পড়ুন দফতর ৬ কাজী সুফিকে জবাব দিল দ্বিপদী ১৫৯৬

M6:1596 — گر دو حرف صدق گویی ای فلان / گفت تیره در تبع گردد روان

گر دو حرف صدق گویی ای فلانگفت تیره در تبع گردد روان
✦ এই বয়াতটি বাংলা ভাষায় রেন্ডার করুন

M6:1596

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — তাঁর রেকর্ড করা মসনবী বক্তৃতা থেকে

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای فلان! حتی اگر دو کلمه سخن راست بگویی، آن سخن به سبب پرحرفی تیره و مغشوش از طبیعت تو روان خواهد شد.

معنا: این بیت به خطر پرحرفی هشدار می‌دهد، حتی اگر انسان با نیت نیکو شروع به سخن گفتن کند، زیاده‌گویی به تدریج کلام را از اصالت و روشنی دور کرده و به تیرگی و خطا می‌کشاند.

شرح

من این بیت را یکی از عمیق‌ترین هشدارها دربارهٔ آفت زبان می‌دانم. مولانا در اینجا به نکته‌ای اشاره می‌کند که غالباً از نظر پنهان می‌ماند: خطر نه فقط در دروغ گفتن یا باطل گفتن است، بلکه حتی در زیاده‌گوییِ حق و صدق نیز نهفته است. پیامبر فرمودند یاران همچون ستارگان راهنما هستند، و در همین سیاق، نطق و حرف زدن را "تشویش نظر" می‌داند. نطق، فکر را مشوش و پریشان می‌کند و لازمهٔ فکور بودن و اندیشه‌ورزیدن، خاموشی است. پرحرفی، نشانه‌ای از کم‌فکر بودن و توخالی بودن است؛ این را باید بجدّ دریافت.

مولانا پا را از این هم فراتر می‌گذارد. نمی‌گوید دروغ نگو، می‌گوید حتی اگر با نیت پاک و صدق دو کلمه حرف را آغاز کنی، همین "دو حرف صدق" می‌تواند موتور کلام را به حرکت درآورد و آنگاه، زمام سخن از دست می‌رود. آن "گفتهٔ تیره" که از "طبع" آدمی روان می‌شود، اشاره به همین عدم کنترل است. کلام، کلام می‌آورد؛ این یک قاعدهٔ محتوم است. به قول ضرب‌المثل عربی: «الکلام یجرّ الکلام». این حدیث شریف همواره باید آویزهٔ گوش ما باشد: «مَن کَثُرَ کَلامُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ»؛ هر کس زیاد سخن بگوید، خطایش نیز افزون خواهد شد. چرا؟ زیرا آدمی همیشه در اوج عقلانیت و استواری نیست؛ لحظاتی پیش می‌آید که خون به مغز نمی‌رسد، یاوه‌گویی آغاز می‌شود و سخنان ناصواب از دهان بیرون می‌آید.

حتی در "حرف رشد" — یعنی سخن نیکو و هدایت‌بخش — نباید "شارع" باشیم، یعنی آغازگر. زیرا سخن، سخن دیگر را می‌کشد و به دنبال خود می‌آورد و برای گوینده تیرگی ایجاد می‌کند. همان‌طور که چشمه‌ای که ابتدا آب زلال می‌دهد، اما اگر بی‌مهار جاری شود، آب گل‌آلود و تیره از آن روان می‌گردد، دهان نیز وقتی گشوده شد، دیگر تحت مهار و ضبط انسان نیست. کلامِ ابتدا صاف و زلال، کم‌کم به کدورت می‌گراید و روان انسان را تیره می‌کند. این هشداری است برای همهٔ ما که گمان می‌کنیم سخنمان همیشه حق است و بی‌عیب. خیر، ذاتِ زیاده‌گویی خود یک آفت است، حتی برای کسانی که از صدق و راستی آغاز می‌کنند.

نکات کلیدی

  • خاموشی، شرط لازم تفکر و اندیشه‌ورزی عمیق است؛ پرحرفی نشانهٔ کم‌فکری است.
  • زیاده‌گویی، حتی اگر با سخن حق آغاز شود، به تدریج کلام را تیره و مغشوش می‌کند.
  • مولانا سخن را به چشمه‌ای تشبیه می‌کند که در ابتدا زلال است، اما اگر کنترل نشود، آب گل‌آلود از آن روان می‌شود.
  • زبان و کلام پس از گشودن دهان، از مهار گوینده خارج می‌شود و امکان خطا را افزایش می‌دهد.
  • حدیث «هر کس زیاد سخن بگوید، خطایش نیز افزون خواهد شد»، درسی بنیادین در مثنوی است.

Sources: d6-s35 · 00:38:05 d6-s35 · 00:38:55 d6-s35 · 00:39:45 d6-s35 · 00:40:55

به زبانِ تو — আপনার ভাষা · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.