‌حَجیب

هم‌چو موسی نور مَه یابد ز جیب


این هنرها آب را هم شاهدست

که اندرونش پر ز لطف ایزدست


بخش ۱۰ - گواهی فعل و قول بیرونی بر ضمیر و نور اندرونی

فعل و قول آمد گواهان ضمیر

زین دو بر باطن تو استدلال گیر


چون ندارد سیر سرت در درون

بنگر اندر بول رنجور از برون


فعل و قول آن بول رنجوران بود

که طبیب جسم را برهان بود


وآن طبیب روح در جانش رود

وز ره جان اندر ایمانش رود


حاجتش ناید به فعل و قول خوب

احذروهم هم جواسیس القلوب


این گواه فعل و قول از وی بجو

کو به دریا نیست واصل هم‌چو جو


بخش ۱۱ - در بیان آنک نور خود از اندرون شخص منوّر بی‌آنک فعلی و قولی بیان کند گواهی دهد بر نور وی؛ در بیان آنک آن نور خود را از اندرون سرّ عارف ظاهر کند بر خلقان بی‌فعل عارف و بی‌قول عارف افزون از آنک به قول و فعل او ظاهر شود، چنانک آفتاب بلند شود بانگ خروس و اعلام مؤذن و علامات دیگر حاجت نیاید

