خواندن دفتر ۶ بخش ۱۰۵ - روان شدن شه‌زادگان در ممالک پدر بعد از وداع کردن ایشان شاه را و اعادت کردن شاه وقت وداع وصیت را الی آخره بیت ۳۶۳۹

M6:3639 — تا به هر حیوان و نامی که نگرند / از ریاض حسن ربانی چرند

تا به هر حیوان و نامی که نگرنداز ریاض حسن ربانی چرند
✦ ارائه این بیت به your language

M6:3639

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از لکچرهای ضبط‌ شدهٔ مثنوی وی

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تا بینندگان به هر موجود زنده‌ای یا به هر نامی که نظر کنند، از گلستان زیبایی الهی بهره‌مند شوند. معنا: مولانا می‌گوید که جهان هستی، با تمام موجودات و مظاهرش، تجلیگاه جمال و زیبایی خداوند است و سالکان روشن‌بین در هر چیزی جلوه‌ای از حق را می‌بینند.

شرح

این بیت، که در ادامهٔ بیت پیشین (M6:3638: بهر دیده روشنان یزدان فرد / شش جهت را مظهر آیات کرد) می‌آید، اوج سخن مولانا را در باب نگاه عارفانه به جهان بیان می‌کند. مولانا در آغاز سخن خود، برای ورود به این معنای عمیق، تمثیلی از داستان زلیخا و یوسف می‌آورد: زلیخا دیوارهای اتاق یوسف را از تصویر خود پر کرده بود تا یوسف ناچاراً به هر سو که بنگرد، او را ببیند و در دام عشق یا هوسش افتد. اما مولانا بی‌درنگ تصریح می‌کند که جهانِ خداوند، هرچند پر از صورت و جلوهٔ اوست، اما نه برای فریب، بلکه برای کشف و آشکارگی آفریده شده است.

من بارها گفته‌ام که عرفا از دیرباز جهان را آینهٔ خداوند می‌دانسته‌اند، و مولانا این حقیقت را در این بیت به وضوح بیان می‌کند. جهان، آینه‌ای‌ست که در آن جمال الهی پدیدار است. البته، بهترین و کامل‌ترین آینه، آدمی‌ست که خداوند او را بر صورت خویش آفریده و تمام کمالات خود را در او نمایانده است. اما سایر موجودات نیز، هر یک به سهم خود، آینه‌های کوچکی هستند؛ هر موجودی، روزنه‌ای‌ست، دریچه‌ای‌ست که خدا از آن دریچه سرش را بیرون آورده و خود را به ما نشان می‌دهد. این همان معنای «اصل دین ای خواجه روزن دیدن است» که من از آن سخن گفته‌ام؛ دین حقیقی گشودن پنجره‌ای رو به خداست و بالاتر از آن، همه چیز را یک پنجره دیدن است.

مولانا در تأیید این سخن، بی‌درنگ به آیهٔ قرآن (۲:۱۱۵) استناد می‌کند: «اینما تولوا فثم وجه الله» (به هر سو رو کنید، وجه خدا همانجاست). این آیه بنیاد سخن مولاناست؛ خدا که رو و پشت ندارد، بنابراین وجه او همه جا حاضر است. این عالم، تمام در و دیوارش، با تمثال خدا منقوش شده است؛ نه اینکه عکس اوست، بلکه خود اوست که در همه جا جلوه‌گر شده است. ما وقتی نماز می‌خوانیم رو به قبله می‌کنیم نه به خاطر اینکه خدا فقط آنجاست، بلکه قبله نمادی‌ست برای جسمانیت ما که ناگزیر با صورت‌ها سروکار دارد؛ وگرنه بی‌صورت عالم همه اوست.

سپس مولانا میان نگاه عاشق و غیرعاشق تمایز قائل می‌شود. او می‌گوید برای «دیده‌روشنان» و عاشقان، حتی اگر در عطش، آبی از قدحی بنوشند، «در درون آب حق را ناظرند». من این را بارها گفته‌ام که عاشق به حقیقت در هر نفسی معشوق را حاضر می‌بیند، همچون آن شاعر عربی که می‌گوید: «والله ما طلعت شمس و ما غربت / الا و ذکرک مقرون بانفاسی». اما غیرعاشق، وقتی در آب یا آینه می‌نگرد، «صورت خود بیند». عشق، آدمی را از «خودبینی» رهایی می‌بخشد و او را از قید ایگو می‌رهاند. وقتی «صورت عاشق چو فانی شد در او» (یعنی در معشوق)، دیگر در آب چیزی جز معشوق نمی‌بیند.

اینجاست که مولانا از «صنع غیور» خداوند سخن می‌گوید. غیور بودن حق، بدین معناست که غیر او کسی و چیزی را نمی‌گذارد که در عالم زیبا جلوه کند یا معشوق واقع شود. «غیرتش غیر در جهان نگذاشت / لاجرم عین کل اشیا شد». یعنی غیرت الهی نمی‌پذیرد که غیر او معبودی، معشوقی، یا زیبایی‌ای باشد. این غیور بودن، «شرکت‌سوز» است؛ هر شریکی را در میدان عشق می‌سوزاند تا فقط معشوق اصلی باقی بماند. این غیرت بر عاشقان و صادقان است، تا مبادا به دام معبودهای دروغین و زیبایی‌های فانی بیفتند؛ نه بر دیوان و ستوران.

نکات کلیدی

  • جهان، آینه‌ای‌ست که در هر جزء و نامی، جمال خداوند را بازتاب می‌دهد؛ نه برای فریب، بلکه برای آشکارگی.
  • نگاه عارفانه، در هر موجود و هر پدیده، جلوه‌ای از حق را می‌بیند؛ عالم پر از «روزنه‌هایی» به سوی خداوند است.
  • تمایز اساسی میان نگاه «عاشق» و «خودبین» این است که عاشق حق را در همه چیز می‌بیند، اما خودبین تنها خویشتن را.
  • عشق، آدمی را از حصار خودبینی و ایگو رها می‌کند و دید او را به سوی حقیقت مطلق می‌گرداند.
  • «غیرت» ربانی به معنای نفی هرگونه شریک در عشق و معبودیت است؛ خداوند اجازه نمی‌دهد که جز جمال او، چیز دیگری معشوق و زیبا جلوه کند.

Sources: d6-s80 · 01:00:09 d6-s80 · 01:02:04 d6-s80 · 01:18:02

به زبانِ تو — AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.