M2:109 — تا یکی مو باشد از تو پیش چشم / در خیالت گوهری باشد چو یشم

Dalam bagian pembuka Kitab Kedua ini, Rumi tengah membedakan antara dua cara memandang: penglihatan sejati yang berasal dari Tuhan, dan penglihatan yang dikaburkan oleh khayalan (khayāl). Bait ini menjelaskan sumber dari khayalan tersebut: keberadaan sang "aku" atau ego.

"Sehelai rambut" adalah citraan untuk sisa ego yang paling halus sekalipun. Meski tampak sepele, sehelai rambut yang diletakkan tepat di depan mata sudah cukup untuk mengaburkan seluruh pandangan. Selama penghalang ini ada, persepsi seseorang akan terdistorsi. Ia akan melihat "giok" (yashm)—batu yang indah namun nilainya jauh di bawah—dan mengiranya sebagai "permata" (gohar) yang tak ternilai. Dalam konteks sufi, ini adalah metafora untuk ketidakmampuan membedakan antara realitas spiritual yang hakiki dan bentuk-bentuk lahiriah atau ilusi yang menirunya.

Pesan Rumi jelas: untuk mencapai persepsi yang jernih dan murni—untuk melihat "rumah Wujud" dan bukan "rumah khayalan" (seperti disebut pada bait sebelumnya)—seseorang harus menyingkirkan sisa terakhir dari kesadaran-diri yang egoistis. Hanya dengan lenyapnya sang "aku" barulah penglihatan sejati menjadi mungkin.

این بیت یک اصل کلیدی در عرفان مولوی را بیان می‌کند: حجاب اصلی در راه شناخت حقیقت، خودِ انسان یا «نَفس» اوست. مولوی در ابیات قبل، چشم خود را که با «سرمهٔ الهی» منور شده، «خانهٔ هستی» می‌نامد و چشم دیگران را «خانهٔ خیال». این بیت توضیح می‌دهد که چرا دیگران در خیال و توهم به سر می‌برند.

استعارهٔ «یک تار مو» بسیار دقیق است. این تصویر نشان می‌دهد که حتی کوچکترین و ناچیزترین अंश از خودپرستی و منیت کافی است تا کل دید انسان را مختل کند. مویی که جلوی چشم قرار می‌گیرد، هرچند نازک است، اما چون به چشم بسیار نزدیک است، می‌تواند منظرهٔ بزرگی را بپوشاند. به همین ترتیب، وابستگی به «خود» مانع از درک درست واقعیت می‌شود.

نتیجهٔ این حجاب، خطای در ارزش‌گذاری است: فرد «یشم» را با «گوهر» اشتباه می‌گیرد. «یشم» سنگی نیمه‌قیمتی و کدر است، در حالی که «گوهر» (در اینجا به معنی مروارید یا الماس) نماد حقیقت ناب، شفاف و ارزشمند است. این خطای دید، صرفاً یک اشتباه بصری نیست، بلکه تمثیلی از گمراهی‌های معنوی و فکری انسان است که امور فانی و بی‌ارزش دنیا را به جای حقایق جاودان و معنوی می‌نشیند و به آن‌ها دل می‌بندد.