M2:72 — هم ببینی نقش و هم نقاش را / فرش دولت را و هم فراش را

Bait ini adalah puncak dari uraian Rumi tentang penyucian hati. Setelah menjelaskan bahwa kesabaran (ṣabr) dapat menjernihkan "cermin hati", ia kini merinci apa yang akan terlihat di dalamnya.

Penglihatan ini melampaui indra hewani yang hanya melihat dunia fisik. Mata batin yang telah terpoles mampu melihat dua lapis kenyataan secara serentak: naqsh (lukisan, ciptaan) dan Naqqāsh (Sang Pelukis, Pencipta); farsh (permadani anugerah) dan Farrāsh (Sang Pembentang permadani, Pemberi anugerah). Ini bukan lagi soal memilih antara yang tampak dan yang gaib, melainkan melihat Yang Gaib di dalam dan melalui yang tampak.

Secara mendasar, bait ini menggambarkan capaian visi tauhid yang sejati. Dunia tidak lagi dilihat sebagai entitas yang terpisah dari Tuhan, melainkan sebagai manifestasi langsung dari sifat-sifat-Nya. Setiap bentuk, setiap peristiwa, setiap anugerah menjadi jejak yang menunjuk langsung kepada Sumbernya, memungkinkan seorang arif untuk menyaksikan Sang Seniman dalam setiap sapuan kuas-Nya di alam semesta.

این بیت نتیجهٔ مستقیم ابیات پیشین است که در آنها مولانا از «آینهٔ دل» سخن می‌گوید. او معتقد است که حواس ظاهری، مانند حواس حیوانات، تنها قادر به درک دنیای مادی و ظواهر هستند. اما انسان از حسی برتر و باطنی برخوردار است که با صبر و ریاضت، مانند آینه‌ای غبارگرفته، پاک و شفاف می‌شود.

هنگامی که این آینهٔ درون (قلب) صاف و صیقلی شد، ادراک انسان از سطح فراتر می‌رود. او دیگر تنها «نقش» را نمی‌بیند، بلکه «نقاش» را نیز مشاهده می‌کند. به عبارت دیگر، از دیدن مخلوق به شناخت خالق می‌رسد و در هر پدیده‌ای، فاعل و آفرینندهٔ آن را حاضر می‌بیند. این نگاه، نگاهی توحیدی است که در آن کثرت عالم، حجاب وحدتِ حق نمی‌شود.

مولانا این مفهوم را با مثالی دیگر تقویت می‌کند: «فرش دولت» و «فراش». فرش دولت نماد نعمت‌ها، فرصت‌ها و اقبال نیک در زندگی است. انسان با حس ظاهری فقط همین فرش زیبا و گسترده را می‌بیند و از آن لذت می‌برد. اما با چشم دل، «فراش» را نیز می‌بیند؛ یعنی آن وجود یا قدرتی که این بساط نعمت و خوشبختی را برای او گسترانیده است. این دیدن، انسان را از غفلت خارج کرده و به شکرگزاری و شناخت منبع اصلی نعمت‌ها رهنمون می‌شود. درک این رابطه، کلید خروج از جهان آب و خاک و ورود به عالم معناست.