لیک نور سالکی کز حد گذشت

نور او پر شد بیابان‌ها و دشت


شاهدی‌اش فارغ آمد از شهود

وز تکلّف‌ها و جانبازی و جود


نور آن گوهر چو بیرون تافته‌ست

زین تَسلِّس‌ها فَراغت یافته‌ست


پس مجو از وی گواه فعل و گفت

که ازو هر دو جهان چون گل شکفت


این گواهی چیست؟ اظهار نهان

خواه قول و خواه فعل و غیر آن


که غَرَض اظهار سرّ جوهرست

وصفْ باقی وین عَرَض بر مَعبَر‌ست


این نشان زر نمانَد بر مِحَک

زر بمانَد نیک‌نام و بی ز شک


این صلات و این جهاد و این صیام

هم نمانَد، جان بمانَد نیک‌نام


جان چنین افعال و اقوالی نمود

بر مِحکِّ امر، جوهر را بسود


که اعتقادم راستست اینک گواه

لیک هست اندر گواهان اشتباه


تزکیه باید گواهان را، بدان

تزکیه‌ش صدقی که موقوفی بدان


حفظ لفظ اندر گواهِ قولی است

حفظ عهد اندر گواهِ فعلی است


گر گواه قول کژ گوید رَد‌َست

ور گواه فعل کژ پوید رَد‌َست


قول و فعلِ بی‌تناقض بایدت

تا قبول اندر زمان پیش آیدت


سَعیُکُم شَتّی، تناقض اندرید

روز می‌دوزید، شب بر می‌درید


پس گواهی با تناقض کِشنَوَد؟

یا مگر حلمی کند از لطف خَود


فعل و قول اظهار سرّست و ضمیر

هر دو پیدا می‌کند سرّ سَتیر


چون گواهت تزکیه شد، شد قبول

ورنه محبوس است اندر مول، مول


تا تو بستیزی، ستیزند ای حَرون

فانتَظِرهُم اِنَّهم منتظرون


بخش ۱۲ - عرضه کردن مصطفی علیه‌السلام شهادت را بر مهمان خویش

این سخن پایان ندارد مصطفی

عرضه کرد ایمان و پذرُفت آن فتی


آن شهادت را که فَرُّخ بوده است

بندهای بسته را بگشوده است


گشت مؤمن، گفت او را مصطفی

که امشبان هم باش تو مهمان ما


گفت والله تا ابد ضَیف تواَم

هر کجا باشم بهر جا که روم


زنده کرده و مُعتَق و دربان تو

این جهان و آن جهان بر خوان تو


هر که بگزیند جزین بگزیدهِ خوان

عاقبت دَرَّد گلویش ز استخوان


هر که سوی خوان غیر تو رود

دیو با او دان که هم‌کاسه بود


هر که از همسایگی تو رود

دیو، بی‌شکی که همسایه‌اَش شود


ور رود بی‌تو سفر او دوردست

دیو بد همراه و هم‌سفرهٔ ویست


ور نشیند بر سر اسپ شریف

حاسد ماهست، دیو او را ردیف


ور بچه گیرد ازو شهناز او

دیو در نسلش بود انباز او


در نُبی شارکهُمُ گفته‌ست حق

هم در اموال و در اولاد ای شفق


گفت پیغمبر ز غیب این را جَلی

در مقالات نوادر با عَلی


یا رسول‌الله رسالت را تمام

تو نمودی هم‌چو شمسِ بی‌غمام


این که تو کردی دو صد مادر نکرد

عیسی از افسونش با عازَر نکرد


از تو جانم از اجل نَک جان بِبُرد

عازر ار شد زنده زان دم باز مُرد


گشت مهمانِ رسول آن شب عرب

شیر یک بز نیمه خورد و بست لب


کرد اِلحاحش بخور شیر و رُقاق

گفت گشتم سیر والله بی‌نفاق


این تکلف نیست نِی ناموس و فن

سیرتر گشتم از آنک دوش من


در عجب ماندند جمله اهل بَیت

پر شد این قندیل زین یک قطره زَیت؟


آنچ قوت مرغ بابیلی بود

سیری معدهٔ چنین پیلی شود؟


فُجفُجه افتاد اندر مرد و زن

قدر پشّه می‌خورد آن پیل‌تن


حرص و وهم کافری سرزیر شد

اژدها از قوت موری سیر شد


آن گدا چشمیِ کفر از وی برفت

لوت ایمانیش لَمتُر کرد و زَفت


آنک از جوعُ البَقَر او می‌طپید

هم‌چو مریم میوهٔ جنت بدید


میوهٔ جنت سوی چشمش شتافت

معدهٔ چون دوزخش آرام یافت


ذات ایمان نعمت و لوتیست هَول

ای قناعت کرده از ایمان به قَول


بخش ۱۳ - بیان آنک نور که غذای جانست غذای جسم اولیا می‌شود تا او هم یار می‌شود روح را کی اسلم شیطانی علی یدی

گرچه آن مطعوم جانست و نظر

جسم را هم زان نصیبست ای پسر


گر نگشتی دیو جسم آن را اکول

اسلم الشیطان نفرمودی رسول


دیو زان لوتی که مرده حی شود

تا نیاشامد مسلمان کی شود


دیو بر دنیاست عاشق کور و کر

عشق را عشقی دگر برد مگر


از نهان‌خانهٔ یقین چون می‌چشد

اندک‌اندک رخت عشق آنجا کشد


یا حریص االبطن عرج هکذا

انما المنهاج تبدیل الغذا


یا مریض القلب عرج للعلاج

جملة التدبیر تبدیل المزاج


ایها المحبوس فی رهن الطعام

سوف تنجو ان تحملت الفطام


ان فی‌الجوع طعام وافر

افتقدها وارتج یا نافر


اغتذ بالنور کن مثل البصر

وافق الاملاک یا خیر البشر


چون ملک تسبیح حق را کن غذا

تا رهی هم‌چون ملایک از اذا


جبرئیل ار سوی جیفه کم تند

او به قوت کی ز کرکس کم زند


حبذا خوانی نهاده در جهان

لیک از چشم خسیسان بس نهان


گر جهان باغی پر از نعمت شود

قسم موش و مار هم خاکی بود


بخش ۱۴ - انکار اهل تن غذای روح را و لرزیدن ایشان بر غذای خسیس

قسم او خاکست گر دی گر بهار

میر کونی خاک چون نوشی چو مار


در میان چوب گوید کرم چوب

مر کرا باشد چنین حلوای خوب


کرم سرگین در میان آن حدث

در جهان نقلی نداند جز خبث


بخش ۱۵ - مناجات

ای خدای بی‌نظیر ایثار کن

گوش را چون حلقه دادی زین سخن


بخش ۱۵ - مناجات

گوش ما گیر و بدان مجلس کشان

کز رحیقت می‌خورند آن سرخوشان


بخش ۱۵ - مناجات

چون به ما بویی رسانیدی ازین

سر مبند آن مشک را ای رب دین


بخش ۱۵ - مناجات

از تو نوشند ار ذکورند ار اناث

بی‌دریغی در عطا یا مستغاث


بخش ۱۵ - مناجات

ای دعا ناگفته از تو مستجاب

داده دل را هر دمی صد فتح باب


بخش ۱۵ - مناجات

چند حرفی نقش کردی از رقوم

سنگ‌ها از عشق آن شد هم‌چو موم


بخش ۱۵ - مناجات

نون ابرو صاد چشم و جیم گوش

بر نوشتی فتنهٔ صد عقل و هوش


بخش ۱۵ - مناجات

زان حروفت شد خرد باریک‌ریس

نسخ می‌کن ای ادیب خوش‌نویس


بخش ۱۵ - مناجات

در خورِ هر فکرِ بسته بر عدم

دم به دم نقشِ خیالی خوش‌رقم


بخش ۱۵ - مناجات

حرف‌های طرفه بر لوح خیال

بر نوشته چشم و عارض خد و خال


بخش ۱۵ - مناجات

بر عدم باشم نه بر موجود مست

زانک معشوقِ عدم وافی‌ترست


بخش ۱۵ - مناجات

عقل را خط خوان آن اَشکال کرد

تا دهد تدبیرها را زان نورد


بخش ۱۶ - تمثیل لوح محفوظ و ادراک عقل هر کسی از آن لوح آنک امر و قسمت و مقدور هر روزهٔ ویست هم چون ادراک جبرئیل علیه‌السلام  هر روزی از لوح اعظم  عقل مثال جبرئیلست و نظر او به تفکر به سوی غیبی که معهود اوست در  تفکر و اندیشهٔ کیفیت معاش و بیرون شو کارهای هر روزینه مانند نظر  جبرئیلست در لوح و فهم کردن او از لوح

