رو نمایم صبح بهر گوشمال

تا نگردید از منی ز اهل شمال


بخش ۱۹ - در آمدن ضریر در خانهٔ مصطفی علیه‌السلام و گریختن عایشه رضی الله عنها از پیش ضریر و گفتن رسول علیه‌السلام کی چه می‌گریزی او ترا نمی‌بیند و جواب دادن عایشه رضی الله عنها رسول را صلی الله علیه و سلم

ترک آن کن که درازست آن سخن

نهی کردست از درازی امر کن


بخش ۲۰ - امتحان کردن مصطفی علیه‌السلام عایشه را رضی الله عنها کی چه پنهان می‌شوی پنهان مشو که اعمی ترا نمی‌بیند تا پدید آید کی عایشه رضی الله عنها از ضمیر مصطفی علیه السلام واقف هست  یا خود مقلد گفت ظاهرست

گفت پیغامبر برای امتحان

او نمی‌بیند ترا کم شو نهان


کرد اشارت عایشه با دستها

او نبیند من همی‌بینم ورا


غیرت عقل است بر خوبی روح

پر ز تشبیهات و تمثیل این نصوح


با چنین پنهانی‌یی کاین روح راست

عقل بر وی این چنین رشکین چراست


از که پنهان می‌کنی ای رشک‌خو

آنکه پوشیده‌ست نورش روی او


می‌رود بی‌روی‌پوش این آفتاب

فرط نور اوست رویش را نقاب


از که پنهان می‌کنی ای رشک‌ور

که آفتاب از وی نمی‌بیند اثر


رشک از آن افزون‌ترست اندر تنم

کز خودش خواهم که هم پنهان کنم


ز آتشِ رشکِ گران‌آهنگ، من

با دو چشم و گوشِ خود در جنگ، من


چون چنین رشکیستت ای جان و دل

پس دهان بر بند و گفتن را بهل


ترسم ار خامش کنم آن آفتاب

از سوی دیگر بدراند حجاب


در خموشی گفت ما اظهر شود

که ز منع آن میل افزون‌تر شود


گر بغرد بحر غره‌ش کف شود

جوش احببت بان اعرف شود


حرف گفتن بستن آن روزنست

عین اظهار سخن پوشیدنست


بلبلانه نعره زن در روی گل

تا کنی مشغولشان از بوی گل


تا به قل مشغول گردد گوششان

سوی روی گل نپرد هوششان


پیش این خورشید کو بس روشنیست

در حقیقت هر دلیلی ره‌زنیست


بخش ۲۱ - حکایت آن مطرب کی در بزم امیر ترک این غزل آغاز کرد گلی یا سوسنی یا سرو یا ماهی نمی‌دانم ازین آشفتهٔ بی‌دل چه می‌خواهی نمی‌دانم  و بانگ بر زدن ترک کی آن بگو کی می‌دانی و جواب مطرب امیر را

مطرب آغازید پیش ترک مست

در حجاب نغمه اسرار الست


من ندانم که تو ماهی یا وثن

من ندانم تا چه می‌خواهی ز من


می‌ندانم که چه خدمت آرمت

تن زنم یا در عبارت آرمت


این عجب که نیستی از من جدا

می‌ندانم من کجاام تو کجا


می‌ندانم که مرا چون می‌کشی

گاه در بر گاه در خون می‌کشی


هم‌چنین لب در ندانم باز کرد

می‌ندانم می‌ندانم ساز کرد


چون ز حد شد می‌ندانم از شگفت

ترک ما را زین حراره دل گرفت


برجهید آن ترک و دبوسی کشید

تا علیها بر سر مطرب رسید


گرز را بگرفت سرهنگی بدست

گفت نه مطرب کشی این دم بدست


گفت این تکرار بی حد و مرش

کوفت طبعم را بکوبم من سرش


قلتبانا می‌ندانی گه مخور

ور همی‌دانی بزن مقصود بر


آن بگو ای گیج که می‌دانیش

می‌ندانم می‌ندانم در مکش


من بپرسم کز کجایی هی مری

تو بگویی نه ز بلخ و نز هری


نه ز بغداد و نه موصل نه طراز

در کشی در نی و نی راه دراز


خود بگو من از کجاام باز ره

هست تنقیح مناط اینجا بله


یا بپرسیدم چه خوردی ناشتاب

تو بگویی نه شراب و نه کباب


نه قدید و نه ثرید و نه عدس

آنچ خوردی آن بگو تنها و بس


این سخن‌خایی دراز از بهر چیست

گفت مطرب زانک مقصودم خفیست


می‌رمد اثبات پیش از نفی تو

نفی کردم تا بری ز اثبات بو


در نوا آرم بنفی این ساز را

چون بمیری مرگ گوید راز را


بخش ۲۲ - تفسیر قوله علیه‌السلام موتوا قبل ان تموتوا بمیر ای دوست پیش از مرگ اگر می زندگی خواهی کی ادریس از چنین مردن بهشتی گشت پیش از ما

جان بسی کندی و اندر پرده‌ای

زانک مردن اصل بد ناورده‌ای


تا نمیری نیست جان کندن تمام

بی‌کمال نردبان نایی به بام


چون ز صد پایه دو پایه کم بود

بام را کوشنده نامحرم بود


چون رسن یک گز ز صد گز کم بود

آب اندر دلو از چه کی رود


غرق این کشتی نیابی ای امیر

تا بننهی اندرو من الاخیر


من آخر اصل دان کو طارقست

کشتی وسواس و غی را غارقست


آفتاب گنبد ازرق شود

کشتی هش چونک مستغرق شود


چون نمردی گشت جان کندن دراز

مات شو در صبح ای شمع طراز


تا نگشتند اختران ما نهان

دانک پنهانست خورشید جهان


گرز بر خود زن منی در هم شکن

زانک پنبهٔ گوش آمد چشم تن


گرز بر خود می‌زنی خود ای دنی

عکس تست اندر فعالم این منی


عکس خود در صورت من دیده‌ای

در قتال خویش بر جوشیده‌ای


هم‌چو آن شیری که در چه شد فرو

عکس خود را خصم خود پنداشت او


نفی ضد هست باشد بی‌شکی

تا ز ضد ضد را بدانی اندکی


این زمان جز نفی ضد اعلام نیست

اندرین نشات دمی بی‌دام نیست


بی‌حجابت باید آن ای ذو لباب

مرگ را بگزین و بر دران حجاب


نه چنان مرگی که در گوری روی

مرگ تبدیلی که در نوری روی


مرد بالغ گشت آن بچگی بمرد

رومیی شد صبغت زنگی سترد


خاک زر شد هیات خاکی نماند

غم فرج شد خار غمناکی نماند


مصطفی زین گفت کای اسرارجو

مرده را خواهی که بینی زنده تو


می‌رود چون زندگان بر خاکدان

مرده و جانش شده بر آسمان


جانش را این دم به بالا مسکنیست

گر بمیرد روح او را نقل نیست


زانک پیش از مرگ او کردست نقل

این بمردن فهم آید نه به عقل


نقل باشد نه چو نقل جان عام

هم‌چو نقلی از مقامی تا مقام


هرکه خواهد که ببیند بر زمین

مرده‌ای را می‌رود ظاهر چنین


مر ابوبکر تقی را گو ببین

شد ز صدیقی امیرالمحشرین


اندرین نشات نگر صدیق را

تا به حشر افزون کنی تصدیق را


پس محمد صد قیامت بود نقد

زانک حل شد در فنای حل و عقد


زادهٔ ثانیست احمد در جهان

صد قیامت بود او اندر عیان


زو قیامت را همی‌پرسیده‌اند

ای قیامت تا قیامت راه چند


با زبان حال می‌گفتی بسی

که ز محشر حشر را پرسد کسی


بهر این گفت آن رسول خوش‌پیام

رمز موتوا قبل موت یا کرام


همچنانکه مرده‌ام من قبل موت

زان طرف آورده‌ام این صیت و صوت


پس قیامت شو قیامت را ببین

دیدن هر چیز را شرطست این


تا نگردی او ندانی‌اش تمام

خواه آن انوار باشد یا ظلام


عقل گردی عقل را دانی کمال

عشق گردی عشق را دانی ذبال


گفتمی برهان این دعوی مبین

گر بدی ادراک اندر خورد این


هست انجیر این طرف بسیار و خوار

گر رسد مرغی قنق انجیرخوار


در همه عالم اگر مرد و زنند

دم به دم در نزع و اندر مردنند


آن سخنشان را وصیتها شمر

که پدر گوید در آن دم با پسر


تا بروید عبرت و رحمت بدین

تا ببرد بیخ بغض و رشک و کین


تو بدان نیت نگر در اقربا

تا ز نزع او نسوزد دل ترا


کل آت آت آن را نقد دان

دوست را در نزع و اندر فقد دان


ور غرضها زین نظر گردد حجیب

این غرضها را برون افکن ز جیب


ور نیاری خشک بر عجزی مَایست

دانکه با عاجز گزیده معجزیست


عجز زنجیریست زنجیرت نهاد

چشم در زنجیرنه باید گشاد


پس تضرع کن که ای هادی زیست

باز بودم بسته گشتم این ز چیست


سخت‌تر افشرده‌ام در شر قدم

که لفی خسرم ز قهرت دم به دم


از نصیحتهای تو کر بوده‌ام

بت‌شکن دعوی و بت‌گر بوده‌ام


یاد صنعت فرض‌تر یا یاد مرگ

مرگ مانند خزان تو اصل برگ


سالها این مرگ طبلک می‌زند

گوش تو بیگاه جنبش می‌کند


گوید اندر نزع از جان آه مرگ

این زمان کردت ز خود آگاه مرگ


این گلوی مرگ از نعره گرفت

طبل او بشکافت از ضرب شگفت


در دقایق خویش را در بافتی

رمز مردن این زمان در یافتی


بخش ۲۳ - تشبیه مغفلی کی عمر ضایع کند و وقت مرگ در آن تنگاتنگ توبه و استغفار کردن گیرد به تعزیت داشتن شیعهٔ اهل حلب هر سالی در ایام عاشورا به دروازهٔ انطاکیه و رسیدن غریب شاعر از سفر و پرسیدن کی این غریو چه تعزیه است

روز عاشورا همه اهل حلب

باب انطاکیه اندر تا به شب


گرد آید مرد و زن جمعی عظیم

ماتم آن خاندان دارد مقیم


ناله و نوحه کنند اندر بکا

شیعه عاشورا برای کربلا


بشمرند آن ظلمها و امتحان

کز یزید و شمر دید آن خاندان


نعره‌هاشان می‌رود در ویل و وشت

پر همی‌گردد همه صحرا و دشت


یک غریبی شاعری از ره رسید

روز عاشورا و آن افغان شنید


شهر را بگذاشت و آن سو رای کرد

قصد جست و جوی آن هیهای کرد


پرس پرسان می‌شد اندر افتقاد

چیست این غم بر که این ماتم فتاد


این رئیس زفت باشد که بمرد

این چنین مجمع نباشد کار خرد


نام او و القاب او شرحم دهید

که غریبم من شما اهل ده اید


چیست نام و پیشه و اوصاف او

تا بگویم مرثیه ز الطاف او


مرثیه سازم که مرد شاعرم

تا ازینجا برگ و لالنگی برم


آن یکی گفتش که هی دیوانه‌ای

تو نه‌ای شیعه عدوّ خانه‌ای


روز عاشورا نمی‌دانی که هست

ماتم جانی که از قرنی بهست


پیش مؤمن کی بود این غصه خوار

قدر عشق گوش عشق گوشوار


پیش مؤمن ماتم آن پاک‌روح

شهره‌تر باشد ز صد طوفان نوح


بخش ۲۴ - نکته گفتن آن شاعر جهت طعن شیعه حلب

گفت آری لیک کو دور یزید

کی بدست این غم چه دیر اینجا رسید


چشم کوران آن خسارت را بدید

گوش کران آن حکایت را شنید


خفته بودستید تا اکنون شما

که کنون جامه دریدیت از عزا


پس عزا بر خود کنید ای خفتگان

زانک بد مرگیست این خواب گران


روح سلطانی ز زندانی بجست

جامه چون دریم ، چون خاییم دست


چونک ایشان خسرو دین بوده‌اند

وقت شادی شد چو بشکستند بند


سوی شادروان دولت تاختند

کنده و زنجیر را انداختند


روز ملکست و کش و شاهنشهی

گر تو یک ذره ازیشان آگهی


ور نه‌ای آگه برو بر خود گری

زانک در انکار نقل و محشری


بر دل و دین خرابت نوحه کن

که نمی‌بیند جز این خاک کهن


ور همی‌بیند چرا نبود دلیر

پشتدار و جانسپار و چشم‌سیر


در رخت کو از می دین فرخی

گر بدیدی بحر کو کف سخی


آنکه جو دید آب را نکند دریغ

خاصه آن کو دید آن دریا و میغ


بخش ۲۵ - تمثیل مرد حریص نابیننده رزاقی حق را و خزاین و رحمت او را به موری کی در خرمن‌گاه بزرگ با دانهٔ گندم می‌کوشد و می‌جوشد و می‌لرزد و به تعجیل می‌کشد و سعت آن خرمن را نمی‌بیند

مور بر دانه بدان لرزان شود

که ز خرمن‌های خوش اعمی بود


می‌کشد آن دانه را با حرص و بیم

که نمی‌بیند چنان چاش کریم


صاحب خرمن همی‌گوید که هی

ای ز کوری پیش تو معدوم شی


تو ز خرمن‌های ما آن دیده‌ای

که در آن دانه به جان پیچیده‌ای


ای به صورت ذره کیوان را ببین

مورِ لنگی ، رو سلیمان را ببین


تو نه‌ای این جسم تو آن دیده‌ای

وارهی از جسم گر جان دیده‌ای


آدمی دیده‌ست باقی گوشت و پوست

هرچه چشمش دیده است آن چیز اوست


کوه را غرقه کند یک خُم زِ نَم

منفذش چون باز باشد سوی یم


چون به دریا راه شد از جان خم

خم با جیحون برآرد اشتلم


زان سبب قل گفتهٔ دریا بود

هرچه نطق احمدی گویا بود


گفتهٔ او جمله در بحر بود

که دلش را بود در دریا نفوذ


داد دریا چون ز خم ما بود

چه عجب در ماهیی دریا بود


چشم حس افسرد بر نقش ممر

تش ممر می‌بینی و او مستقر


این دوی اوصاف دید احولست

ورنه اول آخر آخر اولست


هی ز چه معلوم گردد این ز بعث

بعث را جو ، کم کن اندر بعث بحث


شرط روز بعث اول مردنست

زانک بعث از مرده زنده کردنست


جمله عالم زین غلط کردند راه

کز عدم ترسند و آن آمد پناه


از کجا جوییم علم از ترک علم

از کجا جوییم سلم از ترک سلم


از کجا جوییم هست از ترک هست

از کجا جوییم سیب از ترک دست


هم تو تانی کرد یا نعم المعین

دیدهٔ معدوم‌بین را هست بین


دیده‌ای کو از عدم آمد پدید

ذات هستی را همه معدوم دید


این جهان منتظم محشر شود

گر دو دیده مبدل و انور شود


زان نماید این حقایق ناتمام

که برین خامان بود فهمش حرام


نعمت جنات خوش بر دوزخی

شد محرم گرچه حق آمد سخی


در دهانش تلخ آید شهد خلد

چون نبود از وافیان  عهد خلد


مر شما را نیز در سوداگری

دست کی جنبد چو نبود مشتری


کی نظاره اهل بخریدن بود

آن نظاره گول گردیدن بود


پرس پرسان «کاین به چند و آن به چند»

از پی تعبیر وقت و ریش‌خند


از ملولی کاله می‌خواهد ز تو

نیست آن کس مشتری و کاله‌جو


کاله را صد بار دید و باز داد

جامه کی پیمود او پیمود باد


کو قدوم و کرّ و فر مشتری

کو مزاح گنگلی سرسری


چونک در ملکش نباشد حبه‌ای

جز پی گنگل چه جوید جبه‌ای


در تجارت نیستش سرمایه‌ای

پس چه شخص زشت او چه سایه‌ای


مایه در بازار این دنیا زرست

مایه آنجا عشق و دو چشم ترست


هر که او بی‌مایه‌ای بازار رفت

عمر رفت و بازگشت او خام تفت


هی کجا بودی برادر هیچ جا

هی چه پختی بهر خوردن هیچ با


مشتری شو تا بجنبد دست من

لعل زاید معدن آبَستِ من


مشتری گرچه که سست و باردست

دعوت دین کن که دعوت واردست


باز پران کن حمام روح گیر

در ره دعوت طریق نوح گیر


خدمتی می‌کن برای کردگار

با قبول و رد خلقانت چه کار


بخش ۲۶ - داستان آن شخص کی بر در سرایی نیم‌شب سحوری می‌زد همسایه او را گفت کی آخر نیم‌شبست سحر نیست و دیگر آنک درین سرا کسی نیست بهر کی می‌زنی و جواب گفتن مطرب او را

