M2:1738 — آنک گفت انی مرضت لم تعد / من شدم رنجور او تنها نشد

这节诗出自摩西（穆萨）与牧羊人的故事。摩西刚刚严厉斥责了牧羊人，因其用过于亲密、拟人化的语言向真主祈祷，例如要为祂补鞋、梳头。摩西的批评基于神学正统，强调真主的超然性（tanzīh），认为真主无形无相，没有人类的需求。

然而，鲁米在此处借摩西之口，引入了一个更深邃的苏菲（Sufi）思想层面。摩西的论证转向了问题的另一面：倘若牧羊人这些话是说给真主的“仆人”（即圣徒或先知）听的呢？这时，情况就完全不同了。

为了证明这一点，鲁米引用了一段著名的“神圣圣训”（hadith qudsi）。在这段圣训中，真主在审判日对一个人说：“我的仆人啊，我病了，你却没有来探望我。”那人惊讶地问：“主啊，您是万界之主，您怎么会生病呢？”真主回答：“我的某个仆人生病了，你没有去探望他。难道你不知道，如果你探望了他，你就会在他身边找到我吗？”

诗的第二行“我已然病倒，祂未曾独处”是对这一圣训的诗意浓缩。它强调了圣徒与真主之间那种无法分割的联结：当圣徒（“我”）受苦时，真主（“祂”）也在他身旁，感同身受。因此，服侍圣徒就等同于服侍真主。这节诗巧妙地为故事的后续转折埋下伏笔——不久后，真主将亲自降下启示，斥责摩西的刻板说教，并肯定牧羊人发自肺腑的爱。

يقع هذا البيت ضمن توبيخ النبي موسى للراعي على صلاته التي تجسّم الذات الإلهية. في محاولة لرفع مستوى فهم الراعي، يقدم موسى حجة لاهوتية دقيقة. يقول: حتى لو كانت خدماتك هذه (مثل غسل الثياب وتمشيط الشعر) موجهة لأحد أولياء الله المقربين، الذين بلغوا درجة الفناء في الله حتى قال الحق فيهم «هو أنا وأنا هو»، فإن كلامك يظل غير لائق.

يستشهد موسى بحديث قدسي شهير يقول فيه الله للعبد يوم القيامة: «مَرِضْتُ فَلَمْ تَعُدْنِي». ثم يضيف الرومي على لسان موسى تفسيرًا لهذا الاتحاد: «من شدم رنجور او تنها نشد» أي «أنا (الولي) الذي مرضت، وهو (الله) لم يصبح وحيدًا أو منفصلاً». المغزى هنا هو أن مرض الولي يُنسب إلى الله مجازًا لقوة القرب والاتحاد، لكن هذا لا يعني أن الله يتأثر بالمرض أو النقص. فالاتحاد هنا اتحاد معنوي لا حلول مادي. إنها حجة تهدف إلى إظهار الفرق الدقيق بين لغة المحبة المجازية (التي يستخدمها الله نفسه) وبين التجسيم الساذج الذي وقع فيه الراعي.

این بیت در ادامه‌ی استدلال موسی (ع) علیه چوپان است. موسی پس از آنکه دعاهای ساده و انسان‌وار چوپان را کفرآمیز خواند، یک گام فراتر می‌رود. او پیش‌بینی می‌کند که شاید چوپان بگوید این خدمات را نه برای ذات خدا، بلکه برای اولیا و بندگان خاص او می‌خواستم که به خدا بسیار نزدیک‌اند.

موسی این توجیه را نیز رد می‌کند و به حدیث قدسی مشهوری استناد می‌کند: «انی مرضت فلم تعدنی» (من بیمار شدم و تو به عیادتم نیامدی). در این حدیث، خداوند به انسان گله می‌کند که چرا وقتی بنده‌ی مؤمنش بیمار بود، به عیادت او نرفت، چرا که اگر می‌رفت، «خدا را نزد او می‌یافت». مولانا با آوردن این حدیث، به اوج یگانگی و اتحاد میان خدا و بنده‌ی خاصش اشاره می‌کند. مصرع دوم، «من شدم رنجور او تنها نشد»، این معنا را باز می‌کند: وقتی منِ ولیّ خدا بیمار می‌شوم، او از من جدا نیست؛ حضور او همراه من است.

نکته‌ی ظریف کلام مولانا این است که حتی در این مقام والا و اتحاد معنوی، باز هم سخنان چوپان (شستن لباس، شپش گرفتن و...) بی‌ادبانه و نابجاست. یعنی حتی اگر مخاطب تو یک ولیّ خدا باشد که آینه‌ی حق است، باز هم باید ادب را در سخن رعایت کنی. این بیت، زمینه‌ را برای ابیات بعدی آماده می‌کند که در آن‌ها مولانا توضیح می‌دهد هر سخنی، جایگاهی دارد و خطاب به هر کسی، ادبیات مناسب خود را می‌طلبد.