چون ملک از لوح محفوظ آن خرد

هر صباحی درس هر روزه برد


بر عدم تحریرها بین بی‌بنان

و از سوادش حیرت سوداییان


هر کسی شد بر خیالی ریش گاو

گشته در سودای گنجی کنج‌کاو


از خیالی گشته شخصی پرشکوه

روی آورده به معدنهای کوه


وز خیالی آن دگر با جهد مر

رو نهاده سوی دریا بهر در


وآن دگر بهر ترهب در کنشت

وآن یکی اندر حریصی سوی کشت


از خیال آن ره‌زن رسته شده

وز خیال این مرهم خسته شده


در پری‌خوانی یکی دل کرده گم

بر نجوم آن دیگری بنهاده سم


این روشها مختلف بیند برون

زان خیالات ملون ز اندرون


این در آن حیران شده کان بر چیست

هر چشنده آن دگر را نافیست


آن خیالات ار نبد نامؤتلف

چون ز بیرون شد روشها مختلف


قبلهٔ جان را چو پنهان کرده‌اند

هر کسی رو جانبی آورده‌اند


بخش ۱۷ - تمثیل روشهای مختلف و همتهای گوناگون به اختلاف تحری  متحریان در وقت نماز قبله را در وقت تاریکی و تحری غواصان در  قعر بحر