آن یکی می‌زد سحوری بر دری

درگهی بود و رواق مهتری


نیم‌شب می‌زد سحوری را به جد

گفت او را قایلی کای مستمد


اولا وقت سحر زن این سحور

نیم‌شب نبود گه این شر و شور


دیگر آنک فهم کن ای بوالهوس

که درین خانه درون خود هست کس


کس درینجا نیست جز دیو و پری

روزگار خود چه یاوه می‌بری؟


بهر گوشی می‌زنی دف، گوش کو؟

هوش باید تا بداند، هوش کو؟


گفت گفتی بشنو از چاکر جواب

تا نمانی در تحیر و اضطراب


گرچه هست این دم بر تو نیم‌شب

نزد من نزدیک شد صبح طرب


هر شکستی پیش من پیروز شد

جمله شب‌ها پیش چشمم روز شد


پیش تو خون است آب رود نیل

نزد من خون نیست آبست ای نبیل


در حق تو آهن است آن و رخام

پیش داود نبی موم است و رام


پیش تو کُه بس گران است و جماد

مطرب است او پیش داود اوستاد


پیش تو آن سنگ‌ریزه ساکت است

پیش احمد او فصیح و قانت است


پیش تو استون مسجد مرده‌ایست

پیش احمد عاشقی دل برده‌ایست


جمله اجزای جهان پیش عوام

مرده و پیش خدا دانا و رام


آنچ گفتی کاندرین خانه و سرا

نیست کس چون می‌زنی این طبل را


بهر حق این خلق زرها می‌دهند

صد اساس خیر و مسجد می‌نهند


مال و تن در راه حج دوردست

خوش همی‌بازند چون عشاق مست


هیچ می‌گویند کان خانه تهی‌ست

بلک صاحب‌خانه جان مختبی‌ست


پر همی‌بیند سرای دوست را

آنک از نور الهستش ضیا


بس سرای پر ز جمع و انبهی

پیش چشم عاقبت‌بینان تهی


هر که را خواهی تو در کعبه بجو

تا بروید در زمان او پیش رو


صورتی کاو فاخر و عالی بود

او ز بیت الله کی خالی بود


او بود حاضر منزه از رتاج

باقی مردم برای احتیاج


هیچ می‌گویند کاین لبیک‌ها

بی‌ندایی می‌کنیم آخر چرا


بلک توفیقی که لبیک آورد

هست هر لحظه ندایی از احد


من ببو دانم که این قصر و سرا

بزم جان افتاد و خاکش کیمیا


مس خود را بر طریق زیر و بم

تا ابد بر کیمیااش می‌زنم


تا بجوشد زین چنین ضرب سحور

در دُرافشانی و بخشایش بحور


خلق در صف قتال و کارزار

جان همی‌بازند بهر کردگار


آن یکی اندر بلا ایوب‌وار

وان دگر در صابری یعقوب‌وار


صد هزاران خلق تشنه و مستمند

بهر حق از طمع جهدی می‌کنند


من هم از بهر خداوند غفور

می‌زنم بر در به اومیدش سحور


مشتری خواهی که از وی زر بری

به ز حق کی باشد ای دل مشتری


می‌خرد از مالت انبانی نجس

می‌دهد نور ضمیری مقتبس


می‌ستاند این یخ جسم فنا

می‌دهد ملکی برون از وهم ما


می‌ستاند قطرهٔ چندی ز اشک

می‌دهد کوثر که آرد قند رشک


می‌ستاند آه پر سودا و دود

می‌دهد هر آه را صد جاه سود


باد آهی که ابر اشک چشم راند

مر خلیلی را بدان اواه خواند


هین درین بازار گرم بی‌نظیر

کهنه‌ها بفروش و ملک نقد گیر


ور ترا شکی و ریبی ره زند

تاجران انبیا را کن سند


بس که افزود آن شهنشه بختشان

می‌نتاند که کشیدن رختشان


بخش ۲۷ - قصهٔ احد احد گفتن بلال در حر حجاز از محبت مصطفی علیه‌السلام در آن چاشتگاهها کی خواجه‌اش از تعصب جهودی به شاخ خارش می‌زد پیش آفتاب حجاز و از زخم خون از تن بلال برمی‌جوشید ازو احد احد می‌جست بی‌قصد او چنانک از دردمندان دیگر ناله جهد بی‌قصد زیرا از درد عشق ممتلی بود اهتمام دفع درد خار را مدخل نبود هم‌چون سحرهٔ فرعون و جرجیس و غیر هم لایعد و لا یحصی

تن فدای خار می‌کرد آن بلال

خواجه‌اش می‌زد برای گوشمال


که چرا تو یاد احمد می‌کنی

بندهٔ بد منکر دین منی


می‌زد اندر آفتابش او به خار

او احد می‌گفت بهر افتخار


تا که صدیق آن طرف بر می‌گذشت

آن احد گفتن به گوش او برفت


چشم او پر آب شد دل پر عنا

زان احد می‌یافت بوی آشنا


بعد از آن خلوت بدیدش پند داد

کز جهودان خفیه می‌دار اعتقاد


عالم السرست پنهان دار کام

گفت کردم توبه پیشت ای همام


روز دیگر از پگه صدیق تفت

آن طرف از بهر کاری می‌برفت


باز احد بشنید و ضرب زخم خار

برفروزید از دلش سوز و شرار


باز پندش داد باز او توبه کرد

عشق آمد توبهٔ او را بخورد


توبه کردن زین نمط بسیار شد

عاقبت از توبه او بیزار شد


فاش کرد اسپرد تن را در بلا

کای محمد ای عدو توبه‌ها


ای تن من وی رگ من پر ز تو

توبه را گنجا کجا باشد درو


توبه را زین پس ز دل بیرون کنم

از حیات خلد توبه چون کنم


عشق قهارست و من مقهور عشق

چون شکر شیرین شدم از شور عشق


برگ کاهم پیش تو ای تند باد

من چه دانم که کجا خواهم فتاد


گر هلالم گر بلالم می‌دوم

مقتدی آفتابت می‌شوم


ماه را با زفتی و زاری چه کار

در پی خورشید پوید سایه‌وار


با قضا هر کو قراری می‌دهد

ریش‌خند سبلت خود می‌کند


کاه‌برگی پیش باد آنگه قرار

رستخیزی وانگهانی عزم‌کار


گربه در انبانم اندر دست عشق

یک‌دمی بالا و یک‌دم پست عشق


او همی‌گرداندم بر گرد سر

نه به زیر آرام دارم نه زبر


عاشقان در سیل تند افتاده‌اند

بر قضای عشق دل بنهاده‌اند


هم‌چو سنگ آسیا اندر مدار

روز و شب گردان و نالان بی‌قرار


گردشش بر جوی جویان شاهدست

تا نگوید کس که آن جو راکدست


گر نمی‌بینی تو جو را در کمین

گردش دولاب گردونی ببین


چون قراری نیست گردون را ازو

ای دل اختروار آرامی مجو


گر زنی در شاخ دستی کی هلد

هر کجا پیوند سازی بسکلد


گر نمی‌بینی تو تدویر قدر

در عناصر جوشش و گردش نگر


زانک گردشهای آن خاشاک و کف

باشد از غلیان بحر با شرف


باد سرگردان ببین اندر خروش

پیش امرش موج دریا بین بجوش


آفتاب و ماه دو گاو خراس

گرد می‌گردند و می‌دارند پاس


اختران هم خانه خانه می‌دوند

مرکب هر سعد و نحسی می‌شوند


اختران چرخ گر دورند هی

وین حواست کاهل‌اند و سست‌پی


اختران چشم و گوش و هوش ما

شب کجااند و به بیداری کجا


گاه در سعد و وصال و دلخوشی

گاه در نحس فراق و بیهشی


ماه گردون چون درین گردیدنست

گاه تاریک و زمانی روشنست


گه بهار و صیف هم‌چون شهد و شیر

گه سیاستگاه برف و زمهریر


چونک کلیات پیش او چو گوست

سخره و سجده کن چوگان اوست


تو که یک جزوی دلا زین صدهزار

چون نباشی پیش حکمش بی‌قرار


چون ستوری باش در حکم امیر

گه در آخر حبس گاهی در مسیر


چونک بر میخت ببندد بسته باش

چونک بگشاید برو بر جسته باش


آفتاب اندر فلک کژ می‌جهد

در سیه‌رویی خسوفش می‌دهد


کز ذنب پرهیز کن هین هوش‌دار

تا نگردی تو سیه‌رو دیگ‌وار


ابر را هم تازیانهٔ آتشین

می‌زنندش کانچنان رو نه چنین


بر فلان وادی ببار این سو مبار

گوشمالش می‌دهد که گوش دار


عقل تو از آفتابی بیش نیست

اندر آن فکری که نهی آمد مَایست


کژ منه ای عقل تو هم گام خویش

تا نیاید آن خسوف رو به پیش


چون گنه کمتر بود نیم آفتاب

منکسف بینی و نیمی نورتاب


که به قدر جرم می‌گیرم ترا

این بود تقریر در داد و جزا


خواه نیک و خواه بد فاش و ستیر

بر همه اشیا سمیعیم و بصیر


زین گذر کن ای پدر نوروز شد

خلق از خلاق خوش پدفوز شد


باز آمد آب جان در جوی ما

باز آمد شاه ما در کوی ما


می‌خرامد بخت و دامن می‌کشد

نوبت توبه شکستن می‌زند


توبه را بار دگر سیلاب برد

فرصت آمد پاسبان را خواب برد


هر خماری مست گشت و باده خورد

رخت را امشب گرو خواهیم کرد


زان شراب لعل جان جان‌فزا

لعل اندر لعل اندر لعل ما


باز خرم گشت مجلس دلفروز

خیز دفع چشم بد اسپند سوز


نعرهٔ مستان خوش می‌آیدم

تا ابد جانا چنین می‌بایدم


نک هلالی با بلالی یار شد

زخم خار او را گل و گلزار شد


گر ز زخم خار تن غربال شد

جان و جسمم گلشن اقبال شد


تن به پیش زخم خار آن جهود

جان من مست و خراب آن ودود


بوی جانی سوی جانم می‌رسد

بوی یار مهربانم می‌رسد


از سوی معراج آمد مصطفی

بر بلالش حبذا لی حبذا


چونک صدیق از بلال دم‌درست

این شنید از توبهٔ او دست شست


بخش ۲۸ - باز گردانیدن صدیق رضی الله عنه واقعهٔ بلال را رضی الله عنه و ظلم جهودان را بر وی و احد احد گفتن او و افزون شدن کینهٔ جهودان و قصه کردن آن قضیه پیش مصطفی علیه‌السلام و مشورت در خریدن او

بعد از آن صدیق پیش مصطفی

گفت حال آن بلال با وفا


کان فلک‌پیمای میمون‌بال چست

این زمان در عشق و اندر دام تست


باز سلطانست زان جغدان برنج

در حدث مدفون شدست آن زفت‌گنج


جغدها بر باز استم می‌کنند

پر و بالش بی‌گناهی می‌کنند


جرم او اینست کو بازست و بس

غیر خوبی جرم یوسف چیست پس


جغد را ویرانه باشد زاد و بود

هستشان بر باز زان زخم جهود


که چرا می یاد آری زان دیار

یا ز قصر و ساعد آن شهریار


در ده جغدان فضولی می‌کنی

فتنه و تشویش در می‌افکنی


مسکن ما را که شد رشک اثیر

تو خرابه خوانی و نام حقیر


شید آوردی که تا جغدان ما

مر ترا سازند شاه و پیشوا


وهم و سودایی دریشان می‌تنی

نام این فردوس ویران می‌کنی


بر سرت چندان زنیم ای بد صفات

که بگویی ترک شید و ترهات


پیش مشرق چارمیخش می‌کنند

تن برهنه شاخ خارش می‌زنند


از تنش صد جای خون بر می‌جهد

او احد می‌گوید و سر می‌نهد


پندها دادم که پنهان دار دین

سر بپوشان از جهودان لعین


عاشق است او را قیامت آمدست

تا در توبه برو بسته شدست


عاشقی و توبه یا امکان صبر

این محالی باشد ای جان بس سطبر


توبه کرم و عشق هم‌چون اژدها

توبه وصف خلق و آن وصف خدا


عشق ز اوصاف خدای بی‌نیاز

عاشقی بر غیر او باشد مجاز


زانک آن حسن زراندود آمدست

ظاهرش نور اندرون دود آمدست


چون رود نور و شود پیدا دخان

بفسرد عشق مجازی آن زمان


وا رود آن حسن سوی اصل خود

جسم ماند گنده و رسوا و بد


نور مه راجع شود هم سوی ماه

وا رود عکسش ز دیوار سیاه


پس بماند آب و گل بی آن نگار

گردد آن دیوار بی مه دیووار


قلب را که زر ز روی او بجست

بازگشت آن زر بکان خود نشست


پس مس رسوا بماند دود وش

زو سیه‌روتر بماند عاشقش


عشق بینایان بود بر کان زر

لاجرم هر روز باشد بیشتر


زانک کان را در زری نبود شریک

مرحبا ای کان زر لاشک فیک


هر که قلبی را کند انباز کان

وا رود زر تا بکان لامکان


عاشق و معشوق مرده ز اضطراب

مانده ماهی رفته زان گرداب آب


عشق ربانیست خورشید کمال

امر نور اوست خلقان چون ظلال


مصطفی زین قصه چون خوش برشکفت

رغبت افزون گشت او را هم به گفت


مستمع چون یافت هم‌چون مصطفی

هر سر مویش زبانی شد جدا


مصطفی گفتش که اکنون چاره چیست

گفت این بنده مر او را مشتریست


هر بها که گوید او را می‌خرم

در زیان و حیف ظاهر ننگرم


کو اسیر الله فی الارض آمده‌ست

سخرهٔ خشم عدو الله شده‌ست


بخش ۲۹ - وصیت کردن مصطفی علیه‌السلام صدیق را رضی الله عنه کی چون بلال را مشتری می‌شوی هر آینه ایشان از ستیز بر خواهند در بها فزود و بهای او را خواهند فزودن مرا درین فضیلت شریک خود کن وکیل من باش و نیم بها از من بستان

مصطفی گفتش کای اقبال‌جو

اندرین من می‌شوم انباز تو


تو وکیلم باش نیمی بهر من

مشتری شو قبض کن از من ثمن


گفت صد خدمت کنم رفت آن زمان

سوی خانهٔ آن جهود بی‌امان


گفت با خود کز کف طفلان گهر

پس توان آسان خریدن ای پدر


عقل و ایمان را ازین طفلان گول

می‌خرد با ملک دنیا دیو غول


آنچنان زینت دهد مردار را

که خرد زیشان دو صد گلزار را


آن‌چنان مهتاب پیماید به سحر

کز خسان صد کیسه برباید به سحر


انبیاشان تاجری آموختند

پیش ایشان شمع دین افروختند


دیو و غول ساحر از سحر و نبرد

انبیا را در نظرشان زشت کرد


زشت گرداند به جادویی عدو

تا طلاق افتد میان جفت و شو


دیده‌هاشان را به سحر می‌دوختند

تا چنین جوهر به خس بفروختند


این گهر از هر دو عالم برترست

هین بخر زین طفل جاهل کو خرست


پیش خر خرمهره و گوهر یکیست

آن اشک را در دُر و دریا شکیست


منکر بحرست و گوهرهای او

کی بود حیوان در و پیرایه‌جو


در سر حیوان خدا ننهاده است

کو بود در بند لعل و درپرست


مر خران را هیچ دیدی گوش‌وار

گوش و هوش خر بود در سبزه‌زار


احسن التقویم در والتین بخوان

که گرامی گوهرست ای دوست جان


احسن التقویم از عرش او فزون

احسن التقویم از فکرت برون


گر بگویم قیمت این ممتنع

من بسوزم هم بسوزد مستمع


لب ببند اینجا و خر این سو مران

رفت این صدیق سوی آن خران


حلقه در زد چو در را بر گشود

رفت بی‌خود در سرای آن جهود


بی‌خود و سرمست و پر آتش نشست

از دهانش بس کلام تلخ جست


کین ولی الله را چون می‌زنی

این چه حقدست ای عدو روشنی


گر ترا صدقیست اندر دین خود

ظلم بر صادق دلت چون می‌دهد


ای تو در دین جهودی ماده‌ای

کاین گمان داری تو بر شه‌زاده‌ای


در همه ز آیینهٔ کژساز خود

منگر ای مردود نفرین ابد


آنچ آن دم از لب صدیق جست

گر بگویم گم کنی تو پای و دست


آن ینابیع الحکم هم‌چون فرات

از دهان او دوان از بی‌جهات


هم‌چو از سنگی که آبی شد روان

نه ز پهلو مایه دارد نه از میان


اسپر خود کرده حق آن سنگ را

بر گشاده آب مینارنگ را


هم‌چنانک از چشمهٔ چشم تو نور

او روان کردست بی‌بخل و فتور


نه ز پیه آن مایه دارد نه ز پوست

روی‌پوشی کرد در ایجاد دوست


در خلای گوش باد جاذبش

مدرک صدق کلام و کاذبش


آن چه بادست اندر آن خرد استخوان

کو پذیرد حرف و صوت قصه‌خوان


استخوان و باد روپوشست و بس

در دو عالم غیر یزدان نیست کس


مستمع او قایل او بی‌احتجاب

زانک الاذنان من الراس ای مثاب


گفت رحمت گر همی‌آید برو

زر بده بستانش ای اکرام‌خو


از منش وا خر چو می‌سوزد دلت

بی‌منت حل می نگردد مشکلت


گفت صد خدمت کنم پانصد سجود

بنده‌ای دارم تن اسپید و جهود


تن سپید و دل سیاهستش بگیر

در عوض ده تن سیاه و دل منیر


پس فرستاد و بیاورد آن همام

بود الحق سخت زیبا آن غلام


آنچنان که ماند حیران آن جهود

آن دل چون سنگش از جا رفت زود


حالت صورت‌پرستان این بود

سنگشان از صورتی مومین بود


باز کرد استیزه و راضی نشد

که برین افزون بده بی‌هیچ بد


یک نصاب نقره هم بر وی فزود

تا که راضی گشت حرص آن جهود


بخش ۳۰ - خندیدن جهود و پنداشتن کی صدیق مغبونست درین عقد

قهقهه زد آن جهود سنگ‌دل

از سر افسوس و طنز و غش و غل


گفت صدیقش که این خنده چه بود

در جواب پرسش او خنده فزود


گفت اگر جدت نبودی و غرام

در خریداری این اسود غلام


من ز استیزه نمی‌جوشیدمی

خود به عشر اینش بفروشیدمی


کو به نزد من نیرزد نیم دانگ

تو گران کردی بهایش را به بانگ


پس جوابش داد صدیق ای غبی

گوهری دادی به جوزی چون صبی


کو به نزد من همی‌ارزد دو کون

من به جانش ناظرستم تو به لون


زر سرخست او سیه‌تاب آمده

از برای رشک این احمق‌کده


دیدهٔ این هفت رنگ جسمها

در نیابد زین نقاب آن روح را


گر مکیسی کردیی در بیع بیش

دادمی من جمله ملک و مال خویش


ور مکاس افزودیی من ز اهتمام

دامنی زر کردمی از غیر وام


سهل دادی زانک ارزان یافتی

در ندیدی حقه را نشکافتی


حقه سربسته جهل تو بداد

زود بینی که چه غبنت اوفتاد


حقهٔ پر لعل را دادی به باد

هم‌چو زنگی در سیه‌رویی تو شاد


عاقبت وا حسرتا گویی بسی

بخت و دولت را فروشد خود کسی


بخت با جامهٔ غلامانه رسید

چشم بدبختت به جز ظاهر ندید


او نمودت بندگی خویشتن

خوی زشتت کرد با او مکر و فن


این سیه‌اسرار تن‌اسپید را

بت‌پرستانه بگیر ای ژاژخا


این ترا و آن مرا بردیم سود

هین لکم دین ولی دین ای جهود


خود سزای بت‌پرستان این بود

جلش اطلس اسپ او چوبین بود


هم‌چو گور کافران پر دود و نار

وز برون بر بسته صد نقش و نگار


هم‌چو مال ظالمان بیرون جمال

وز درونش خون مظلوم و وبال


چون منافق از برون صوم و صلات

وز درون خاک سیاه بی‌نبات


هم‌چو ابری خالیی پر قر و قر

نه درو نفع زمین نه قوت بر


هم‌چو وعدهٔ مکر و گفتار دروغ

آخرش رسوا و اول با فروغ


بعد از آن بگرفت او دست بلال

آن ز زخم ضرس محنت چون خلال


شد خلالی در دهانی راه یافت

جانب شیرین‌زبانی می‌شتافت


چون بدید آن خسته روی مصطفی

خر مغشیا فتاد او بر قفا


تا بدیری بی‌خود و بی‌خویش ماند

چون به خویش آمد ز شادی اشک راند


مصطفی‌اش در کنار خود کشید

کس چه داند بخششی کو را رسید


چون بود مسی که بر اکسیر زد

مفلسی بر گنج پر توفیر زد


ماهی پژمرده در بحر اوفتاد

کاروان گم شده زد بر رشاد


آن خطاباتی که گفت آن دم نبی

گر زند بر شب بر آید از شبی


روز روشن گردد آن شب چون صباح

من نتانم باز گفت آن اصطلاح


خود تو دانی که آفتابی در حمل

تا چه گوید با نبات و با دقل


خود تو دانی هم که آن آب زلال

می چه گوید با ریاحین و نهال


صنع حق با جمله اجزای جهان

چون دم و حرفست از افسون‌گران


جذب یزدان با اثرها و سبب

صد سخن گوید نهان بی‌حرف و لب


نه که تاثیر از قدر معمول نیست

لیک تاثیرش ازو معقول نیست


چون مقلد بود عقل اندر اصول

دان مقلد در فروعش ای فضول


گر بپرسد عقل چون باشد مرام

گو چنانک تو ندانی والسلام


بخش ۳۱ - معاتبهٔ مصطفی علیه‌السلام با صدیق رضی الله عنه کی ترا وصیت کردم کی به شرکت من بخر تو چرا بهر خود تنها خریدی و عذر او

