M2:1753 — هر کسی را سیرتی بنهاده‌ام / هر کسی را اصطلاحی داده‌ام

这句诗出自神对先知摩西的告诫。故事中，摩西听到一个牧羊人用非常朴素、甚至不合神学规范的语言向神祈祷，便严厉地纠正了他。然而，神却启示摩西，他这样做是错误的。

这句诗是神解释其背后原因的核心。神说，祂亲自为每个人设定了内在的性情（سیرت, sīrat）和外在的表达方式或“行话”（اصطلاح, iṣṭilāḥ）。牧羊人粗糙的语言，在他那里是赞美，是蜜糖；但在摩西这样的先知听来，却可能是亵渎，是毒药。鲁米借此强调，神超越了所有外在形式的对与错、洁净与不洁。祂看重的不是语言的“语法”是否正确，而是心灵的状态（حال, ḥāl）是否真诚谦卑。

因此，这句诗传达了一个核心的苏菲思想：通往神的道路有无数条，每条道路都对应着行路人独特的内在气质。强行用一种标准去衡量所有人，就像摩西所做的那样，实际上是制造“分离”（فراق, firāq），而神派遣先知的目的恰恰是为了“连接”（وصل, vaṣl）。神所珍视的是仆人内心的爱与渴望，而非其言辞是否符合宗教礼法。

یہ شعر اس کہانی کے مرکزی نقطے کی وضاحت کرتا ہے جہاں خدا حضرت موسیٰ علیہ السلام کو ایک چرواہے پر سختی کرنے کی وجہ سے سرزنش کر رہا ہے۔ چرواہے کی دعا ظاہری طور پر بےادبانہ اور غلط تھی، لیکن اس کا دل سچا تھا۔ یہاں خدا یہ اصول بیان فرما رہا ہے کہ ہر فرد کا روحانی مزاج اور خدا سے تعلق قائم کرنے کا انداز مختلف ہوتا ہے۔

سیرت سے مراد انسان کی اندرونی طبیعت، اس کا روحانی مزاج اور کردار ہے۔ اصطلاح سے مراد اس کا ظاہری انداز، اس کی زبان، اور اس کے اظہار کا طریقہ ہے۔ رومی یہ واضح کر رہے ہیں کہ خدا ظاہری الفاظ اور رسوم سے زیادہ نیت اور باطنی کیفیت کو اہمیت دیتا ہے۔

لہٰذا، حضرت موسیٰ کا شریعت کے ظاہری پیمانے کو چرواہے کی سادہ اور پُرخلوص محبت پر لاگو کرنا ایک غلطی تھی۔ خدا کے نزدیک، ہر شخص کی عبادت اس کی اپنی فہم اور خلوص کے مطابق قبول کی جاتی ہے۔ یہ بیت تصوف کے اس بنیادی خیال پر زور دیتا ہے کہ خدا تک پہنچنے کے راستے الگ الگ ہو سکتے ہیں، لیکن سب کی بنیاد سچی محبت اور خلوص پر ہونی چاہیے۔

این بیت بخشی از پاسخ خداوند به حضرت موسی است. موسی چوپانی را به خاطر شیوۀ ساده و به ظاهر کفرآمیزش در پرستش خداوند سرزنش کرده بود. خداوند در اینجا به موسی یادآوری می‌کند که گوناگونی در میان انسان‌ها، بخشی از آفرینش الهی است. هر فردی «سیرت» یا طبیعت و منش درونیِ ویژۀ خود را دارد و متناسب با همان سیرت، «اصطلاح» یا زبان و شیوۀ بیانی خاص خود را برای ارتباط با معبود به کار می‌گیرد.

مولانا با این بیت بر اصل بنیادین تکثرگرایی در مسیرهای روحانی تأکید می‌کند. از دیدگاه او، آنچه اهمیت دارد، «حال» و صدق درونی فرد است، نه صرفاً «قال» و صورت بیرونی عبادت. خداوند به شکل ظاهری کلمات نگاه نمی‌کند، بلکه به جوهرۀ دل و روان انسان می‌نگرد. بنابراین، زبان عاشقانۀ چوپان که از عمق جانش برمی‌خاست، نزد خداوند پذیرفته‌تر از انتقاد عالمانۀ موسی بود که از سر غفلت نسبت به این حقیقت بیان شد. این بیت دعوتی است به احترام گذاشتن به راه‌های گوناگون سلوک و پرهیز از قضاوت دیگران بر اساس معیارهای شخصی خود.