পড়ুন দফতর ৬ সুলতানের পুত্রদের নিষিদ্ধ দুর্গের দিকে যাওয়া এই নিয়মে যে, “মানুষ যা থেকে বারণ করা হয় তার প্রতি লোভী হয়”; “আমরা আমাদের আনুগত্য দেখিয়েছি, কিন্তু তোমার খারাপ অভ্যাস দাসত্ব কিনতে জানত না”; তারা পিতার সমস্ত উপদেশ ও পরামর্শ পায়ের নিচে রেখেছিল, ফলে তারা বিপদের কূপে পতিত হয়েছিল এবং তাদের নিন্দাকারী আত্মা বলছিল, “তোমাদের কাছে কি কোনো সতর্ককারী আসেনি?”; তারা কাঁদছিল এবং অনুতপ্ত হয়ে বলছিল, “যদি আমরা শুনতাম বা বুঝতাম, তাহলে আমরা জাহান্নামীদের অন্তর্ভুক্ত হতাম না” দ্বিপদী ৩৭০২

M6:3702 — اندر آن قلعهٔ خوش ذات الصور / پنج در در بحر و پنجی سوی بر

اندر آن قلعهٔ خوش ذات الصورپنج در در بحر و پنجی سوی بر
✦ এই বয়াতটি বাংলা ভাষায় রেন্ডার করুন

M6:3702

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — তাঁর রেকর্ড করা মসনবী বক্তৃতা থেকে

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در آن قلعهٔ خوشایند که سراسر صورت و نقش است، پنج در رو به دریا و پنج در رو به خشکی دارد.

معنا: مولانا در اینجا قلعه‌ای را توصیف می‌کند که به عالم خیال منفصل می‌ماند؛ این قلعه دارای ده در است که نیمی به عالم محسوس و مادی راه دارد و نیمی دیگر به عالم باطن و ماورایی گشوده می‌شود.

شرح

مولانا در این بیت به توصیف «قلعهٔ ذات الصور» می‌پردازد، قلعه‌ای که به تعبیر خودِ او، «قلعه پرصورت و پرنقش و نگار» است؛ یعنی مکانی سرشار از اشکال و تصاویر گوناگون. اما ویژگی ممتاز این قلعه، ده در آن است که پنج درش «در بحر» است و پنج در دیگرش «سوی بر». این تصویرِ درها، کلیدی است برای فهم کارکرد و ماهیت این قلعه.

من این درها را این‌گونه می‌فهمم که پنج درِ رو به «بر» (خشکی)، اشاره به جهان حس و رنگ و بو دارد، یعنی عالمِ محسوس و مادی که از طریق حواس ظاهری پنج‌گانه ما (بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی، لامسه) ادراک می‌شود. این‌ها حواسی هستند که قدما از آن‌ها به «حواس خمسهٔ ظاهره» یاد می‌کردند.

اما پنج درِ رو به «بحر» (دریا)، به «حس باطن رازجو» اشاره دارد؛ یعنی جهانی ورای طبیعت که از طریق حواس باطنی ما درک می‌شود. این حواس باطنی، که فلاسفه و عرفای گذشته از آن‌ها به «حواس خمسهٔ باطنه» یاد می‌کردند، شامل قوای ادراکی درونی نظیر حافظه، خیال، حس مشترک و نظایر آن می‌شوند. این قوای باطنی ما را به عالمی فراتر از ظاهر اشیا رهنمون می‌کنند.

این قلعه، درواقع، یک «برزخ» است؛ میانجی‌ای میان عالم طبیعت و عالم ماورای طبیعت محض. اگر از شیخ شهاب‌الدین سهروردی بپرسید، بی‌تردید خواهد گفت که این قلعه همان «عالم خیال منفصل» است. در این عالم خیالی، «صورت» هست و «مقدار» نیز وجود دارد، اما «ماده»‌ای در کار نیست. این عالمی است که قصه‌های حکمت اشراقی سهروردی، نظیر «عقل سرخ» یا «آواز پر جبرئیل»، جملگی در بستر آن شکل گرفته و معنا می‌یابند. مولانا با این توصیف دقیق، خواننده را به یک عالم میانه هدایت می‌کند که در آن صور خیالین با حضور و مقدار خود، راه را برای ادراک معانی باطنی می‌گشایند.

بلافاصله پس از این بیت، مولانا بحثی عمیق را در باب «صورت و بی‌صورتی» آغاز می‌کند که یکی از محوری‌ترین تم‌های فکری اوست. او می‌گوید که «صورت از بی‌صورتی آمد برون»، به این معنا که عالم در ابتدا، عالم صور نبوده، بلکه عالم «معانی» بوده است. صورت‌ها درواقع لباس‌هایی هستند بر قامت معانی بی‌صورت. این قلعهٔ ذات الصور، با تمام نقش و نگارهایش، خود تجلی‌گاهی است از همین اصل که صورت‌ها از قلمرو بی‌صورتی به عرصهٔ وجود پای می‌گذارند و سپس به سوی همان بی‌صورتی باز می‌گردند. بنابراین، این بیت تنها یک توصیف ساده نیست؛ بلکه درآمدی است بر یکی از عمیق‌ترین مباحث هستی‌شناسانه و معرفت‌شناسانهٔ مثنوی.

نکات کلیدی

  • «قلعهٔ ذات الصور» نمادی از عالم خیال منفصل است که برزخی میان جهان مادی و ماورایی است.
  • این قلعه دارای ده در است: پنج در به سوی عالم محسوس (حواس ظاهری) و پنج در به سوی عالم باطن (حواس باطنی).
  • عالم خیال منفصل، عالمی است که صورت و مقدار دارد اما از ماده تهی است.
  • مفهوم این قلعه، زمینه‌ساز بحث عمیق مولانا دربارهٔ «صورت از بی‌صورتی آمدن» است.

Sources: d6-s82 · 20:46:00 d6-s82 · 23:50:00

به زبانِ تو — আপনার ভাষা · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.