گفت ای صدیق آخر گفتمت

که مرا انباز کن در مکرمت


گفت ما دو بندگان کوی تو

کردمش آزاد من بر روی تو


تو مرا می‌دار بنده و یار غار

هیچ آزادی نخواهم زینهار


که مرا از بندگیت آزادیست

بی‌تو بر من محنت و بیدادیست


ای جهان را زنده کرده ز اصطفا

خاص کرده عام را خاصه مرا


خوابها می‌دید جانم در شباب

که سلامم کرد قرص آفتاب


از زمینم بر کشید او بر سما

همره او گشته بودم ز ارتقا


گفتم این ماخولیا بود و محال

هیچ گردد مستحیلی وصف حال


چون ترا دیدم بدیدم خویش را

آفرین آن آینهٔ خوش کیش را


چون ترا دیدم محالم حال شد

جان من مستغرق اجلال شد


چون ترا دیدم خود ای روح البلاد

مهر این خورشید از چشمم فتاد


گشت عالی‌همت از تو چشم من

جز به خواری ننگرد اندر چمن


نور جستم خود بدیدم نور نور

حور جستم خود بدیدم رشک حور


یوسفی جستم لطیف و سیم تن

یوسفستانی بدیدم در تو من


در پی جنت بدم در جست و جو

جنتی بنمود از هر جزو تو


هست این نسبت به من مدح و ثنا

هست این نسبت به تو قدح و هجا


هم‌چو مدح مرد چوپان سلیم

مر خدا را پیش موسی کلیم


که بجویم اشپشت شیرت دهم

چارقت دوزم من و پیشت نهم


قدح او را حق به مدحی برگرفت

گر تو هم رحمت کنی نبود شگفت


رحم فرما بر قصور فهمها

ای ورای عقلها و وهمها


ایها العشاق اقبالی جدید

از جهان کهنهٔ نوگر رسید


زان جهان کو چارهٔ بیچاره‌جوست

صد هزاران نادره دنیا دروست


ابشروا یا قوم اذ جاء الفرج

افرحوا یا قوم قد زال الحرج


آفتابی رفت در کازهٔ هلال

در تقاضا که ارحنا یا بلال


زیر لب می‌گفتی از بیم عدو

کوری او بر مناره رو بگو


می‌دمد در گوش هر غمگین بشیر

خیز ای مدبر ره اقبال گیر


ای درین حبس و درین گند و شپش

هین که تا کس نشنود رستی خمش


چون کنی خامش کنون ای یار من

کز بن هر مو بر آمد طبل‌زن


آن‌چنان کر شد عدو رشک‌خو

گوید این چندین دهل را بانگ کو


می‌زند بر روش ریحان که طریست

او ز کوری گوید این آسیب چیست


می‌شکنجد حور دستش می‌کشد

کور حیران کز چه دردم می‌کند


این کشاکش چیست بر دست و تنم

خفته‌ام بگذار تا خوابی کنم


آنک در خوابش همی‌جویی ویست

چشم بگشا کان مه نیکو پیست


زان بلاها بر عزیزان بیش بود

کان تجمش یار با خوبان فزود


لاغ با خوبان کند بر هر رهی

نیز کوران را بشوراند گهی


خویش را یک‌دم برین کوران دهد

تا غریو از کوی کوران بر جهد


بخش ۳۲ - قصهٔ هلال کی بندهٔ مخلص بود خدای را صاحب بصیرت بی‌تقلید پنهان شده در بندگی مخلوقان جهت مصلحت نه از عجز چنانک لقمان و یوسف از روی ظاهر و غیر ایشان بندهٔ سایس بود امیری را و آن امیر مسلمان بود اما چشم بسته داند اعمی که مادری دارد لیک چونی بوهم در نارد اگر با این دانش تعظیم این مادر کند ممکن بود کی از عمی خلاص یابد کی اذا اراد الله به عبد خیرا فتح عینی قلبه لیبصره بهما الغیب این راه ز زندگی دل حاصل کن کین زندگی تن صفت حیوانست

چون شنیدی بعضی اوصاف بلال

بشنو اکنون قصهٔ ضعف هلال


از بلال او بیش بود اندر روش

خوی بد را بیش کرده بد کشش


نه چو تو پس‌رو که هر دم پس‌تری

سوی سنگی می‌روی از گوهری


آن‌چنان کان خواجه را مهمان رسید

خواجه از ایام و سالش بر رسید


گفت عمرت چند سالست ای پسر

بازگو و در مدزد و بر شمر


گفت هجده هفده یا خود شانزده

یا که پانزده ای برادرخوانده


گفت واپس واپس ای خیره سرت

باز می‌رو تا بکس مادرت


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

آن یکی اسپی طلب کرد از امیر

گفت رو آن اسپ اشهب را بگیر


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

گفت آن را من نخواهم گفت چون

گفت او واپس‌روست و بس حرون


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

سخت پس پس می‌رود او سوی بن

گفت دمش را به سوی خانه کن


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

دم این استور نفست شهوتست

زین سبب پس پس رود آن خودپرست


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

شهوت او را که دم آمد ز بن

ای مبدل شهوت عقبیش کن


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

چون ببندی شهوتش را از رغیف

سر کند آن شهوت از عقل شریف


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

هم‌چو شاخی که ببری از درخت

سر کند قوت ز شاخ نیک‌بخت


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

چونک کردی دم او را آن طرف

گر رود پس پس رود تا مکتنف


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

حبذا اسپان رام پیش‌رو

نه سپس‌رو نه حرونی را گرو


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

گرم‌رو چون جسم موسی کلیم

تا به بحرینش چو پهنای گلیم


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

هست هفصدساله راه آن حقب

که بکرد او عزم در سیران حب


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

همت سیر تنش چون این بود

سیر جانش تا به علیین بود


بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن

شهسواران در سباقت تاختند

خربطان در پایگه انداختند


بخش ۳۴ - مثل

آن‌چنان که کاروانی می‌رسید

در دهی آمد دری را باز دید


بخش ۳۴ - مثل

آن یکی گفت اندرین برد العجوز

تا بیندازیم اینجا چند روز


بخش ۳۴ - مثل

بانگ آمد نه بینداز از برون

وانگهانی اندر آ تو اندرون


بخش ۳۴ - مثل

هم برون افکن هر آنچ افکندنیست

در میا با آن که این مجلس سنیست


بخش ۳۴ - مثل

بد هلال استاددل جان‌روشنی

سایس و بندهٔ امیری مؤمنی


بخش ۳۴ - مثل

سایسی کردی در آخر آن غلام

لیک سلطان سلاطین بنده نام


بخش ۳۴ - مثل

آن امیر از حال بنده بی‌خبر

که نبودش جز بلیسانه نظر


بخش ۳۴ - مثل

آب و گل می‌دید و در وی گنج نه

پنج و شش می‌دید و اصل پنج نه


بخش ۳۴ - مثل

رنگ طین پیدا و نور دین نهان

هر پیمبر این چنین بد در جهان


بخش ۳۴ - مثل

آن مناره دید و در وی مرغ نی

بر مناره شاه‌بازی پر فنی


بخش ۳۴ - مثل

وان دوم می‌دید مرغی پرزنی

لیک موی اندر دهان مرغ نی


بخش ۳۴ - مثل

وانک او ینظر به نور الله بود

هم ز مرغ و هم ز مو آگاه بود


بخش ۳۴ - مثل

گفت آخر چشم سوی موی نه

تا نبینی مو بنگشاید گره


بخش ۳۴ - مثل

آن یکی گل دید نقشین دو وحل

وآن دگر گل دید پر علم و عمل


بخش ۳۴ - مثل

تن مناره علم و طاعت هم‌چو مرغ

خواه سیصد مرغ‌گیر و یا دو مرغ


بخش ۳۴ - مثل

مرد اوسط مرغ‌بین است او و بس

غیر مرغی می‌نبیند پیش و پس


بخش ۳۴ - مثل

موی آن نوری ست پنهان آن مرغ

که بدان پاینده باشد جان مرغ


بخش ۳۴ - مثل

علم او از جان او جوشد مدام

پیش او نه مستعار آمد نه وام


بخش ۳۵ - رنجور شدن این هلال و بی‌خبری خواجهٔ او از رنجوری او از تحقیر و ناشناخت و واقف شدن دل مصطفی علیه‌السلام از رنجوری و حال او و افتقاد و عیادت رسول علیه‌السلام این هلال را

از قضا رنجور و ناخوش شد هلال

مصطفی را وحی شد غماز حال


بد ز رنجوریش خواجه‌ش بی‌خبر

که بر او بد کساد و بی‌خطر


خفته نه روز اندر آخر محسنی

هیچ کس از حال او آگاه نی


آنک کس بود و شهنشاه کسان

عقل صد چون قلزمش هر جا رسان


وحیش آمد رحم حق غم‌خوار شد

که فلان مشتاق تو بیمار شد


مصطفی بهر هلال با شرف

رفت از بهر عیادت آن طرف


در پی خورشید وحی آن مه دوان

وآن صحابه در پیش چون اختران


ماه می‌گوید که اصحابی نجوم

للسری قدوه و للطاغی رجوم


میر را گفتند که آن سلطان رسید

او ز شادی بی‌دل و جان برجهید


برگمان آن ز شادی زد دو دست

کان شهنشه بهر او میر آمدست


چون فرو آمد ز غرفه آن امیر

جان همی‌افشاند پامزد بشیر


پس زمین‌بوس و سلام آورد او

کرد رخ را از طرب چون ورد او


گفت بسم‌الله مشرف کن وطن

تا که فردوسی شود این انجمن


تا فزاید قصر من بر آسمان

که بدیدم قطب دوران زمان


گفتش از بهر عتاب آن محترم

من برای دیدن تو نامدم


گفت روحم آن تو خود روح چیست

هین بفرما کین تجشم بهر کیست


تا شوم من خاک پای آن کسی

که به باغ لطف تستش مغرسی


پس بگفتش کان هلال عرش کو

هم‌چو مهتاب از تواضع فرش کو


آن شهی در بندگی پنهان شده

بهر جاسوسی به دنیا آمده


تو مگو کو بنده و آخرجی ماست

این بدان که گنج در ویرانه‌هاست


ای عجب چونست از سقم آن هلال

که هزاران بدر هستش پای‌مال


گفت از رنجش مرا آگاه نیست

لیک روزی چند بر درگاه نیست


صحبت او با ستور و استرست

سایس است و منزلش این آخرست


بخش ۳۶ - در آمدن مصطفی علیه‌السلام از بهر عیادت هلال در ستورگاه آن امیر و نواختن مصطفی هلال را رضی الله عنه

رفت پیغامبر به رغبت بهر او

اندر آخر وآمد اندر جست و جو


بود آخر مظلم و زشت و پلید

وین همه برخاست چون الفت رسید


بوی پیغامبر ببرد آن شیر نر

هم‌چنانک بوی یوسف را پدر


موجب ایمان نباشد معجزات

بوی جنسیت کند جذب صفات


معجزات از بهر قهر دشمنست

بوی جنسیت پی دل بردنست


قهر گردد دشمن اما دوست نی

دوست کی گردد ببسته گردنی


اندر آمد او ز خواب از بوی او

گفت سرگین‌دان درون زین گونه بو؟


از میان پای استوران بدید

دامن پاک رسول بی‌ندید


پس ز کنج آخُر آمد غژغژان

روی بر پایش نهاد آن پهلوان


پس پیمبر روی بر رویش نهاد

بر سر و بر چشم و رویش بوسه داد


گفت یا ربا چه پنهان گوهری

ای غریب عرش چونی خوشتری


گفت چون باشد خود آن شوریده‌خواب

که در آید در دهانش آفتاب؟


چون بوَد آن تشنه‌ای کو گل چرد؟

آب بر سر بنهدش خوش می‌برد


بخش ۳۷ - در بیان آنک مصطفی علیه‌السلام شنید کی عیسی علیه‌السلام بر روی آب رفت  فرمود لو ازداد یقینه لمشی علی الهواء

هم‌چو عیسی بر سرش گیرد فرات

که ایمنی از غرقه در آب حیات


گوید احمد گر یقینش افزون بدی

خود هوایش مرکب و مامون بدی


هم‌چو من که بر هوا راکب شدم

در شب معراج مستصحب شدم


گفت چون باشد سگی کوری پلید

جست او از خواب خود را شیر دید


نه چنان شیری که کس تیرش زند

بل ز بیمش تیغ و پیکان بشکند


کور بر اشکم رونده هم‌چو مار

چشمها بگشاد در باغ و بهار


چون بود آن چون که از چونی رهید

در حیاتستان بی‌چونی رسید


گشت چونی‌بخش اندر لامکان

گرد خوانش جمله چونها چون سگان


او ز بی‌چونی دهدشان استخوان

در جنابت تن زن این سوره مخوان


تا ز چونی غسل ناری تو تمام

تو برین مصحف منه کف ای غلام


گر پلیدم ور نظیفم ای شهان

این نخوانم پس چه خوانم در جهان


تو مرا گویی که از بهر ثواب

غسل ناکرده مرو در حوض آب


از برون حوض غیر خاک نیست

هر که او در حوض ناید پاک نیست


گر نباشد آبها را این کرم

کو پذیرد مر خبث را دم به دم


وای بر مشتاق و بر اومید او

حسرتا بر حسرت جاوید او


آب دارد صد کرم صد احتشام

که پلیدان را پذیرد والسلام


ای ضیاء الحق حسام‌الدین که نور

پاسبان تست از شر الطیور


پاسبان تست نور و ارتقاش

ای تو خورشید مستر از خفاش


چیست پرده پیش روی آفتاب

جز فزونی شعشعه و تیزی تاب


پردهٔ خورشید هم نور ربست

بی‌نصیب از وی خفاشست و شبست


هر دو چون در بعد و پرده مانده‌اند

یا سیه‌رو یا فسرده مانده‌اند


چون نبشتی بعضی از قصهٔ هلال

داستان بدر آر اندر مقال


آن هلال و بدر دارند اتحاد

از دوی دورند و از نقص و فساد


آن هلال از نقص در باطن بریست

آن به ظاهر نقص تدریج آوریست


درس گوید شب به شب تدریج را

در تانی بر دهد تفریج را


در تانی گوید ای عجول خام

پایه‌پایه بر توان رفتن به بام


دیگ را تدریج و استادانه جوش

کار ناید قلیهٔ دیوانه جوش


حق نه قادر بود بر خلق فلک

در یکی لحظه به کن بی‌هیچ شک


پس چرا شش روز آن را درکشید

کل یوم الف عام ای مستفید


خلقت طفل از چه اندر نه مه‌است

زانک تدریج از شعار آن شه‌است


خلقت آدم چرا چل صبح بود

اندر آن گل اندک‌اندک می‌فزود


نه چو تو ای خام که اکنون تاختی

طفلی و خود را تو شیخی ساختی


بر دویدی چون کدو فوق همه

کو ترا پای جهاد و ملحمه


تکیه کردی بر درختان و جدار

بر شدی ای اقرعک هم قرع‌وار


اول ار شد مرکبت سرو سهی

لیک آخر خشک و بی‌مغزی تهی


رنگ سبزت زرد شد ای قرع زود

زانک از گلگونه بود اصلی نبود


بخش ۳۸ - داستان آن عجوزه کی روی زشت خویشتن را جندره و گلگونه می‌ساخت و ساخته نمی‌شد و پذیرا نمی‌آمد

بود کمپیری نودساله کلان

پر تشنج روی و رنگش زعفران


چون سر سفره رخ او توی توی

لیک در وی بود مانده عشق شوی


ریخت دندانهاش و مو چون شیر شد

قد کمان و هر حسش تغییر شد


عشق شوی و شهوت و حرصش تمام

عشق صید و پاره‌پاره گشته دام


مرغ بی‌هنگام و راه بی‌رهی

آتشی پر در بن دیگ تهی


عاشق میدان و اسپ و پای نی

عاشق زمر و لب و سرنای نی


حرص در پیری جهودان را مباد

ای شقیی که خداش این حرص داد


ریخت دندانهای سگ چون پیر شد

ترک مردم کرد و سرگین‌گیر شد


این سگان شصت ساله را نگر

هر دمی دندان سگشان تیزتر


پیر سگ را ریخت پشم از پوستین

این سگان پیر اطلس‌پوش بین


عشقشان و حرصشان در فرج و زر

دم به دم چون نسل سگ بین بیشتر


این چنین عمری که مایهٔ دوزخ است

مر قصابان غضب را مسلخ است


چون بگویندش که عمر تو دراز

می‌شود دلخوش دهانش از خنده باز


این چنین نفرین دعا پندارد او

چشم نگشاید سری بر نارد او


گر بدیدی یک سر موی از معاد

اوش گفتی این چنین عمر تو باد


بخش ۳۹ - داستان آن درویش کی آن گیلانی را دعا کرد  کی خدا ترا به سلامت به خان و مان باز رساناد