هم‌چو قومی که تحری می‌کنند

بر خیال قبله سویی می‌تنند


چونک کعبه رو نماید صبحگاه

کشف گردد که کی گم کردست راه


یا چو غواصان به زیر قعر آب

هر کسی چیزی همی‌چیند شتاب


بر امید گوهر و در ثمین

توبره پر می‌کنند از آن و این


چون بر آیند از تگ دریای ژرف

کشف گردد صاحب در شگرف


وآن دگر که برد مروارید خرد

وآن دگر که سنگ‌ریزه و شبه برد


هکذی یبلوهم بالساهره

فتنة ذات افتضاح قاهره


هم‌چنین هر قوم چون پروانگان

گرد شمعی پرزنان اندر جهان


خویشتن بر آتشی برمی‌زنند

گرد شمع خود طوافی می‌کنند


بر امید آتش موسی بخت

کز لهیبش سبزتر گردد درخت


فضل آن آتش شنیده هر رمه

هر شرر را آن گمان برده همه


چون برآید صبحدم نور خلود

وا نماید هر یکی چه شمع بود


هر کرا پر سوخت زان شمع ظفر

بدهدش آن شمع خوش هشتاد پر


جوق پروانهٔ دو دیده دوخته

مانده زیر شمع بد پر سوخته


می‌تپد اندر پشیمانی و سوز

می‌کند آه از هوای چشم‌دوز


شمع او گوید که چون من سوختم

کی ترا برهانم از سوز و ستم


شمع او گریان که من سرسوخته

چون کنم مر غیر را افروخته


بخش ۱۸ - تفسیر یا حسرة علی العباد

او همی گوید که از اشکال تو

غره گشتم دیر دیدم حال تو


بخش ۱۸ - تفسیر یا حسرة علی العباد

شمع مرده باده رفته دلربا

غوطه خورد از ننگ کژبینی ما


بخش ۱۸ - تفسیر یا حسرة علی العباد

ظلت الارباح خسرا مغرما

نشتکی شکوی الی الله العمی


بخش ۱۸ - تفسیر یا حسرة علی العباد

حبذا ارواح اخوان ثقات

مسلمات مؤمنات قانتات


بخش ۱۸ - تفسیر یا حسرة علی العباد

هر کسی رویی به سویی برده‌اند

وان عزیزان رو به بی‌سو کرده‌اند


بخش ۱۸ - تفسیر یا حسرة علی العباد

هر کبوتر می‌پرد در مذهبی

وین کبوتر جانب بی‌جانبی


بخش ۱۸ - تفسیر یا حسرة علی العباد

ما نه مرغان هوا نه خانگی

دانهٔ ما دانهٔ بی‌دانگی


بخش ۱۸ - تفسیر یا حسرة علی العباد

زان فراخ آمد چنین روزی ما

که دریدن شد قبادوزی ما


بخش ۱۹ - سبب آنک فرجی را نام فرجی نهادند از اول

صوفیی بدرید جبه در حرج

پیشش آمد بعد بدریدن فرج


کرد نام آن دریده فرجی

این لقب شد فاش زان مرد نجی


این لقب شد فاش و صافش شیخ برد

ماند اندر طبع خلقان حرف درد


هم‌چنین هر نام صافی داشتست

اسم را چون دردیی بگذاشتست


هر که گل خوارست دردی را گرفت

رفت صوفی سوی صافی ناشکفت


گفت لابد درد را صافی بود

زین دلالت دل به صفوت می‌رود


درد عسر افتاد و صافش یسر او

صاف چون خرما و دردی بسر او


یسر با عسرست هین آیس مباش

راه داری زین ممات اندر معاش


روح خواهی جبه بشکاف ای پسر

تا از آن صفوت برآری زود سر


هست صوفی آنک شد صفوت‌طلب

نه از لباس صوف و خیاطی و دب


صوفیی گشته به پیش این لئام

الخیاطه واللواطه والسلام


بر خیال آن صفا و نام نیک

رنگ پوشیدن نکو باشد ولیک


بر خیالش گر روی تا اصل او

نی چو عباد خیال تو به تو


دور باش غیرتت آمد خیال

گرد بر گرد سراپردهٔ جمال


بسته هر جوینده را که راه نیست

هر خیالش پیش می‌آید بیست


جز مگر آن تیزکوش تیزهوش

کش بود از جیش نصرتهاش جوش


نجهد از تخییلها نی شه شود

تیر شه بنماید آنگه ره شود


این دل سرگشته را تدبیر بخش

وین کمانهای دوتو را تیر بخش


جرعه‌ای بر ریختی زان خفیه جام

بر زمین خاک من کاس الکرام


هست بر زلف و رخ از جرعه‌ش نشان

خاک را شاهان همی‌لیسند از آن


جرعه حسنست اندر خاک گش

که به صد دل روز و شب می‌بوسیش


جرعه خاک آمیز چون مجنون کند

مر ترا تا صاف او خود چون کند


هر کسی پیش کلوخی جامه‌چاک

که آن کلوخ از حسن آمد جرعه‌ناک


جرعه‌ای بر ماه و خورشید و حمل

جرعه‌ای بر عرش و کرسی و زحل


جرعه گوییش ای عجب یا کیمیا

که ز اسیبش بود چندین بها


جد طلب آسیب او ای ذوفنون

لا یمس ذاک الا المطهرون


جرعه‌ای بر زر و بر لعل و درر

جرعه‌ای بر خمر و بر نقل و ثمر


جرعه‌ای بر روی خوبان لطاف

تا چگونه باشد آن راواق صاف


چون همی مالی زبان را اندرین

چون شوی چون بینی آن را بی ز طین


چونک وقت مرگ آن جرعهٔ صفا

زین کلوخ تن به مردن شد جدا


آنچ می‌ماند کنی دفنش تو زود

این چنین زشتی بدان چون گشته بود


جان چو بی این جیفه بنماید جمال

من نتانم گفت لطف آن وصال


مه چو بی‌این ابر بنماید ضیا

شرح نتوان کرد زان کار و کیا


حبذا آن مطبخ پر نوش و قند

کین سلاطین کاسه‌لیسان ویند


حبذا آن خرمن صحرای دین

که بود هر خرمن آن را دانه‌چین


حبذا دریای عمر بی‌غمی

که بود زو هفت دریا شب‌نمی


جرعه‌ای چون ریخت ساقی الست

بر سر این شوره خاک زیردست


جوش کرد آن خاک و ما زان جوششیم

جرعهٔ دیگر که بس بی‌کوششیم


گر روا بد ناله کردم از عدم

ور نبود این گفتنی نک تن زدم


این بیان بط حرص منثنیست

از خلیل آموز که آن بط کشتنیست


هست در بط غیر این بس خیر و شر

ترسم از فوت سخنهای دگر


بخش ۲۰ - صفت طاوس و طبع او و سبب کشتن ابراهیم علیه‌السلام او را

آمدیم اکنون به طاوس دورنگ

کو کند جلوه برای نام و ننگ


همت او صید خلق از خیر و شر

وز نتیجه و فایدهٔ آن بی‌خبر


بی‌خبر چون دام می‌گیرد شکار

دام را چه علم از مقصود کار


دام را چه ضر و چه نفع از گرفت

زین گرفت بیهده‌ش دارم شگفت


ای برادر دوستان افراشتی

با دو صد دلداری و بگذاشتی


کارت این بودست از وقت ولاد

صید مردم کردن از دام وداد


زان شکار و انبهی و باد و بود

دست در کن هیچ یابی تار و پود