M1:1381 — دوزخست این نَفس و دوزخ اژدهاست / کو به دریاها نگردد کم و کاست

مولانا رومی یہاں حدیثِ نبوی ﷺ ”ہم جہادِ اصغر (چھوٹے جہاد) سے جہادِ اکبر (بڑے جہاد) کی طرف لوٹ آئے ہیں“ کی تشریح کر رہے ہیں۔ بیرونی دشمن سے لڑنا جہادِ اصغر ہے، لیکن اپنے نفس سے لڑنا جہادِ اکبر ہے۔

اس شعر میں نفس کو براہِ راست دوزخ قرار دیا گیا ہے۔ یہ محض ایک تشبیہ نہیں بلکہ ایک گہری حقیقت کا بیان ہے کہ نفس کی فطرت بھی دوزخ جیسی ہے۔ جس طرح دوزخ، جیسا کہ قرآن میں بیان ہوا ہے (هَلْ مِنْ مَزید)، کبھی نہیں بھرتی اور ہمیشہ مزید طلب کرتی ہے، اسی طرح انسان کا نفس بھی خواہشات، حرص اور غضب سے کبھی سیر نہیں ہوتا۔

مولانا نفس کو ایک ایسے افسانوی اژدہے سے تشبیہ دیتے ہیں جو ساتوں سمندر بھی پی جائے تو اس کی پیاس اور آگ میں کوئی کمی واقع نہ ہو۔ یہ تصویر نفس کی لامتناہی اور تباہ کن بھوک کو واضح کرتی ہے۔ جب تک اس نفسانی اژدہے کو قابو نہ کیا جائے، روحانی سکون اور معرفت ناممکن ہے۔ اگلے اشعار میں مولانا بتاتے ہیں کہ جس طرح دوزخ کو اللہ کا قدم ہی پُر اور ساکن کرے گا، اسی طرح نفس کو بھی صرف اللہ کی مدد اور اس کے نور سے ہی شکست دی جا سکتی ہے۔

这句诗出自鲁米对著名圣训「我们已从一场较小的圣战（al-jihād al-asghar）归来，现在要面对一场更大的圣战（al-jihād al-akbar）」的阐释。较小的圣战指对外作战，而更大的圣战则是指与内在敌人——「自我」（nafs）——的斗争。

鲁米将这个「自我」直接等同于地狱（dūzakh），并将其描绘成一头巨龙（azhdahā）。这个意象的核心在于其「永不满足」的特性。正如紧随其后的诗句所言，这头巨龙能饮尽七海之水，吞噬无数罪人与顽石，却依然烈焰熊熊，高喊着《古兰经》中地狱之言：「还有吗？」（hal min mazīd）。

因此，这句诗的重点并非抽象的善恶之辨，而是对「自我」欲望的本质进行诊断：它是一个无底洞，任何世俗的满足（象征着「海洋」）都无法填补它、削弱它。鲁米借此强调，征服内在的欲望远比战胜外在的敌人更为艰巨，因为它是一个无限的挑战。

این بیت در چارچوب حدیث معروف «بازگشت از جهاد اصغر به جهاد اکبر» قرار دارد. مولانا پس از بیان اینکه مبارزه با دشمن درونی (نفس) بسیار دشوارتر از جنگ با دشمن بیرونی است، به توصیف ماهیت این دشمن می‌پردازد.

او «نفس» را به دو چیز تشبیه می‌کند: یکی «دوزخ» و دیگری «اژدها». این نفس، همچون جهنم، طبیعتی آتشین، ویرانگر و بلعنده دارد. سپس این جهنم را به اژدهایی تشبیه می‌کند که ویژگی اصلی‌اش، سیری‌ناپذیری مطلق است. این اژدها آن‌قدر عظیم و سوزان است که حتی اگر تمام آب‌های دریاها را بر آن بریزند، نه آتشش خاموش می‌شود و نه از حجمش چیزی کم می‌شود. این تصویر، حرص و آز بی‌نهایت نفس را نشان می‌دهد که هرچه بیشتر به دست می‌آورد، حریص‌تر و مطالبه‌گرتر می‌شود.

مولانا در ابیات بعدی این تصویر را بسط می‌دهد و توضیح می‌دهد که این نفس (که جزئی از جهنم کل است) تنها با یک چیز آرام می‌گیرد: وقتی که خداوند با جلال و قدرت مطلق خود بر آن قدم بگذارد و آن را مهار کند. بنابراین، پیروزی در «جهاد اکبر» کار انسان به‌تنهایی نیست و نیازمند یاری و تجلی خداوند است.