گفت یک روزی به خواجهٔ گیلیی

نان پرستی نر گدا زنبیلیی


چون ستد زو نان بگفت ای مستعان

خوش به خان و مان خود بازش رسان


گفت خان ار آنست که من دیده‌ام

حق ترا آنجا رساند ای دژم


هر محدث را خسان باذل کنند

حرفش ار عالی بود نازل کنند


زانک قدر مستمع آید نبا

بر قد خواجه برد درزی قبا


بخش ۴۰ - صفت آن عجوز

چونک مجلس بی چنین پیغاره نیست

از حدیث پست نازل چاره نیست


بخش ۴۰ - صفت آن عجوز

واستان هین این سخن را از گرو

سوی افسانهٔ عجوزه باز رو


بخش ۴۰ - صفت آن عجوز

چون مسن گشت و درین ره نیست مرد

تو بنه نامش عجوز سال‌خورد


بخش ۴۰ - صفت آن عجوز

نه مرورا راست مال و پایه‌ای

نه پذیرای قبول مایه‌ای


بخش ۴۰ - صفت آن عجوز

نه دهنده نی پذیرندهٔ خوشی

نه درو معنی و نه معنی‌کشی


بخش ۴۰ - صفت آن عجوز

نه زبان نه گوش نه عقل و بصر

نه هش و نه بیهشی و نه فکر


بخش ۴۰ - صفت آن عجوز

نه نیاز و نه جمالی بهر ناز

تو بتویش گنده مانند پیاز


بخش ۴۰ - صفت آن عجوز

نه رهی ببریده او نه پای راه

نه تبش آن قحبه را نه سوز و آه


بخش ۴۱ - قصهٔ درویشی کی از آن خانه هرچه می‌خواست می‌گفت نیست

سایلی آمد به سوی خانه‌ای

خشک نانه خواست یا تر نانه‌ای


گفت صاحب‌خانه « نان اینجا کجاست ؟

خیره‌ای ؟ کی این دکان نانباست ؟»


گفت « باری اندکی پیهم بیاب »

گفت « آخر نیست دکان قصاب »


گفت « پاره‌ای آرد ده، ای کدخدا »

گفت « پنداری که هست این آسیا ؟»


گفت « باری آب ده از مکرعه »

گفت « آخر نیست جو یا مشرعه »


هر چه او درخواست از نان یا سبوس

چربکی می‌گفت و می‌کردش فسوس


آن گدا در رفت و دامن بر‌کشید

اندر آن خانه بحسبت خواست رید


گفت « هی هی » گفت « تن زن ای دژم

تا درین ویرانه خود فارغ کنم


چون درینجا نیست وجه زیستن

بر چنین خانه بباید ریستن »


چون نه‌ای بازی که گیری تو شکار

دست آموز شکار شهریار


نیستی طاوس با صد نقش بند

که به نقشت چشم‌ها روشن کنند


هم نه‌ای طوطی که چون قندت دهند

گوش سوی گفت شیرینت نهند


هم نه‌ای بلبل که عاشق‌وار زار

خوش بنالی در چمن یا لاله‌زار


هم نه‌ای هدهد که پیکی‌ها کنی

نه چو لک‌لک که وطن بالا کنی


در چه کاری تو و بهر چت خرند ؟

تو چه مرغی و ترا با چه خورند ؟


زین دکان با مکاسان برتر آ

تا دکان فضل که الله اشتری


کاله‌ای که هیچ خلقش ننگرید

از خلاقت آن کریم آن را خرید


هیچ قلبی پیش او مردود نیست

زانک قصدش از خریدن سود نیست


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

چون عروسی خواست رفتن آن خریف

موی ابرو پاک کرد آن مستخیف


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

پیش رو آیینه بگرفت آن عجوز

تا بیاراید رخ و رخسار و پوز


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

چند گلگونه بمالید از بطر

سفرهٔ رویش نشد پوشیده‌تر


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

عشرهای مصحف از جا می‌برید

می‌بچفسانید بر رو آن پلید


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

تا که سفرهٔ روی او پنهان شود

تا نگین حلقهٔ خوبان شود


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

عشرها بر روی هر جا می‌نهاد

چونک بر می‌بست چادر می‌فتاد


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

باز او آن عشرها را با خدو

می‌بچفسانید بر اطراف رو


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

باز چادر راست کردی آن تکین

عشرها افتادی از رو بر زمین


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

چون بسی می‌کرد فن و آن می‌فتاد

گفت صد لعنت بر آن ابلیس باد


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

شد مصور آن زمان ابلیس زود

گفت ای قحبهٔ قدید بی‌ورود


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

من همه عمر این نیندیشیده‌ام

نه ز جز تو قحبه‌ای این دیده‌ام


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

تخم نادر در فضیحت کاشتی

در جهان تو مصحفی نگذاشتی


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

صد بلیسی تو خمیس اندر خمیس

ترک من گوی ای عجوزهٔ دردبیس


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

چند دزدی عشر از علم کتیب

تا شود رویت ملون هم‌چو سیب


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

چند دزدی حرف مردان خدا

تا فروشی و ستانی مرحبا


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

رنگ بر بسته ترا گلگون نکرد

شاخ بر بسته فن عرجون نکرد


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

عاقبت چون چادر مرگت رسد

از رخت این عشرها اندر فتد


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

چونک آید خیزخیزان رحیل

گم شود زان پس فنون قال و قیل


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

عالم خاموشی آید پیش بیست

وای آنک در درون انسیش نیست


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

صیقلی کن یک دو روزی سینه را

دفتر خود ساز آن آیینه را


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

که ز سایهٔ یوسف صاحب‌قران

شد زلیخای عجوز از سر جوان


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

می‌شود مبدل به خورشید تموز

آن مزاج بارد برد العجوز


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

می‌شود مبدل بسوز مریمی

شاخ لب خشکی به نخلی خرمی


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

ای عجوزه چند کوشی با قضا

نقد جو اکنون رها کن ما مضی


بخش ۴۲ - رجوع به داستان آن کمپیر

چون رخت را نیست در خوبی امید

خواه گلگونه نه و خواهی مداد


بخش ۴۳ - حکایت آن رنجور کی طبیب درو اومید صحت ندید

آن یکی رنجور شد سوی طبیب

گفت نبضم را فرو بین ای لبیب


که ز نبض آگه شوی بر حال دل

که رگ دستست با دل متصل


چونک دل غیبست خواهی زو مثال

زو بجو که با دلستش اتصال


باد پنهانست از چشم ای امین

در غبار و جنبش برگش ببین


کز یمینست او وزان یا از شمال

جنبش برگت بگوید وصف حال


مستی دل را نمی‌دانی که کو

وصف او از نرگس مخمور جو


چون ز ذات حق بعیدی وصف ذات

باز دانی از رسول و معجزات


معجزاتی و کراماتی خفی

بر زند بر دل ز پیران صفی


که درونشان صد قیامت نقد هست

کمترین آنک شود همسایه مست


پس جلیس الله گشت آن نیک‌بخت

کو به پهلوی سعیدی برد رخت


معجزه کان بر جمادی زد اثر

یا عصا با بحر یا شق‌القمر


گر ترا بر جان زند بی‌واسطه

متصل گردد به پنهان رابطه


بر جمادات آن اثرها عاریه‌ست

از پی روح خوش متواریه‌ست


تا از آن جامد اثر گیرد ضمیر

حبذا نان بی‌هیولای خمیر


حبذا خوان مسیحی بی‌کمی

حبذا بی‌باغ میوهٔ مریمی


بر زند از جان کامل معجزات

بر ضمیر جان طالب چون حیات


معجزه بحرست و ناقص مرغ خاک

مرغ آبی در وی آمن از هلاک


عجزبخش جان هر نامحرمی

لیک قدرت‌بخش جان هم‌دمی


چون نیابی این سعادت در ضمیر

پس ز ظاهر هر دم استدلال گیر


که اثرها بر مشاعر ظاهرست

وین اثرها از مؤثر مخبرست


هست پنهان معنی هر داروی

هم‌چو سحر و صنعت هر جادوی


چون نظر در فعل و آثارش کنی

گرچه پنهانست اظهارش کنی


قوتی کان اندرونش مضمرست

چون به فعل آید عیان و مظهرست


چون به آثار این همه پیدا شدت

چون نشد پیدا ز تاثیر ایزدت


نه سببها و اثرها مغز و پوست

چون بجویی جملگی آثار اوست


دوست گیری چیزها را از اثر

پس چرا ز آثاربخشی بی‌خبر


از خیالی دوست گیری خلق را

چون نگیری شاه غرب و شرق را


این سخن پایان ندارد ای قباد

حرص ما را اندرین پایان مباد


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

باز گرد و قصهٔ رنجور گو

با طبیب آگه ستارخو


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

نبض او بگرفت و واقف شد ز حال

که امید صحت او بد محال


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

گفت هر چت دل بخواهد آن بکن

تا رود از جسمت این رنج کهن


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

هرچه خواهد خاطر تو وا مگیر

تا نگردد صبر و پرهیزت زحیر


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

صبر و پرهیز این مرض را دان زیان

هرچه خواهد دل در آرش در میان


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

این چنین رنجور را گفت ای عمو

حق تعالی اعملوا ما شئتم


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

گفت رو هین خیر بادت جان عم

من تماشای لب جو می‌روم


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

بر مراد دل همی‌گشت او بر آب

تا که صحت را بیابد فتح باب


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

بر لب جو صوفیی بنشسته بود

دست و رو می‌شست و پاکی می‌فزود


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

او قفااش دید چون تخییلیی

کرد او را آرزوی سیلیی


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

بر قفای صوفی حمزه‌پرست

راست می‌کرد از برای صفع دست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

کارزو را گر نرانم تا رود

آن طبیبم گفت کان علت شود


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

سیلیش اندر برم در معرکه

زانک لا تلقوا بایدی تهلکه


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

تهلکه‌ست این صبر و پرهیز ای فلان

خوش بکوبش تن مزن چون دیگران


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

چون زدش سیلی برآمد یک طراق

گفت صوفی هی هی ای قواد عاق


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

خواست صوفی تا دو سه مشتش زند

سبلت و ریشش یکایک بر کند


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

خلق رنجور دق و بیچاره‌اند

وز خداع دیو سیلی باره‌اند


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

جمله در ایذای بی‌جرمان حریص

در قفای همدگر جویان نقیص


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

ای زننده بی‌گناهان را قفا

در قفای خود نمی‌بینی جزا


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

ای هوا را طب خود پنداشته

بر ضعیفان صفع را بگماشته


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

بر تو خندید آنک گفتت این دواست

اوست که آدم را به گندم رهنماست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

که خورید این دانه، ای دو مستعین

بهر دارو تا تکونا خالدین


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

اوش لغزانید و او را زد قفا

آن قفا وا گشت و گشت این را جزا


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

اوش لغزانید سخت اندر زلق

لیک پشت و دستگیرش بود حق


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

کوه بود آدم اگر پر مار شد

کان تریاقست و بی‌اضرار شد


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

تو که تریاقی نداری ذره‌ای

از خلاص خود چرایی غره‌ای


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

آن توکل کو خلیلانه ترا

وآن کرامت چون کلیمت از کجا


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

تا نبرد تیغت اسمعیل را

تا کنی شه‌راه قعر نیل را


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

گر سعیدی از مناره اوفتید

بادش اندر جامه افتاد و رهید


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

چون یقینت نیست آن بخت ای حسن

تو چرا بر باد دادی خویشتن


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

زین مناره صد هزاران هم‌چو عاد

در فتادند و سر و سر باد داد


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

سرنگون افتادگان را زین منار

می‌نگر تو صد هزار اندر هزار


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

تو رسن‌بازی نمیدانی یقین

شکر پاها گوی و می‌رو بر زمین


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

پر مساز از کاغذ و از که مپر

که در آن سودا بسی رفتست سر


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

گرچه آن صوفی پر آتش شد ز خشم

لیک او بر عاقبت انداخت چشم


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

اول صف بر کسی ماندم به کام

کو نگیرد دانه بیند بند دام


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

حبذا دو چشم پایان بین راد

که نگه دارند تن را از فساد


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

آن ز پایان‌دید احمد بود کو

دید دوزخ را همین‌جا مو به مو


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

دید عرش و کرسی و جنات را

تا درید او پردهٔ غفلات را


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

گر همی‌خواهی سلامت از ضرر

چشم ز اول بند و پایان را نگر


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

تا عدمها ار ببینی جمله هست

هستها را بنگری محسوس پست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

این ببین باری که هر کش عقل هست

روز و شب در جست و جوی نیستست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

در گدایی طالب جودی که نیست

بر دکانها طالب سودی که نیست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

در مزارع طالب دخلی که نیست

در مغارس طالب نخلی که نیست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

در مدارس طالب علمی که نیست

در صوامع طالب حلمی که نیست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

هستها را سوی پس افکنده‌اند

نیستها را طالبند و بنده‌اند


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

زانک کان و مخزن صنع خدا

نیست غیر نیستی در انجلا


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

پیش ازین رمزی بگفتستیم ازین

این و آن را تو یکی بین دو مبین


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

گفته شد که هر صناعت‌گر که رست

در صناعت جایگاه نیست جست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

جست بنا موضعی ناساخته

گشته ویران سقفها انداخته


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

جست سقا کوزه‌ای کش آب نیست

وان دروگر خانه‌ای کش باب نیست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

وقت صید اندر عدم بد حمله‌شان

از عدم آنگه گریزان جمله‌شان


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

چون امیدت لاست زو پرهیز چیست

با انیس طمع خود استیز چیست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

چون انیس طمع تو آن نیستیست

از فنا و نیست این پرهیز چیست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

گر انیس لا نه‌ای ای جان به سر

در کمین لا چرایی منتظر


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

زانک داری جمله دل برکنده‌ای

شست دل در بحر لا افکنده‌ای


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

پس گریز از چیست زین بحر مراد

که بشستت صد هزاران صید داد


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

از چه نام برگ را کردی تو مرگ

جادوی بین که نمودت مرگ برگ


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

هر دو چشمت بست سحر صنعتش

تا که جان را در چه آمد رغبتش


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

در خیال او ز مکر کردگار

جمله صحرا فوق چه زهرست و مار


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

لاجرم چه را پناهی ساختست

تا که مرگ او را به چاه انداختست


بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور

اینچ گفتم از غلطهات ای عزیز

هم برین بشنو دم عطار نیز


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

رحمة الله علیه گفته است

ذکر شه محمود غازی سفته است


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

کز غزای هند پیش آن همام

در غنیمت اوفتادش یک غلام


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

پس خلیفه‌ش کرد و بر تختش نشاند

بر سپه بگزیدش و فرزند خواند


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

طول و عرض و وصف قصه تو به تو

در کلام آن بزرگ دین بجو


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

حاصل آن کودک برین تخت نضار

شسته پهلوی قباد شهریار


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

گریه کردی اشک می‌راندی بسوز

گفت شه او را کای پیروز روز


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

از چه گریی دولتت شد ناگوار

فوق املاکی قرین شهریار


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

تو برین تخت و وزیران و سپاه

پیش تختت صف زده چون نجم و ماه


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

گفت کودک گریه‌ام زانست زار

که مرا مادر در آن شهر و دیار


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

از توم تهدید کردی هر زمان

بینمت در دست محمود ارسلان


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

پس پدر مر مادرم را در جواب

جنگ کردی کین چه خشمست و عذاب


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

می‌نیابی هیچ نفرینی دگر

زین چنین نفرین مهلک سهلتر


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

سخت بی‌رحمی و بس سنگین‌دلی

که به صد شمشیر او را قاتلی


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

من ز گفت هر دو حیران گشتمی

در دل افتادی مرا بیم و غمی


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

تا چه دوزخ‌خوست محمود ای عجب

که مثل گشتست در ویل و کرب


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

من همی‌لرزیدمی از بیم تو

غافل از اکرام و از تعظیم تو


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

مادرم کو تا ببیند این زمان

مر مرا بر تخت ای شاه جهان


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

فقر آن محمود تست ای بی‌سعت

طبع ازو دایم همی ترساندت


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

گر بدانی رحم این محمود راد

خوش بگویی عاقبت محمود باد


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

فقر آن محمود تست ای بیم‌دل

کم شنو زین مادر طبع مضل


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

چون شکار فقر کردی تو یقین

هم‌چوکودک اشک باری یوم دین


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

گرچه اندر پرورش تن مادرست

لیک از صد دشمنت دشمن‌ترست


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

تن چو شد بیمار دارو جوت کرد

ور قوی شد مر ترا طاغوت کرد


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

چون زره دان این تن پر حیف را

نی شتا را شاید و نه صیف را


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

یار بد نیکوست بهر صبر را

که گشاید صبر کردن صدر را


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

صبر مه با شب منور داردش

صبر گل با خار اذفر داردش


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

صبر شیر اندر میان فرث و خون

کرده او را ناعش ابن اللبون


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

صبر جملهٔ انبیا با منکران

کردشان خاص حق و صاحب‌قران


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

هر که را بینی یکی جامه درست

دانک او آن را به صبر و کسب جست


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

هرکه را دیدی برهنه و بی‌نوا

هست بر بی‌صبری او آن گوا


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

هرکه مستوحش بود پر غصه جان

کرده باشد با دغایی اقتران


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

صبر اگر کردی و الف با وفا

از فراق او نخوردی این قفا


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

خوی با حق ساختی چون انگبین

با لبن که لا احب الافلین


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

لاجرم تنها نماندی هم‌چنان

که آتشی مانده به راه از کاروان


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

چون ز بی‌صبری قرین غیر شد

در فراقش پر غم و بی‌خیر شد


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

صحبتت چون هست زر ده‌دهی

پیش خاین چون امانت می‌نهی


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

خوی با او کن که امانتهای تو

آمن آید از افول و از عتو


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

خوی با او کن که خو را آفرید

خویهای انبیا را پرورید


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

بره‌ای بدهی رمه بازت دهد

پرورندهٔ هر صفت خود رب بود


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

بره پیش گرگ امانت می‌نهی

گرگ و یوسف را مفرما همرهی


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

گرگ اگر با تو نماید روبهی

هین مکن باور که ناید زو بهی


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

جاهل ار با تو نماید هم‌دلی

عاقبت زخمت زند از جاهلی


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

او دو آلت دارد و خنثی بود

فعل هر دو بی‌گمان پیدا شود


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

او ذکر را از زنان پنهان کند

تا که خود را خواهر ایشان کند


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

شله از مردان به کف پنهان کند

تا که خود را جنس آن مردان کند


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

گفت یزدان زان کس مکتوم او

شله‌ای سازیم بر خرطوم او


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

تا که بینایان ما زان ذو دلال

در نیایند از فن او در جوال


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

حاصل آنک از هر ذکر ناید نری

هین ز جاهل ترس اگر دانش‌وری


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

دوستی جاهل شیرین‌سخن

کم شنو کان هست چون سم کهن


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

جان مادر چشم روشن گویدت

جز غم و حسرت از آن نفزویدت


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

مر پدر را گوید آن مادر جهار

که ز مکتب بچه‌ام شد بس نزار


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

از زن دیگر گرش آوردیی

بر وی این جور و جفا کم کردیی


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

از جز تو گر بدی این بچه‌ام

این فشار آن زن بگفتی نیز هم


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

هین بجه زین مادر و تیبای او

سیلی بابا به از حلوای او


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

هست مادر نفس و بابا عقل راد

اولش تنگی و آخر صد گشاد


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

ای دهندهٔ عقلها فریاد رس

تا نخواهی تو نخواهد هیچ کس


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

هم طلب از تست و هم آن نیکوی

ما کییم اول توی آخر توی


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

هم بگو تو هم تو بشنو هم تو باش

ما همه لاشیم با چندین تراش


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

زین حواله رغبت افزا در سجود

کاهلی جبر مفرست و خمود


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

جبر باشد پر و بال کاملان

جبر هم زندان و بند کاهلان


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

هم‌چو آب نیل دان این جبر را

آب مؤمن را و خون مر گبر را


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

بال بازان را سوی سلطان برد

بال زاغان را به گورستان برد


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

باز گرد اکنون تو در شرح عدم

که چو پازهرست و پنداریش سم


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

هم‌چو هندوبچه هین ای خواجه‌تاش

رو ز محمود عدم ترسان مباش


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

از وجودی ترس که اکنون در ویی

آن خیالت لاشی و تو لا شیی


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

لاشیی بر لاشیی عاشق شدست

هیچ نی مر هیچ نی را ره زدست


بخش ۴۵ - قصهٔ سلطان محمود و غلام هندو

چون برون شد این خیالات از میان

گشت نامعقول تو بر تو عیان


بخش ۴۶ - لیس للماضین هم الموت انما لهم حسرة الفوت

راست گفته‌ست آن سپهدار بشر

که هر آنک کرد از دنیا گذر


نیستش درد و دریغ و غبن موت

بلک هستش صد دریغ از بهر فوت


که چرا قبله نکردم مرگ را

مخزن هر دولت و هر برگ را


قبله کردم من همه عمر از حول

آن خیالاتی که گم شد در اجل


حسرت آن مردگان از مرگ نیست

زانست کاندر نقشها کردیم ایست


ما ندیدیم این که آن نقش است و کف

کف ز دریا جنبد و یابد علف


چونک بحر افکند کفها را به بر

تو بگورستان رو آن کفها نگر


پس بگو کو جنبش و جولانتان

بحر افکندست در بحرانتان


تا بگویندت به لب نی بل به حال

که ز دریا کن نه از ما این سؤال


نقش چون کف کی بجنبد بی ز موج

خاک بی بادی کجا آید بر اوج


چون غبار نقش دیدی باد بین

کف چو دیدی قلزم ایجاد بین


هین ببین کز تو نظر آید به کار

باقیت شحمی و لحمی پود و تار


شحم تو در شمعها نفزود تاب

لحم تو مخمور را نامد کباب


در گداز این جمله تن را در بصر

در نظر رو در نظر رو در نظر


یک نظر دو گز همی‌بیند ز راه

یک نظر دو کون دید و روی شاه


در میان این دو فرقی بی‌شمار

سرمه جو والله اعلم بالسرار


چون شنیدی شرح بحر نیستی

کوش دایم تا برین بحر ایستی


چونک اصل کارگاه آن نیستیست

که خلا و بی‌نشانست و تهیست


جمله استادان پی اظهار کار

نیستی جویند و جای انکسار


لاجرم استاد استادان صمد

کارگاهش نیستی و لا بود


هر کجا این نیستی افزون‌ترست

کار حق و کارگاهش آن سرست


نیستی چون هست بالایین طبق

بر همه بردند درویشان سبق


خاصه درویشی که شد بی جسم و مال

کار فقر جسم دارد نه سؤال


سایل آن باشد که مال او گداخت

قانع آن باشد که جسم خویش باخت


پس ز درد اکنون شکایت بر مدار

کوست سوی نیست اسپی راهوار


این قدر گفتیم باقی فکر کن

فکر اگر جامد بود رو ذکر کن


ذکر آرد فکر را در اهتزاز

ذکر را خورشید این افسرده ساز


اصل خود جذبه است لیک ای خواجه‌تاش

کار کن موقوف آن جذبه مباش


زانک ترک کار چون نازی بود

ناز کی در خورد جانبازی بود


نه قبول اندیش نه رد ای غلام

امر را و نهی را می‌بین مدام


مرغ جذبه ناگهان پرد ز عش

چون بدیدی صبح شمع آنگه بکش


چشمها چون شد گذاره نور اوست

مغزها می‌بیند او در عین پوست


بیند اندر ذره خورشید بقا

بیند اندر قطره کل بحر را


بخش ۴۷ - بار دیگر رجوع کردن به قصهٔ صوفی و قاضی

گفت صوفی در قصاص یک قفا

سر نشاید باد دادن از عمی


خرقهٔ تسلیم اندر گردنم

بر من آسان کرد سیلی خوردنم


دید صوفی خصم خود را سخت زار

گفت اگر مشتش زنم من خصم‌وار


او به یک مشتم بریزد چون رصاص

شاه فرماید مرا زجر و قصاص


خیمه ویرانست و بشکسته وتد

او بهانه می‌جود تا در فتد


بهر این مرده دریغ آید دریغ

که قصاصم افتد اندر زیر تیغ


چون نمی‌تانست کف بر خصم زد

عزمش آن شد کش سوی قاضی برد


که ترازوی حق است و کیله‌اش

مخلص است از مکر دیو و حیله‌اش


هست او مقراض احقاد و جدال

قاطع جن دو خصم و قیل و قال


دیو در شیشه کند افسون او

فتنه‌ها ساکن کند قانون او


چون ترازو دید خصم پر طمع

سرکشی بگذارد و گردد تبع


ور ترازو نیست گر افزون دهیش

از قسم راضی نگردد آگهیش


هست قاضی رحمت و دفع ستیز

قطره‌ای از بحر عدل رستخیز


قطره گرچه خرد و کوته‌پا بود

لطف آب بحر ازو پیدا بود


از غبار ار پاک داری کله را

تو ز یک قطره ببینی دجله را


جزوها بر حال کلها شاهدست

تا شفق غماز خورشید آمدست


آن قسم بر جسم احمد راند حق

آنچ فرمودست کلا والشفق


مور بر دانه چرا لرزان بدی

گر از آن یک دانه خرمن‌دان بدی


بر سر حرف آ که صوفی بی‌دلست

در مکافات جفا مستعجلست


ای تو کرده ظلمها چون خوش‌دلی

از تقاضای مکافی غافلی


یا فراموشت شدست از کرده‌هات

که فرو آویخت غفلت پرده‌هات


گر نه خصمیهاستی اندر قفات

جرم گردون رشک بردی بر صفات


لیک محبوسی برای آن حقوق

اندک اندک عذر می‌خواه از عقوق


تا به یکبارت نگیرد محتسب

آب خود روشن کن اکنون با محب


رفت صوفی سوی آن سیلی‌زنش

دست زد چون مدعی در دامنش


اندر آوردش بر قاضی کشان

کین خر ادبار را بر خر نشان


یا به زخم دره او را ده جزا

آنچنان که رای تو بیند سزا


کانک از زجر تو میرد در دمار

بر تو تاوان نیست آن باشد جبار


در حد و تعزیر قاضی هر که مرد

نیست بر قاضی ضمان کو نیست خرد


نایب حقست و سایهٔ عدل حق

آینهٔ هر مستحق و مستحق


کو ادب از بهر مظلومی کند

نه برای عرض و خشم و دخل خود


چون برای حق و روز آجله‌ست

گر خطایی شد دیت بر عاقله‌ست


آنک بهر خود زند او ضامنست

وآنک بهر حق زند او آمنست


گر پدر زد مر پسر را و بمرد

آن پدر را خون‌بها باید شمرد


زانک او را بهر کار خویش زد

خدمت او هست واجب بر ولد


چون معلم زد صبی را شد تلف

بر معلم نیست چیزی لا تخف


کان معلم نایب افتاد و امین

هر امین را هست حکمش همچنین


نیست واجب خدمت استا برو

پس نبود استا به زجرش کارجو


ور پدر زد او برای خود زدست

لاجرم از خونبها دادن نرست


پس خودی را سر ببر ای ذوالفقار

بی‌خودی شو فانیی درویش‌وار


چون شدی بی‌خود هر آنچ تو کنی

ما رمیت اذ رمیتی آمنی


آن ضمان بر حق بود نه بر امین

هست تفصیلش به فقه اندر مبین


هر دکانی راست سودایی دگر

مثنوی دکان فقرست ای پسر


در دکان کفشگر چرمست خوب

قالب کفش است اگر بینی تو چوب


پیش بزازان قز و ادکن بود

بهر گز باشد اگر آهن بود


مثنوی ما دکان وحدتست

غیر واحد هرچه بینی آن بتست


بت ستودن بهر دام عامه را

هم‌چنان دان کالغرانیق العلی


خواندش در سورهٔ والنجم زود

لیک آن فتنه بد از سوره نبود


جمله کفار آن زمان ساجد شدند

هم سری بود آنک سر بر در زدند


بعد ازین حرفیست پیچاپیچ و دور

با سلیمان باش و دیوان را مشور


هین حدیث صوفی و قاضی بیار

وان ستمکار ضعیف زار زار


گفت قاضی ثبت العرش ای پسر

تا برو نقشی کنم از خیر و شر


کو زننده کو محل انتقام

این خیالی گشته است اندر سقام


شرع بهر زندگان و اغنیاست

شرع بر اصحاب گورستان کجاست


آن گروهی کز فقیری بی‌سرند

صد جهت زان مردگان فانی‌تراند


مرده از یک روست فانی در گزند

صوفیان از صد جهت فانی شدند


مرگ یک قتلست و این سیصد هزار

هر یکی را خونبهایی بی‌شمار


گرچه کشت این قوم را حق بارها

ریخت بهر خونبها انبارها


هم‌چو جرجیس‌اند هر یک در سرار

کشته گشته زنده گشته شصت بار


کشته از ذوق سنان دادگر

می‌بسوزد که بزن زخمی دگر


والله از عشق وجود جان‌پرست

کشته بر قتل دوم عاشق‌ترست


گفت قاضی من قضادار حیم

حاکم اصحاب گورستان کیم


این به صورت گر نه در گورست پست

گورها در دودمانش آمدست


بس بدیدی مرده اندر گور تو

گور را در مرده بین ای کور تو


گر ز گوری خشت بر تو اوفتاد

عاقلان از گور کی خواهند داد


گرد خشم و کینهٔ مرده مگرد

هین مکن با نقش گرمابه نبرد


شکر کن که زنده‌ای بر تو نزد

کانک زنده رد کند حق کرد رد


خشم احیا خشم حق و زخم اوست

که به حق زنده‌ست آن پاکیزه‌پوست


حق بکشت او را و در پاچه‌ش دمید

زود قصابانه پوست از وی کشید


نفخ در وی باقی آمد تا ماب

نفخ حق نبود چو نفخهٔ آن قصاب


فرق بسیارست بین النفختین

این همه زینست و آن سر جمله شین


این حیات از وی برید و شد مضر

وان حیات از نفخ حق شد مستمر


این دم آن دم نیست کاید آن به شرح

هین بر آ زین قعر چه بالای صرح


نیستش بر خر نشاندن مجتهد

نقش هیزم را کسی بر خر نهد


بر نشست او نه پشت خر سزد

پشت تابوتیش اولیتر سزد


ظلم چه بود وضع غیر موضعش

هین مکن در غیر موضع ضایعش


گفت صوفی پس روا داری که او

سیلیم زد بی‌قصاص و بی‌تسو


این روا باشد که خر خرسی قلاش

صوفیان را صفع اندازد بلاش


گفت قاضی تو چه داری بیش و کم

گفت دارم در جهان من شش درم


گفت قاضی سه درم تو خرج کن

آن سه دیگر را به او ده بی‌سخن


زار و رنجورست و درویش و ضعیف

سه درم در بایدش تره و رغیف


بر قفای قاضی افتادش نظر

از قفای صوفی آن بد خوب‌تر


راست می‌کرد از پی سیلیش دست

که قصاص سیلیم ارزان شدست


سوی گوش قاضی آمد بهر راز

سیلیی آورد قاضی را فراز


گفت هر شش را بگیرید ای دو خصم

من شوم آزاد بی خرخاش و وصم


بخش ۴۸ - طیره شدن قاضی از سیلی درویش و سرزنش کردن صوفی قاضی را

گشت قاضی طیره صوفی گفت هی

حکم تو عدلست لاشک نیست غی


آنچ نپسندی به خود ای شیخ دین

چون پسندی بر برادر ای امین


این ندانی که می من چه کنی

هم در آن چه عاقبت خود افکنی


من حفر بئرا نخواندی از خبر

آنچ خواندی کن عمل جان پدر


این یکی حکمت چنین بد در قضا

که ترا آورد سیلی بر قفا


وای بر احکام دیگرهای تو

تا چه آرد بر سر و بر پای تو


ظالمی را رحم آری از کرم

که برای نفقه بادت سه درم


دست ظالم را ببر چه جای آن

که بدست او نهی حکم و عنان


تو بدان بز مانی ای مجهول‌داد

که نژاد گرگ را او شیر داد


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

گفت قاضی واجب آیدمان رضا

هر قفا و هر جفا کارد قضا


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

خوش‌دلم در باطن از حکم زبر

گرچه شد رویم ترش کالحق مر


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

این دلم باغست و چشمم ابروش

ابر گرید باغ خندد شاد و خوش


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

سال قحط از آفتاب خیره‌خند

باغها در مرگ و جان کندن رسند


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

ز امر حق وابکوا کثیرا خوانده‌ای

چون سر بریان چه خندان مانده‌ای


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

روشنی خانه باشی هم‌چو شمع

گر فرو پاشی تو هم‌چون شمع دمع


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

آن ترش‌رویی مادر یا پدر

حافظ فرزند شد از هر ضرر


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

ذوق خنده دیده‌ای ای خیره‌خند

ذوق گریه بین که هست آن کان قند


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

چون جهنم گریه آرد یاد آن

پس جهنم خوشتر آید از جنان


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

خنده‌ها در گریه‌ها آمد کتیم

گنج در ویرانه‌ها جو ای سلیم


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

ذوق در غمهاست پی گم کرده‌اند

آب حیوان را به ظلمت برده‌اند


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

بازگونه نعل در ره تا رباط

چشمها را چار کن در احتیاط


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

چشمها را چار کن در اعتبار

یار کن با چشم خود دو چشم یار


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

امرهم شوری بخوان اندر صحف

یار را باش و مگوش از ناز اف


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

یار باشد راه را پشت و پناه

چونک نیکو بنگری یارست راه


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

چونک در یاران رسی خامش نشین

اندر آن حلقه مکن خود را نگین


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

در نماز جمعه بنگر خوش به هوش

جمله جمعند و یک‌اندیشه و خموش


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

رختها را سوی خاموشی کشان

چون نشان جویی مکن خود را نشان


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

گفت پیغامبر که در بحر هموم

در دلالت دان تو یاران را نجوم


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

چشم در استارگان نه ره بجو

نطق تشویش نظر باشد مگو


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

گر دو حرف صدق گویی ای فلان

گفت تیره در تبع گردد روان


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

این نخواندی کالکلام ای مستهام

فی شجون جره جر الکلام


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

هین مشو شارع در آن حرف رشد

که سخن زو مر سخن را می‌کشد


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

نیست در ضبطت چو بگشادی دهان

از پی صافی شود تیره روان


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

آنک معصوم ره وحی خداست

چون همه صافست بگشاید رواست


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

زانک ما ینطق رسول بالهوی

کی هوا زاید ز معصوم خدا


بخش ۴۹ - جواب دادن قاضی صوفی را

خویشتن را ساز منطیقی ز حال

تا نگردی هم‌چو من سخرهٔ مقال


بخش ۵۰ - سؤال کردن آن صوفی قاضی را

گفت صوفی چون ز یک کانست زر

این چرا نفعست و آن دیگر ضرر


بخش ۵۰ - سؤال کردن آن صوفی قاضی را

چونک جمله از یکی دست آمدست

این چرا هوشیار و آن مست آمدست


بخش ۵۰ - سؤال کردن آن صوفی قاضی را

چون ز یک دریاست این جوها روان

این چرا نوش است و آن زهر دهان


بخش ۵۰ - سؤال کردن آن صوفی قاضی را

چون همه انوار از شمس بقاست

صبح صادق صبح کاذب از چه خاست


بخش ۵۰ - سؤال کردن آن صوفی قاضی را

چون ز یک سرمه‌ست ناظر را کحل

از چه آمد راست‌بینی و حول


بخش ۵۰ - سؤال کردن آن صوفی قاضی را

چونک دار الضرب را سلطان خداست

نقد را چون ضرب خوب و نارواست


بخش ۵۰ - سؤال کردن آن صوفی قاضی را

چون خدا فرمود ره را راه من

این خفیر از چیست و آن یک راه‌زن


بخش ۵۰ - سؤال کردن آن صوفی قاضی را

از یک اشکم چون رسد حر و سفیه

چون یقین شد الولد سر ابیه


بخش ۵۰ - سؤال کردن آن صوفی قاضی را

وحدتی که دید با چندین هزار

صد هزاران جنبش از عین قرار


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

گفت قاضی صوفیا خیره مشو

یک مثالی در بیان این شنو


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

هم‌چنانک بی‌قراری عاشقان

حاصل آمد از قرار دلستان


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

او چو که در ناز ثابت آمده

عاشقان چون برگها لرزان شده


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

خندهٔ او گریه‌ها انگیخته

آب رویش آب روها ریخته


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

این همه چون و چگونه چون زبد

بر سر دریای بی‌چون می‌تپد


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

ضد و ندش نیست در ذات و عمل

زان بپوشیدند هستیها حلل


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

ضد ضد را بود و هستی کی دهد

بلک ازو بگریزد و بیرون جهد


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

ند چه بود مثل مثل نیک و بد

مثل مثل خویشتن را کی کند


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

چونک دو مثل آمدند ای متقی

این چه اولیتر از آن در خالقی


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

بر شمار برگ بستان ند و ضد

چون کفی بر بحر بی‌ضدست و ند


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

بی‌چگونه بین تو برد و مات بحر

چون چگونه گنجد اندر ذات بحر


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

کمترین لعبت او جان تست

این چگونه و چون جان کی شد درست


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

پس چنان بحری که در هر قطر آن

از بدن ناشی‌تر آمد عقل و جان


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

کی بگنجد در مضیق چند و چون

عقل کل آنجاست از لا یعلمون


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

عقل گوید مر جسد را که ای جماد

بوی بردی هیچ از آن بحر معاد


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

جسم گوید من یقین سایهٔ توم

یاری از سایه که جوید جان عم


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

عقل گوید کین نه آن حیرت سراست

که سزا گستاخ‌تر از ناسزاست


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

اندرینجا آفتاب انوری

خدمت ذره کند چون چاکری


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

شیر این سو پیش آهو سر نهد

باز اینجا نزد تیهو پر نهد


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

این ترا باور نیاید مصطفی

چون ز مسکینان همی‌جوید دعا


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

گر بگویی از پی تعلیم بود

عین تجهیل از چه رو تفهیم بود


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

بلک می‌داند که گنج شاهوار

در خرابیها نهد آن شهریار


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

بدگمانی نعل معکوس ویست

گرچه هر جزویش جاسوس ویست


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

بل حقیقت در حقیقت غرقه شد

زین سبب هفتاد بل صد فرقه شد


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

با تو قلماشیت خواهم گفت هان

صوفیا خوش پهن بگشا گوش جان


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

مر ترا هم زخم که آید ز آسمان

منتظر می‌باش خلعت بعد آن


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

کو نه آن شاهست کت سیلی زند

پس نبخشد تاج و تخت مستند


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

جمله دنیا را پر پشه بها

سیلیی را رشوت بی‌منتها


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

گردنت زین طوق زرین جهان

چست در دزد و ز حق سیلی ستان


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

آن قفاها که انبیا برداشتند

زان بلا سرهای خود افراشتند


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

لیک حاضر باش در خود ای فتی

تا به خانه او بیابد مر ترا


بخش ۵۱ - جواب گفتن آن قاضی صوفی را

ورنه خلعت را برد او باز پس

که نیابیدم به خانه‌ش هیچ کس


بخش ۵۲ - باز سؤال کردن صوفی از آن قاضی

گفت صوفی که چه بودی کین جهان

ابروی رحمت گشادی جاودان


بخش ۵۲ - باز سؤال کردن صوفی از آن قاضی

هر دمی شوری نیاوردی به پیش

بر نیاوردی ز تلوینهاش نیش


بخش ۵۲ - باز سؤال کردن صوفی از آن قاضی

شب ندزدیدی چراغ روز را

دی نبردی باغ عیش آموز را


بخش ۵۲ - باز سؤال کردن صوفی از آن قاضی

جام صحت را نبودی سنگ تب

آمنی با خوف ناوردی کرب


بخش ۵۲ - باز سؤال کردن صوفی از آن قاضی

خود چه کم گشتی ز جود و رحمتش

گر نبودی خرخشه در نعمتش


بخش ۵۳ - جواب قاضی سؤال صوفی را و قصهٔ ترک و درزی را مثل آوردن

گفت قاضی بس تهی‌رو صوفیی

خالی از فطنت چو کاف کوفیی


تو بنشنیدی که آن پر قند لب

غدر خیاطان همی‌گفتی به شب


خلق را در دزدی آن طایفه

می‌نمود افسانه‌های سالفه


قصهٔ پاره‌ربایی در برین

می حکایت کرد او با آن و این


در سمر می‌خواند دزدی‌نامه‌ای

گرد او جمع آمده هنگامه‌ای


مستمع چون یافت جاذب زان وفود

جمله اجزااش حکایت گشته بود


بخش ۵۴ - قال النبی علیه السلام ان الله تعالی یلقن الحکمة علی لسان الواعظین بقدر همم المستمعین

جذب سمعست ار کسی را خوش لبیست

گرمی و جد معلم از صبیست


چنگیی را کو نوازد بیست و چار

چون نیابد گوش گردد چنگ بار


نه حراره یادش آید نه غزل

نه ده انگشتش بجنبد در عمل


گر نبودی گوشهای غیب‌گیر

وحی ناوردی ز گردون یک بشیر


ور نبودی دیده‌های صنع‌بین

نه فلک گشتی نه خندیدی زمین


آن دم لولاک این باشد که کار

از برای چشم تیزست و نظار


عامه را از عشق هم‌خوابه و طبق

کی بود پروای عشق صنع حق


آب تتماجی نریزی در تغار

تا سگی چندی نباشد طعمه‌خوار


رو سگ کهف خداوندیش باش

تا رهاند زین تغارت اصطفاش


چونک دزدیهای بی‌رحمانه گفت

کی کنند آن درزیان اندر نهفت


اندر آن هنگامه ترکی از خطا

سخت طیره شد ز کشف آن غطا


شب چو روز رستخیز آن رازها

کشف می‌کرد از پی اهل نهی


هر کجا آیی تو در جنگی فراز

بینی آنجا دو عدو در کشف راز


آن زمان را محشر مذکور دان

وان گلوی رازگو را صور دان


که خدا اسباب خشمی ساختست

وآن فضایح را بکوی انداختست


بس که غدر درزیان را ذکر کرد

حیف آمد ترک را و خشم و درد


گفت ای قَصّاص در شهر شما

کیست استاتر درین مکر و دغا


بخش ۵۵ - دعوی کردن ترک و گرو بستن او کی درزی از من چیزی نتواند بردن

گفت خیاطیست نامش پور شش

اندرین چستی و دزدی خلق‌کش


گفت من ضامن که با صد اضطراب

او نیارد برد پیشم رشته‌تاب


پس بگفتندش که از تو چست‌تر

مات او گشتند در دعوی مپر


رو به عقل خود چنین غره مباش

که شوی یاوه تو در تزویرهاش


گرم‌تر شد ترک و بست آنجا گرو

که نیارد برد نی کهنه نی نو


مطمعانش گرم‌تر کردند زود

او گرو بست و رهان را بر گشود


که گرو این مرکب تازی من

بدهم ار دزدد قماشم او به فن


ور نتاند برد اسپی از شما

وا ستانم بهر رهن مبتدا


ترک را آن شب نبرد از غصه خواب

با خیال دزد می‌کرد او حراب


بامدادان اطلسی زد در بغل

شد به بازار و دکان آن دغل


پس سلامش کرد گرم و اوستاد

جست از جا لب به ترحیبش گشاد


گرم پرسیدش ز حد ترک بیش

تا فکند اندر دل او مهر خویش


چون بدید از وی نوای بلبلی

پیشش افکند اطلس استنبلی


که ببر این را قبای روز جنگ

زیر نافم واسع و بالاش تنگ


تنگ بالا بهر جسم‌آرای را

زیر واسع تا نگیرد پای را


گفت صد خدمت کنم ای ذو وداد

در قبولش دست بر دیده نهاد


پس بپیمود و بدید او روی کار

بعد از آن بگشاد لب را در فشار


از حکایتهای میران دگر

وز کرمها و عطاء آن نفر


وز بخیلان و ز تحشیراتشان

از برای خنده هم داد او نشان


هم‌چو آتش کرد مقراضی برون

می‌برید و لب پر افسانه و فسون


بخش ۵۶ - مضاحک گفتن درزی و ترک را از قوت خنده بسته شدن دو چشم تنگ او و فرصت یافتن درزی

ترک خندیدن گرفت از داستان

چشم تنگش گشت بسته آن زمان


پاره‌ای دزدید و کردش زیر ران

از جز حق از همه احیا نهان


حق همی‌دید آن ولی ستارخوست

لیک چون از حد بری غماز اوست


ترک را از لذت افسانه‌اش

رفت از دل دعوی پیشانه‌اش


اطلس چه دعوی چه رهن چی

ترک سرمستست در لاغ اچی


لابه کردش ترک کز بهر خدا

لاغ می‌گو که مرا شد مغتذا


گفت لاغی خندمینی آن دغا

که فتاد از قهقهه او بر قفا


پاره‌ای اطلس سبک بر نیفه زد

ترک غافل خوش مضاحک می‌مزد


هم‌چنین بار سوم ترک خطا

گفت لاغی گوی از بهر خدا


گفت لاغی خندمین‌تر زان دو بار

کرد او این ترک را کلی شکار


چشم بسته عقل جسته مولهه

مست ترک مدعی از قهقهه


پس سوم بار از قبا دزدید شاخ

که ز خنده‌ش یافت میدان فراخ


چون چهارم بار آن ترک خطا

لاغ از آن استا همی‌کرد اقتضا


رحم آمد بر وی آن استاد را

کرد در باقی فن و بیداد را


گفت مولع گشت این مفتون درین

بی‌خبر کین چه خسارست و غبین


بوسه‌افشان کرد بر استاد او

که بمن بهر خدا افسانه گو


ای فسانه گشته و محو از وجود

چند افسانه بخواهی آزمود


خندمین‌تر از تو هیچ افسانه نیست

بر لب گور خراب خویش ایست


ای فرو رفته به گور جهل و شک

چند جویی لاغ و دستان فلک


تا بکی نوشی تو عشوهٔ این جهان

که نه عقلت ماند بر قانون نه جان


لاغ این چرخ ندیم کرد و مرد

آب روی صد هزاران چون تو برد


می‌درد می‌دوزد این درزی عام

جامهٔ صدسالگان طفل خام


لاغ او گر باغها را داد داد

چون دی آمد داده را بر باد داد


پیره‌طفلان شسته پیشش بهر کد

تا به سعد و نحس او لاغی کند


بخش ۵۷ - گفتن درزی ترک را هی خاموش کی اگر مضاحک دگر گویم قبات تنگ آید

گفت درزی ای طواشی بر گذر

وای بر تو گر کنم لاغی دگر


پس قبایت تنگ آید باز پس

این کند با خویشتن خود هیچ کس


خندهٔ چه رمزی ار دانستیی

تو به جای خنده خون بگرستیی


بخش ۵۸ - بیان آنک بی‌کاران و افسانه‌جویان مثل آن ترک‌اند و عالم غرار غدار هم‌چو آن درزی و شهوات و زبان مضاحک گفتن این دنیاست و عمر هم‌چون آن اطلس پیش این درزی جهت قبای بقا و لباس تقوی ساختن

اطلس عمرت به مقراض شهور

برد پاره‌پاره خیاط غرور


تو تمنا می‌بری که اختر مدام

لاغ کردی سعد بودی بر دوام


سخت می‌تولی ز تربیعات او

وز دلال و کینه و آفات او


سخت می‌رنجی ز خاموشی او

وز نحوس و قبض و کین‌کوشی او


که چرا زهرهٔ طرب در رقص نیست

بر سعود و رقص سعد او مه‌ایست


اخترت گوید که گر افزون کنم

لاغ را پس کلیت مغبون کنم


تو مبین قلابی این اختران

عشق خود بر قلب‌زن بین ای مهان


بخش ۵۹ - مثل

آن یکی می‌شد به ره سوی دکان

پیش ره را بسته دید او از زنان


بخش ۵۹ - مثل

پای او می‌سوخت از تعجیل و راه

بسته از جوق زنان هم‌چو ماه


بخش ۵۹ - مثل

رو به یک زن کرد و گفت ای مستهان

هی چه بسیارید ای دخترچگان


بخش ۵۹ - مثل

رو بدو کرد آن زن و گفت ای امین

هیچ بسیاری ما منکر مبین


بخش ۵۹ - مثل

بین که با بسیاری ما بر بساط

تنگ می‌آید شما را انبساط


بخش ۵۹ - مثل

در لواطه می‌فتید از قحط زن

فاعل و مفعول رسوای زمن


بخش ۵۹ - مثل

تو مبین این واقعات روزگار

کز فلک می‌گردد اینجا ناگوار


بخش ۵۹ - مثل

تو مبین تحشیر روزی و معاش

تو مبین این قحط و خوف و ارتعاش


بخش ۵۹ - مثل

بین که با این جمله تلخیهای او

مردهٔ اویید و ناپروای او


بخش ۵۹ - مثل

رحمتی دان امتحان تلخ را

نقمتی دان ملک مرو و بلخ را


بخش ۵۹ - مثل

آن براهیم از تلف نگریخت و ماند

این براهیم از شرف بگریخت و راند


بخش ۵۹ - مثل

آن نسوزد وین بسوزد ای عجب

نعل معکوس است در راه طلب


بخش ۶۰ - باز مکرر کردن صوفی سؤال را

گفت صوفی قادرست آن مستعان

که کند سودای ما را بی زیان


بخش ۶۰ - باز مکرر کردن صوفی سؤال را

آنک آتش را کند ورد و شجر

هم تواند کرد این را بی‌ضرر


بخش ۶۰ - باز مکرر کردن صوفی سؤال را

آنک گل آرد برون از عین خار

هم تواند کرد این دی را بهار


بخش ۶۰ - باز مکرر کردن صوفی سؤال را

آنک زو هر سرو آزادی کند

قادرست ار غصه را شادی کند


بخش ۶۰ - باز مکرر کردن صوفی سؤال را

آنک شد موجود از وی هر عدم

گر بدارد باقیش او را چه کم


بخش ۶۰ - باز مکرر کردن صوفی سؤال را

آنک تن را جان دهد تا حی شود

گر نمیراند زیانش کی شود


بخش ۶۰ - باز مکرر کردن صوفی سؤال را

خود چه باشد گر ببخشد آن جواد

بنده را مقصود جان بی‌اجتهاد


بخش ۶۰ - باز مکرر کردن صوفی سؤال را

دور دارد از ضعیفان در کمین

مکر نفس و فتنهٔ دیو لعین


بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را

گفت قاضی گر نبودی امر مر

ور نبودی خوب و زشت و سنگ و در


بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را

ور نبودی نفس و شیطان و هوا

ور نبودی زخم و چالیش و وغا


بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را

پس به چه نام و لقب خواندی ملک

بندگان خویش را ای منهتک


بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را

چون بگفتی ای صبور و ای حلیم

چون بگفتی ای شجاع و ای حکیم


بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را

صابرین و صادقین و منفقین

چون بدی بی ره‌زن و دیو لعین


بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را

رستم و حمزه و مخنث یک بدی

علم و حکمت باطل و مندک بدی


بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را

علم و حکمت بهر راه و بی‌رهیست

چون همه ره باشد آن حکمت تهیست


بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را

بهر این دکان طبع شوره‌آب

هر دو عالم را روا داری خراب


بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را

من همی‌دانم که تو پاکی نه خام

وین سؤالت هست از بهر عوام


بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را

جور دوران و هر آن رنجی که هست

سهل‌تر از بعد حق و غفلتست


بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را

زآنک اینها بگذرند آن نگذرد

دولت آن دارد که جان آگه برد


بخش ۶۲ - حکایت در تقریر آنک صبر در رنج کار سهل‌تر از صبر در فراق یار بود

آن یکی زن شوی خود را گفت هی

ای مروت را به یک ره کرده طی


هیچ تیمارم نمی‌داری چرا

تا بکی باشم درین خواری چرا


گفت شو من نفقه چاره می‌کنم

گرچه عورم دست و پایی می‌زنم


نفقه و کسوه‌ست واجب ای صنم

از منت این هر دو هست و نیست کم


آستین پیرهن بنمود زن

بس درشت و پر وسخ بد پیرهن


گفت از سختی تنم را می‌خورد

کس کسی را کسوه زین سان آورد


گفت ای زن یک سوالت می‌کنم

مرد درویشم همین آمد فنم


این درشتست و غلیظ و ناپسند

لیک بندیش ای زن اندیشه‌مند


این درشت و زشت‌تر یا خود طلاق

این ترا مکروه‌تر یا خود فراق


هم‌چنان ای خواجهٔ تشنیع زن

از بلا و فقر و از رنج و محن


لا شک این ترک هوا تلخی‌دهست

لیک از تلخی بعد حق بهست


گر جهاد و صوم سختست و خشن

لیک این بهتر ز بعد ممتحن


رنج کی ماند دمی که ذوالمنن

گویدت چونی تو ای رنجور من


ور نگوید کت نه آن فهم و فن است

لیک آن ذوق تو پرسش کردنست


آن ملیحان که طبیبان دل‌اند

سوی رنجوران به پرسش مایل‌اند


وز حذر از ننگ و از نامی کنند

چاره‌ای سازند و پیغامی کنند


ورنه در دلشان بود آن مفتکر

نیست معشوقی ز عاشق بی‌خبر


ای تو جویای نوادر داستان

هم فسانهٔ عشق‌بازان را بخوان


بس بجوشیدی درین عهد مدید

ترک‌جوشی هم نگشتی ای قدید


دیده‌ای عمری تو داد و داوری

وانگه از نادیدگان ناشی‌تری


هر که شاگردیش کرد استاد شد

تو سپس‌تر رفته‌ای ای کور لد


خود نبود از والدینت اختبار

هم نبودت عبرت از لیل و نهار


بخش ۶۳ - مثل

عارفی پرسید از آن پیر کشیش

که توی خواجه مسن‌تر یا که ریش


بخش ۶۳ - مثل

گفت نه من پیش ازو زاییده‌ام

بی ز ریشی بس جهان را دیده‌ام


بخش ۶۳ - مثل

گفت ریشت شد سپید از حال گشت

خوی زشت تو نگردیده‌ست وشت


بخش ۶۳ - مثل

او پس از تو زاد و از تو بگذرید

تو چنین خشکی ز سودای ثرید


بخش ۶۳ - مثل

تو بر آن رنگی که اول زاده‌ای

یک قدم زان پیش‌تر ننهاده‌ای


بخش ۶۳ - مثل

هم‌چنان دوغی ترش در معدنی

خود نگردی زو مخلص روغنی


بخش ۶۳ - مثل

هم خمیری خمر طینه دری

گرچه عمری در تنور آذری


بخش ۶۳ - مثل

چون حشیشی پا به گل بر پشته‌ای

گرچه از باد هوس سرگشته‌ای


بخش ۶۳ - مثل

هم‌چو قوم موسی اندر حر تیه

مانده‌ای بر جای چل سال ای سفیه


بخش ۶۳ - مثل

می‌روی هر روز تا شب هروله

خویش می‌بینی در اول مرحله


بخش ۶۳ - مثل

نگذری زین بعد سیصد ساله تو

تا که داری عشق آن گوساله تو


بخش ۶۳ - مثل

تا خیال عجل از جانشان نرفت

بد بریشان تیه چون گرداب زفت


بخش ۶۳ - مثل

غیر این عجلی کزو یابیده‌ای

بی‌نهایت لطف و نعمت دیده‌ای


بخش ۶۳ - مثل

گاو طبعی زان نکوییهای زفت

از دلت در عشق این گوساله رفت


بخش ۶۳ - مثل

باری اکنون تو ز هر جزوت بپرس

صد زبان دارند این اجزای خرس


بخش ۶۳ - مثل

ذکر نعمتهای رزاق جهان

که نهان شد آن در اوراق زمان


بخش ۶۳ - مثل

روز و شب افسانه‌جویانی تو چست

جزو جزو تو فسانه‌گوی تست


بخش ۶۳ - مثل

جزو جزوت تا برستست از عدم

چند شادی دیده‌اند و چند غم


بخش ۶۳ - مثل

زانک بی‌لذت نروید هیچ جزو

بلک لاغر گردد از هی پیچ جزو


بخش ۶۳ - مثل

جزو ماند و آن خوشی از یاد رفت

بل نرفت آن خفیه شد از پنج و هفت


بخش ۶۳ - مثل

هم‌چو تابستان که از وی پنبه‌زاد

ماند پنبه رفت تابستان ز یاد


بخش ۶۳ - مثل

یا مثال یخ که زاید از شتا

شد شتا پنهان و آن یخ پیش ما


بخش ۶۳ - مثل

هست آن یخ زان صعوبت یادگار

یادگار صیف در دی این ثمار


بخش ۶۳ - مثل

هم‌چنان هر جزو جزوت ای فتی

در تنت افسانه گوی نعمتی


بخش ۶۳ - مثل

چون زنی که بیست فرزندش بود

هر یکی حاکی حال خوش بود


بخش ۶۳ - مثل

حمل نبود بی ز مستی و ز لاغ

بی بهاری کی شود زاینده باغ


بخش ۶۳ - مثل

حاملان و بچگانشان بر کنار

شد دلیل عشق‌بازی با بهار


بخش ۶۳ - مثل

هر درختی در رضاع کودکان

هم‌چو مریم حامل از شاهی نهان


بخش ۶۳ - مثل

گرچه در آب آتشی پوشیده شد

صد هزاران کف برو جوشیده شد


بخش ۶۳ - مثل

گرچه آتش سخت پنهان می‌تند

کف به ده انگشت اشارت می‌کند


بخش ۶۳ - مثل

هم‌چنین اجزای مستان وصال

حامل از تمثالهای حال و قال


بخش ۶۳ - مثل

در جمال حال وا مانده دهان

چشم غایب گشته از نقش جهان


بخش ۶۳ - مثل

آن موالید از زه این چار نیست

لاجرم منظور این ابصار نیست


بخش ۶۳ - مثل

آن موالید از تجلی زاده‌اند

لاجرم مستور پردهٔ ساده‌اند


بخش ۶۳ - مثل

زاده گفتیم و حقیقت زاد نیست

وین عبارت جز پی ارشاد نیست


بخش ۶۳ - مثل

هین خمش کن تا بگوید شاه قل

بلبلی مفروش با این جنس گل


بخش ۶۳ - مثل

این گل گویاست پر جوش و خروش

بلبلا ترک زبان کن باش گوش


بخش ۶۳ - مثل

هر دو گون تمثال پاکیزه‌مثال

شاهد عدل‌اند بر سر وصال


بخش ۶۳ - مثل

هر دو گون حسن لطیف مرتضی

شاهد احبال و حشر ما مضی


بخش ۶۳ - مثل

هم‌چو یخ کاندر تموز مستجد

هر دم افسانهٔ زمستان می‌کند


بخش ۶۳ - مثل

ذکر آن اریاح سرد و زمهریر

اندر آن ازمان و ایام عسیر


بخش ۶۳ - مثل

هم‌چو آن میوه که در وقت شتا

می‌کند افسانهٔ لطف خدا


بخش ۶۳ - مثل

قصهٔ دور تبسمهای شمس

وآن عروسان چمن را لمس و طمس


بخش ۶۳ - مثل

حال رفت و ماند جزوت یادگار

یا ازو واپرس یا خود یاد آر


بخش ۶۳ - مثل

چون فرو گیرد غمت گر چستیی

زان دم نومید کن وا جستیی


بخش ۶۳ - مثل

گفتییش ای غصهٔ منکر به حال

راتبهٔ انعامها را زان کمال


بخش ۶۳ - مثل

گر بهر دم نت بهار و خرمیست

هم‌چو چاش گل تنت انبار چیست


بخش ۶۳ - مثل

چاش گل تن فکر تو هم‌چون گلاب

منکر گل شد گلاب اینت عجاب


بخش ۶۳ - مثل

از کپی‌خویان کفران که دریغ

بر نبی‌خویان نثار مهر و میغ


بخش ۶۳ - مثل

آن لجاج کفر قانون کپیست

وآن سپاس و شکر منهاج نبیست


بخش ۶۳ - مثل

با کپی‌خویان تهتکها چه کرد

با نبی‌رویان تنسکها چه کرد


بخش ۶۳ - مثل

در عمارتها سگانند و عقور

در خرابیهاست گنج عز و نور


بخش ۶۳ - مثل

گر نبودی این بزوغ اندر خسوف

گم نکردی راه چندین فیلسوف


بخش ۶۳ - مثل

زیرکان و عاقلان از گمرهی

دیده بر خرطوم داغ ابلهی


بخش ۶۴ - باقی قصهٔ فقیر روزی‌طلب بی‌واسطهٔ کسب

آن یکی بیچارهٔ مفلس ز درد

که ز بی‌چیزی هزاران زهر خورد


لابه کردی در نماز و در دعا

کای خداوند و نگهبان رعا


بی ز جهدی آفریدی مر مرا

بی فن من روزیم ده زین سرا


پنج گوهر دادیم در درج سر

پنج حس دیگری هم مستتر


لا یعد این داد و لا یحصی ز تو

من کلیلم از بیانش شرم‌رو


چونک در خلاقیم تنها توی

کار رزاقیم تو کن مستوی


سالها زو این دعا بسیار شد

عاقبت زاری او بر کار شد


هم‌چو آن شخصی که روزی حلال

از خدا می‌خواست بی‌کسب و کلال


گاو آوردش سعادت عاقبت

عهد داود لدنی معدلت


این متیم نیز زاریها نمود

هم ز میدان اجابت گو ربود


گاه بدظن می‌شدی اندر دعا

از پی تاخیر پاداش و جزا


باز ارجاء خداوند کریم

در دلش بشار گشتی و زعیم


چون شدی نومید در جهد از کلال

از جناب حق شنیدی که تعال


خافضست و رافعست این کردگار

بی ازین دو بر نیاید هیچ کار


خفض ارضی بین و رفع آسمان

بی ازین دو نیست دورانش ای فلان


خفض و رفع این زمین نوعی دگر

نیم سالی شوره نیمی سبز و تر


خفض و رفع روزگار با کرب

نوع دیگر نیم روز و نیم شب


خفض و رفع این مزاج ممترج

گاه صحت گاه رنجوری مضج


هم‌چنین دان جمله احوال جهان

قحط و جدب و صلح و جنگ از افتتان


این جهان با این دو پر اندر هواست

زین دو جانها موطن خوف و رجاست


تا جهان لرزان بود مانند برگ

در شمال و در سموم بعث و مرگ


تا خم یک‌رنگی عیسی ما

بشکند نرخ خم صدرنگ را


کان جهان هم‌چون نمکسار آمدست

هر چه آنجا رفت بی‌تلوین شدست


خاک را بین خلق رنگارنگ را

می‌کند یک رنگ اندر گورها


این نمکسار جسوم ظاهرست

خود نمکسار معانی دیگرست


آن نمکسار معانی معنویست

از ازل آن تا ابد اندر نویست


این نوی را کهنگی ضدش بود

آن نوی بی ضد و بی ند و عدد


آنچنان که از صقل نور مصطفی

صد هزاران نوع ظلمت شد ضیا


از جهود و مشرک و ترسا و مغ

جملگی یک‌رنگ شد زان الپ الغ


صد هزاران سایه کوتاه و دراز

شد یکی در نور آن خورشید راز


نه درازی ماند نه کوته نه پهن

گونه گونه سایه در خورشید رهن


لیک یک‌رنگی که اندر محشرست

بر بد و بر نیک کشف و ظاهرست


که معانی آن جهان صورت شود

نقشهامان در خور خصلت شود


گردد آنگه فکر نقش نامه‌ها

این بطانه روی کار جامه‌ها


این زمان سرها مثال گاو پیس

دوک نطق اندر ملل صد رنگ ریس


نوبت صدرنگیست و صددلی

عالم یک رنگ کی گردد جلی


نوبت زنگست رومی شد نهان

این شبست و آفتاب اندر رهان


نوبت گرگست و یوسف زیر چاه

نوبت قبطست و فرعونست شاه


تا ز رزق بی‌دریغ خیره‌خند

این سگان را حصه باشد روز چند


در درون بیشه شیران منتظر

تا شود امر تعالوا منتشر


پس برون آیند آن شیران ز مرج

بی‌حجابی حق نماید دخل و خرج


جوهر انسان بگیرد بر و بحر

پیسه گاوان بسملان آن روز نحر


روز نحر رستخیز سهمناک

مؤمنان را عید و گاوان را هلاک


جملهٔ مرغان آب آن روز نحر

هم‌چو کشتیها روان بر روی بحر


تا که یهلک من هلک عن بینه

تا که ینجو من نجا واستیقنه


تا که بازان جانب سلطان روند

تا که زاغان سوی گورستان روند


که استخوان و اجزاء سرگین هم‌چو نان

نقل زاغان آمدست اندر جهان


قند حکمت از کجا زاغ از کجا

کرم سرگین از کجا باغ از کجا


نیست لایق غزو نفس و مرد غر

نیست لایق عود و مشک و کون خر


چون غزا ندهد زنان را هیچ دست

کی دهد آنک جهاد اکبرست


جز بنادر در تن زن رستمی

گشته باشد خفیه هم‌چون مریمی


آنچنان که در تن مردان زنان

خفیه‌اند و ماده از ضعف جنان


آن جهان صورت شود آن مادگی

هر که در مردی ندید آمادگی


روز عدل و عدل داد در خورست

کفش آن پا کلاه آن سرست


تا به مطلب در رسد هر طالبی

تا به غرب خود رود هر غاربی


نیست هر مطلوب از طالب دریغ

جفت تابش شمس و جفت آب میغ


هست دنیا قهرخانهٔ کردگار

قهر بین چون قهر کردی اختیار


استخوان و موی مقهوران نگر

تیغ قهر افکنده اندر بحر و بر


پر و پای مرغ بین بر گرد دام

شرح قهر حق کننده بی‌کلام


مرد او بر جای خرپشته نشاند

وآنک کهنه گشت هم پشته نماند


هر کسی را جفت کرده عدل حق

پیل را با پیل و بق را جنس بق


مونس احمد به مجلس چار یار

مونس بوجهل عتبه و ذوالخمار


کعبهٔ جبریل و جانها سدره‌ای

قبلهٔ عبدالبطون شد سفره‌ای


قبلهٔ عارف بود نور وصال

قبلهٔ عقل مفلسف شد خیال


قبلهٔ زاهد بود یزدان بر

قبلهٔ مطمع بود همیان زر


قبلهٔ معنی‌وران صبر و درنگ

قبلهٔ صورت‌پرستان نقش سنگ


قبلهٔ باطن‌نشینان ذوالمنن

قبلهٔ ظاهرپرستان روی زن


هم‌چنین برمی‌شمر تازه و کهن

ور ملولی رو تو کار خویش کن


رزق ما در کاس زرین شد عقار

وآن سگان را آب تتماج و تغار


لایق آنک بدو خو داده‌ایم

در خور آن رزق بفرستاده‌ایم


خوی آن را عاشق نان کرده‌ایم

خوی این را مست جانان کرده‌ایم


چون به خوی خود خوشی و خرمی

پس چه از درخورد خویت می‌رمی


مادگی خوش آمدت چادر بگیر

رستمی خوش آمدت خنجر بگیر


این سخن پایان ندارد وآن فقیر

گشته است از زخم درویشی عقیر


بخش ۶۵ - قصهٔ آن گنج‌نامه کی پهلوی قبه‌ای روی به قبله کن و تیر در کمان نه بینداز آنجا کی افتد گنجست

دید در خواب او شبی و خواب کو

واقعهٔ بی‌خواب صوفی‌راست خو


هاتفی گفتش کای دیده تعب

رقعه‌ای در مشق وراقان طلب


خفیه زان وراق کت همسایه است

سوی کاغذپاره‌هاش آور تو دست


رقعه‌ای شکلش چنین رنگش چنین

بس بخوان آن را به خلوت ای حزین


چون بدزدی آن ز وراق ای پسر

پس برون رو ز انبهی و شور و شر


تو بخوان آن را به خود در خلوتی

هین مجو در خواندن آن شرکتی


ور شود آن فاش هم غمگین مشو

که نیابد غیر تو زان نیم جو


ور کشد آن دیر هان زنهار تو

ورد خود کن دم به دم لاتقنطوا


این بگفت و دست خود آن مژده‌ور

بر دل او زد که رو زحمت ببر


چون به خویش آمد ز غیبت آن جوان

می‌نگنجید از فرح اندر جهان


زهرهٔ او بر دریدی از قلق

گر نبودی رفق و حفظ و لطف حق


یک فرح آن کز پس ششصد حجاب

گوش او بشنید از حضرت جواب


از حجب چون حس سمعش در گذشت

شد سرافراز و ز گردون بر گذشت


که بود کان حس چشمش ز اعتبار

زان حجاب غیب هم یابد گذار


چون گذاره شد حواسش از حجاب

پس پیاپی گرددش دید و خطاب


جانب دکان وراق آمد او

دست می‌برد او به مشقش سو به سو


پیش چشمش آمد آن مکتوب زود

با علاماتی که هاتف گفته بود


در بغل زد گفت خواجه خیر باد

این زمان وا می‌رسم ای اوستاد


رفت کنج خلوتی و آن را بخواند

وز تحیر واله و حیران بماند


که بدین سان گنج‌نامهٔ بی‌بها

چون فتاده ماند اندر مشقها


باز اندر خاطرش این فکر جست

کز پی هر چیز یزدان حافظست


کی گذارد حافظ اندر اکتناف

که کسی چیزی رباید از گزاف


گر بیابان پر شود زر و نقود

بی رضای حق جوی نتوان ربود


ور بخوانی صد صحف بی سکته‌ای

بی قدر یادت نماند نکته‌ای


ور کنی خدمت نخوانی یک کتیب

علمهای نادره یابی ز جیب


شد ز جیب آن کف موسی ضو فشان

کان فزون آمد ز ماه آسمان


کانک می‌جستی ز چرخ با نهیب

سر بر آوردستت ای موسی ز جیب


تا بدانی که آسمانهای سمی

هست عکس مدرکات آدمی


نی که اول دست یزدان مجید

از دو عالم پیشتر عقل آفرید


این سخن پیدا و پنهانست بس

که نباشد محرم عنقا مگس


باز سوی قصه باز آ ای پسر

قصهٔ گنج و فقیر آور به سر


بخش ۶۶ - تمامی قصهٔ آن فقیر و نشان جای آن گنج

اندر آن رقعه نبشته بود این

که برون شهر گنجی دان دفین


آن فلان قبه که در وی مشهدست

پشت او در شهر و در در فدفدست


پشت با وی کن تو رو در قبله آر

وانگهان از قوس تیری بر گذار


چون فکندی تیر از قوس ای سعاد

بر کن آن موضع که تیرت اوفتاد


پس کمان سخت آورد آن فتی

تیر پرانید در صحن فضا


زو تبر آورد و بیل او شاد شاد

کند آن موضع که تیرش اوفتاد


کند شد هم او و هم بیل و تبر

خود ندید از گنج پنهانی اثر


هم‌چنین هر روز تیر انداختی

لیک جای گنج را نشناختی


چونک این را پیشه کرد او بر دوام

فجفجی در شهر افتاد و عوام


بخش ۶۷ - فاش شدن خبر این گنج و رسیدن به گوش پادشاه

پس خبر کردند سلطان را ازین

آن گروهی که بدند اندر کمین


عرضه کردند آن سخن را زیردست

که فلانی گنج‌نامه یافتست


چون شنید این شخص کین با شه رسید

جز که تسلیم و رضا چاره ندید


پیش از آنک اشکنجه بیند زان قباد

رقعه را آن شخص پیش او نهاد


گفت تا این رقعه را یابیده‌ام

گنج نه و رنج بی‌حد دیده‌ام


خود نشد یک حبه از گنج آشکار

لیک پیچیدم بسی من هم‌چو مار


مدت ماهی چنینم تلخ‌کام

که زیان و سود این بر من حرام


بوک بختت بر کند زین کان غطا

ای شه پیروزجنگ و دزگشا


مدت شش ماه و افزون پادشاه

تیر می‌انداخت و برمی‌کند چاه


هرکجا سخته کمانی بود چست

تیر داد انداخت و هر سو گنج جست


غیر تشویش و غم و طامات نی

هم‌چو عنقا نام فاش و ذات نی


بخش ۶۸ - نومید شدن آن پادشاه از یافتن آن گنج و ملول شدن او از طلب آن

چونک تعویق آمد اندر عرض و طول

شاه شد زان گنج دل سیر و ملول


دشتها را گز گز آن شه چاه کند

رقعه را از خشم پیش او فکند


گفت گیر این رقعه کش آثار نیست

تو بدین اولیتری کت کار نیست


نیست این کار کسی کش هست کار

که بسوزد گل بگردد گرد خار


نادر افتد اهل این ماخولیا

منتظر که روید از آهن گیا


سخت جانی باید این فن را چو تو

تو که داری جان سخت این را بجو


گر نیابی نبودت هرگز ملال

ور بیابی آن به تو کردم حلال


عقل راه ناامیدی کی رود

عشق باشد کان طرف بر سر دود


لاابالی عشق باشد نی خرد

عقل آن جوید کز آن سودی برد


ترک‌تاز و تن‌گداز و بی‌حیا

در بلا چون سنگ زیر آسیا


سخت‌رویی که ندارد هیچ پشت

بهره‌جویی را درون خویش کشت


پاک می‌بازد نباشد مزدجو

آنچنان که پاک می‌گیرد ز هو


می‌دهد حق هستیش بی‌علتی

می‌سپارد باز بی‌علت فتی


که فتوت دادن بی علتست

پاک‌بازی خارج هر ملتست


زانک ملت فضل جوید یا خلاص

پاک بازانند قربانان خاص


نی خدا را امتحانی می‌کنند

نی در سود و زیانی می‌زنند


بخش ۶۹ - باز دادن شاه گنج‌نامه را به آن فقیر کی بگیر ما از سر این برخاستیم

چونک رقعهٔ گنج پر آشوب را

شه مسلم داشت آن مکروب را


گشت آمن او ز خصمان و ز نیش

رفت و می‌پیچید در سودای خویش


یار کرد او عشق درداندیش را

کلب لیسد خویش ریش خویش را


عشق را در پیچش خود یار نیست

محرمش در ده یکی دیار نیست


نیست از عاشق کسی دیوانه‌تر

عقل از سودای او کور‌ست و کر


زآنک این دیوانگی عام نیست

طب را ارشاد این احکام نیست


گر طبیبی را رسد زین گون جنون

دفتر طب را فرو شوید به خون


طب جملهٔ عقل‌ها منقوش اوست

روی جمله دلبر‌ان روپوش اوست


روی در روی خود آر ای عشق‌کیش

نیست ای مفتون ترا جز خویش خویش


قبله از دل ساخت آمد در دعا

لیس للانسان الا ما سعی


پیش از آن کاو پاسخی بشنیده بود

سال‌ها اندر دعا پیچیده بود


بی‌اجابت بر دعا‌ها می‌تنید

از کرم لبیک پنهان می‌شنید


چونک بی‌دف رقص می‌کرد آن علیل

ز اعتماد جود خلاق جلیل


سوی او نه هاتف و نه پیک بود

گوش اومید‌ش پر از لبیک بود


بی‌زبان می‌گفت اومید‌ش تعال

از دلش می‌روفت آن دعوت ملال


آن کبوتر را که بام آموخته‌ست

تو مخوان می‌رانش کان پر دوخته‌ست


ای ضیاء الحق حسام‌الدین برانش

کز ملاقات تو بر رسته‌ست جانش


گر برانی مرغ جانش از گزاف

هم به‌گرد بام تو آرد طواف


چینه و نقلش همه بر بام تست

پر زنان بر اوج مست دام تست


گر دمی منکر شود دزدانه روح

در ادای شکرت ای فتح و فتوح


شحنهٔ عشق مکرر کینه‌اش

تشت آتش می‌نهد بر سینه‌اش


که بیا سوی مه و بگذر ز گرد

شاه عشقت خواند زوتر باز گرد


گرد این بام و کبوتر‌خانه من

چون کبوتر پر زنم مستانه من


جبرئیل عشقم و سدره‌م توی

من سقیمم عیسی مریم توی


جوش ده آن بحر گوهر‌بار را

خوش بپرس امروز این بیمار را


چون تو آن او شدی بحر آن اوست

گرچه این دم نوبت بحران اوست


این خود آن ناله‌ست کاو کرد آشکار

آنچ پنهان‌ست یا رب زینهار


دو دهان داریم گویا هم‌چو نی

یک دهان پنهان‌ست در لب‌های وی


یک دهان نالان شده سوی شما

های هویی در فکنده در هوا


لیک داند هر که او را منظر‌ست

که فغان این سری هم زان سرست


دمدمهٔ این نای از دم‌های اوست

های هوی روح از هیهای اوست


گر نبودی با لبش نی را سمر

نی جهان را پر نکردی از شکر


با کی خفتی وز چه پهلو خاستی

که چنین پر جوش چون دریا‌ستی


یا ابیت عند ربی خواندی

در دل دریای آتش راندی


نعرهٔ یا نار کونی باردا

عصمت جان تو گشت ای مقتدا


ای ضیاء الحق حسام دین و دل

کی توان اندود خورشید‌ی به گل


قصد کرده‌ستند این گل‌پاره‌ها

که بپوشانند خورشید ترا


در دل که لعل‌ها دلال تست

باغها از خنده مالامال تست


محرم مردی‌ت را کو رستمی؟

تا ز صد خرمن یکی جو گفتمی


چون بخواهم کز سرت آهی کنم

چون علی سر را فرو چاهی کنم


چونک اخوان را دل کینه‌ورست

یوسفم را قعر چه اولی‌ترست


مست گشتم خویش بر غوغا زنم

چه چه باشد خیمه بر صحرا زنم


بر کف من نه شراب آتشین

وانگه آن کر و فر مستانه بین


منتظر گو باش بی گنج آن فقیر

زآنک ما غرقیم این دم در عصیر


از خدا خواه ای فقیر این دم پناه

از من غرقه شده یاری مخواه


که مرا پروای آن اسناد نیست

از خود و از ریش خویشم یاد نیست


باد سبلت کی بگنجد و آبِ رو

در شرابی که نگنجد تار مو


در ده ای ساقی یکی رطلی گران

خواجه را از ریش و سبلت وا رهان


نخوت‌ش بر ما سبالی می‌زند

لیک ریش از رشک ما بر می‌کند


مات او و مات او و مات او

که همی‌دانیم تزویر‌ات او


از پس صد سال آنچ آید ازو

پیر می‌بیند معین مو به مو


اندر آیینه چه بیند مرد عام

که نبیند پیر اندر خشت خام


آنچ لحیانی به خانهٔ خود ندید

هست بر کوسه یکایک آن پدید


رو به دریایی که ماهی‌زاده‌ای

هم‌چو خس در ریش چون افتاده‌ای


خس نه‌ای دور از تو رشک گوهری

در میان موج و بحر اولی‌تری


بحر وحدانی‌ست جفت و زوج نیست

گوهر و ماهیش غیر موج نیست


ای محال و ای محال اشراک او

دور از آن دریا و موج پاک او


نیست اندر بحر شرک و پیچ پیچ

لیک با احول چه گویم هیچ هیچ


چونک جفت احولانیم ای شمن

لازم آید مشرکانه دم زدن


آن یکیی زان سوی وصف‌ست و حال

جز دوی ناید به میدان مقال


یا چو احول این دوی را نوش کن

یا دهان بردوز و خوش خاموش کن


یا به نوبت گه سکوت و گه کلام

احولانه طبل می‌زن والسلام


چون ببینی محرمی گو سر جان

گُل ببینی نعره زن چون بلبلان


چون ببینی مشک پر مکر و مجاز

لب ببند و خویشتن را خنب ساز


دشمن آبست پیش او مجنب

ورنه سنگ جهل او بشکست خنب


با سیاست‌های جاهل صبر کن

خوش مدارا کن به عقل من لدن


صبر با نا‌اهل اهلان را جلی‌ست

صبر صافی می‌کند هر جا دلی‌ست


آتش نمرود ابراهیم را

صفوت آیینه آمد در جلا


جور کفر نوحیان و صبر نوح

نوح را شد صیقل مرآت روح


بخش ۷۰ - حکایت مرید شیخ حسن خرقانی قدس الله سره

رفت درویشی ز شهر طالقان

بهر صیت بوالحسین خارقان


کوه‌ها ببرید و وادی دراز

بهر دید شیخ با صدق و نیاز


آنچ در ره دید از رنج و ستم

گرچه در خوردست کوته می‌کنم


چون به مقصد آمد از ره آن جوان

خانهٔ آن شاه را جست او نشان


چون به صد حرمت بزد حلقهٔ درش

زن برون کرد از در خانه سرش


که چه می‌خواهی بگو ای ذوالکرم

گفت بر قصد زیارت آمدم


خنده‌ای زد زن که خه‌خه ریش بین

این سفر‌گیری و این تشویش بین


خود ترا کاری نبود آن جایگاه

که به بیهوده کنی این عزم راه


اشتهای گول‌گردی آمدت

یا ملولی وطن غالب شدت


یا مگر دیوت دو شاخه بر نهاد

بر تو وسواس سفر را در گشاد


گفت نا‌فرجام و فحش و دمدمه

من نتانم باز گفتن آن همه


از مثل وز ریش‌خند بی‌حساب

آن مرید افتاد از غم در نشیب


بخش ۷۱ - پرسیدن آن وارد از حرم شیخ کی شیخ کجاست کجا جوییم و جواب نافرجام گفتن حرم

اشکش از دیده بجست و گفت او

با همه آن شاه شیرین‌نام کو


گفت آن سالوس زراق تهی

دام گولان و کمند گمرهی


صد هزاران خام ریشان هم‌چو تو

اوفتاده از وی اندر صد عتو


گر نبینیش و سلامت وا روی

خیر تو باشد نگردی زو غوی


لاف‌کیشی کاسه‌لیسی طبل‌خوار

بانگ طبلش رفته اطراف دیار


سبطی‌اند این قوم و گوساله‌پرست

در چنین گاوی چه می‌مالند دست


جیفة اللیلست و بطال النهار

هر که او شد غرهٔ این طبل‌خوار


هشته‌اند این قوم صد علم و کمال

مکر و تزویری گرفته کینست حال


آل موسی کو دریغا تاکنون

عابدان عجل را ریزند خون


شرع و تقوی را فکنده سوی پشت

کو عمر کو امر معروفی درشت


کین اباحت زین جماعت فاش شد

رخصت هر مفسد قلاش شد


کو ره پیغامبری و اصحاب او

کو نماز و سبحه و آداب او


بخش ۷۲ - جواب گفتن مرید و زجر کردن مرید آن طعانه را از کفر و بیهوده گفتن

بانگ زد بر وی جوان و گفت بس

روز روشن از کجا آمد عسس


نور مردان مشرق و مغرب گرفت

آسمان‌ها سجده کردند از شگفت


آفتاب حق بر آمد از حمل

زیر چادر رفت خورشید از خجل


ترهات چون تو ابلیسی مرا

کی بگرداند ز خاک این سرا


من به بادی نامدم هم‌چون سحاب

تا به گَردی باز گردم زین جناب


عجل با آن نور شد قبلهٔ کرم

قبله بی آن نور شد کفر و صنم


هست اباحت کز هوای آمد ضلال

هست اباحت کز خدا آمد کمال


کفر ایمان گشت و دیو اسلام یافت

آن طرف کان نور بی‌اندازه تافت


مظهر عزست و محبوب به حق

از همه کروبیان برده سبق


سجده آدم را بیان سبق اوست

سجده آرد مغز را پیوست پوست


شمع حق را پف کنی تو ای عجوز

هم تو سوزی هم سرت ای گنده‌پوز


کی شود دریا ز پوز سگ نجس

کی شود خورشید از پف منطمس


حکم بر ظاهر اگر هم می‌کنی

چیست ظاهرتر بگو زین روشنی


جمله ظاهرها به پیش این ظهور

باشد اندر غایت نقص و قصور


هر که بر شمع خدا آرد پف او

شمع کی میرد؟ بسوزد پوز او


چون تو خفاشان بسی بینند خواب

کاین جهان ماند یتیم از آفتاب


موج‌های تیز دریاهای روح

هست صد چندان که بد طوفان نوح


لیک اندر چشم کنعان موی رست

نوح و کشتی را بهشت و کوه جست


کوه و کنعان را فرو برد آن زمان

نیم موجی تا به قعر امتهان


مه فشاند نور و سگ وع‌وع کند

سگ ز نور ماه کی مرتع کند؟


شب‌روان و همرهان مه به تگ

ترک رفتن کی کنند از بانگ سگ


جزو سوی کل دوان مانند تیر

کی کند وقف از پی هر گنده‌پیر


جان شرع و جان تقوی عارف است

معرفت محصول زهد سالف است


زهد اندر کاشتن کوشیدن است

معرفت آن کشت را روییدن است


پس چو تن باشد جهاد و اعتقاد

جان این کشتن نبات است و حصاد


امر معروف او و هم معروف اوست

کاشف اسرار و هم مکشوف اوست


شاه امروزینه و فردای ماست

پوست بندهٔ مغز نغزش دایم است


چون انا الحق گفت شیخ و پیش برد

پس گلوی جمله کوران را فشرد


چون انای بنده لا شد از وجود

پس چه ماند تو بیندیش ای جحود


گر ترا چشمی‌ست بگشا در نگر

بعد لا آخر چه می‌ماند دگر


ای بریده آن لب و حلق و دهان

که کند تف سوی مه یا آسمان


تف به رویش باز گردد بی‌شکی

تف سوی گردون نیابد مسلکی


تا قیامت تف برو بارد ز رب

هم‌چو تبت بر روان بولهب


طبل و رایت هست ملک شهریار

سگ کسی که خواند او را طبل‌خوار


آسمان‌ها بندهٔ ماه وی‌اند

شرق و مغرب جمله نان‌خواه وی‌اند


زانک لولاک است بر توقیع او

جمله در انعام و در توزیع او


گر نبودی او نیابیدی فلک

گردش و نور و مکانی ملک


گر نبودی او نیابیدی بُحار

هیبت و ماهی و دُر شاهوار


گر نبودی او نیابیدی زمین

در درونه گنج و بیرون یاسمین


رزقها هم رزق‌خواران وی‌اند

میوه‌ها لب‌خشک باران وی‌اند


هین که معکوس است در امر این گره

صدقه‌بخش خویش را صدقه بده


از فقیرستت همه زر و حریر

هین غنی را ده زکاتی ای فقیر


چون تو ننگی جفت آن مقبول‌روح

چون عیال کافر اندر عقد نوح


گر نبودی نسبت تو زین سرا

پاره‌پاره کردمی این دم ترا


دادمی آن نوح را از تو خلاص

تا مشرف گشتمی من در قصاص


لیک با خانهٔ شهنشاه زمن

این چنین گستاخیی ناید ز من


رو دعا کن که سگ این موطنی

ورنه اکنون کردمی من کردنی


بخش ۷۳ - واگشتن مرید از وثاق شیخ و پرسیدن از مردم و نشان دادن ایشان کی شیخ به فلان بیشه رفته است

بعد از آن پرسان شد او از هر کسی

شیخ را می‌جست از هر سو بسی


پس کسی گفتش که آن قطب دیار

رفت تا هیزم کشد از کوهسار


آن مرید ذوالفقاراندیش تفت

در هوای شیخ سوی بیشه رفت


دیو می‌آورد پیش هوش مرد

وسوسه تا خفیه گردد مه ز گرد


کین چنین زن را چرا این شیخ دین

دارد اندر خانه یار و همنشین


ضد را با ضد ایناس از کجا

با امام‌الناس نسناس از کجا


باز او لاحول می‌کرد آتشین

که اعتراض من برو کفرست و کین


من کی باشم با تصرفهای حق

که بر آرد نفس من اشکال و دق


باز نفسش حمله می‌آورد زود

زین تعرف در دلش چون کاه دود


که چه نسبت دیو را با جبرئیل

که بود با او به صحبت هم مقیل


چون تواند ساخت با آزر خلیل

چون تواند ساخت با ره‌زن دلیل


بخش ۷۴ - یافتن مرید مراد را و ملاقات او با شیخ نزدیک آن بیشه

اندرین بود او که شیخ نامدار

زود پیش افتاد بر شیری سوار


شیر غران هیزمش را می‌کشید

بر سر هیزم نشسته آن سعید


تازیانه‌ش مار نر بود از شرف

مار را بگرفته چون خرزن به کف


تو یقین می‌دان که هر شیخی که هست

هم سواری می‌کند بر شیر مست


گرچه آن محسوس و این محسوس نیست

لیک آن بر چشم جان ملبوس نیست


صد هزاران شیر زیر رانشان

پیش دیدهٔ غیب‌دان هیزم‌کشان


لیک یک یک را خدا محسوس کرد

تا که بیند نیز او که نیست مرد


دیدش از دور و بخندید آن خدیو

گفت آن را مشنو ای مفتون دیو


از ضمیر او بدانست آن جلیل

هم ز نور دل بلی نعم الدلیل


خواند بر وی یک به یک آن ذوفنون

آنچ در ره رفت بر وی تا کنون


بعد از آن در مشکل انکار زن

بر گشاد آن خوش‌سراینده دهن


کان تحمل از هوای نفس نیست

آن خیال نفس تست آنجا مَایست


گرنه صبرم می‌کشیدی بار زن

کی کشیدی شیر نر بیگار من


اشتران بختییم اندر سبق

مست و بی‌خود زیر محملهای حق


من نیم در امر و فرمان نیم‌خام

تا بیندیشم من از تشنیع عام


عام ما و خاص ما فرمان اوست

جان ما بر رو دوان جویان اوست


فردی ما جفتی ما نَز هواست

جان ما چون مهره در دست خداست


ناز آن ابله کشیم و صد چو او

نه ز عشق رنگ و نه سودای بو


این قدر خود درس شاگردان ماست

کر و فر ملحمهٔ ما تا کجاست


تا کجا آنجا که جا را راه نیست

جز سنابرق مه الله نیست


از همه اوهام و تصویرات دور

نور نور نور نور نور نور


بهر تو ار پست کردم گفت و گو

تا بسازی با رفیق زشت‌خو


تا کشی خندان و خوش بار حرج

از پی الصبر مفتاح الفرج


چون بسازی با خسی این خسان

گردی اندر نور سنتها رسان


که انبیا رنج خسان بس دیده‌اند

از چنین ماران بسی پیچیده‌اند


چون مراد و حکم یزدان غفور

بود در قدمت تجلی و ظهور


بی ز ضدی ضد را نتوان نمود

وان شه بی‌مثل را ضدی نبود


بخش ۷۵ - حکمت در انی جاعل فی الارض خلیفة

پس خلیفه ساخت صاحب‌سینه‌ای

تا بود شاهیش را آیینه‌ای


بس صفای بی‌حدودش داد او

وانگه از ظلمت ضدش بنهاد او


دو علم بر ساخت اسپید و سیاه

آن یکی آدم دگر ابلیس راه


در میان آن دو لشکرگاه زفت

چالش و پیکار آنچ رفت رفت


هم‌چنان دور دوم هابیل شد

ضد نور پاک او قابیل شد


هم‌چنان این دو علم از عدل و جور

تا به نمرود آمد اندر دور دور


ضد ابراهیم گشت و خصم او

وآن دو لشکر کین‌گزار و جنگ‌جو


چون درازی جنگ آمد ناخوشش

فیصل آن هر دو آمد آتشش


پس حکم کرد آتشی را و نکر

تا شود حل مشکل آن دو نفر


دور دور و قرن قرن این دو فریق

تا به فرعون و به موسی شفیق


سالها اندر میانشان حرب بود

چون ز حد رفت و ملولی می‌فزود


آب دریا را حکم سازید حق

تا که ماند کی برد زین دو سبق


هم‌چنان تا دور و طور مصطفی

با ابوجهل آن سپهدار جفا


هم نکر سازید از بهر ثمود

صیحه‌ای که جانشان را در ربود


هم نکر سازید بهر قوم عاد

زود خیزی تیزرو یعنی که باد


هم نکر سازید بر قارون ز کین

در حلیمی این زمین پوشید کین


تا حلیمی زمین شد جمله قهر

برد قارون را و گنجش را به قعر


لقمه‌ای را که ستون این تنست

دفع تیغ جوع نان چون جوشنست


چونک حق قهری نهد در نان تو

چون خناق آن نان بگیرد در گلو


این لباسی که ز سرما شد مجیر

حق دهد او را مزاج زمهریر


تا شود بر تنت این جبهٔ شگرف

سرد هم‌چون یخ گزنده هم‌چو برف


تا گریزی از وشق هم از حریر

زو پناه آری به سوی زمهریر


تو دو قله نیستی یک قله‌ای

غافل از قصهٔ عذاب ظله‌ای


امر حق آمد به شهرستان و ده

خانه و دیوار را سایه مده


مانع باران مباش و آفتاب

تا بدان مرسل شدند امت شتاب


که بمردیم اغلب ای مهتر امان

باقیش از دفتر تفسیر خوان


چون عصا را مار کرد آن چست‌دست

گر ترا عقلیست آن نکته بس است


تو نظر داری ولیک امعانش نیست

چشمهٔ افسرده است و کرده ایست