خواندن دفتر ۶ بخش ۱۰۵ - روان شدن شه‌زادگان در ممالک پدر بعد از وداع کردن ایشان شاه را و اعادت کردن شاه وقت وداع وصیت را الی آخره بیت ۳۶۵۱

M6:3651 — در فرج جویی خرد سر تیز به / از کمین‌گاه بلا پرهیز به

در فرج جویی خرد سر تیز بهاز کمین‌گاه بلا پرهیز به
✦ ارائه این بیت به your language

M6:3651

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از لکچرهای ضبط‌ شدهٔ مثنوی وی

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: برای رهایی جستن، عقلت را تیزبین کن؛ از کمین‌گاه بلا دوری کن. معنا: این بیت به روشنی توصیه می‌کند که برای رهایی از دشواری‌ها، باید با عقل و هوشیاری عمل کرد و از دام‌های پنهانِ بلاها پرهیز نمود.

شرح

این بیت، که پدر به سه شاهزاده‌اش می‌گوید تا از قلعهٔ ممنوعه دوری گزینند، حامل پیامی بنیادین دربارهٔ طبیعت انسان و ضرورتِ احتیاطِ عاقلانه است. مولانا در اینجا به ما می‌آموزد که در طلبِ «فرج» و گشایش، باید «خرد سر تیز» باشد؛ یعنی عقل را باید صیقل داد، تیزبین و هوشیار کرد تا بتواند ظرایف و پیچیدگی‌های راه را تشخیص دهد. «کمین‌گاه بلا» استعاره‌ای‌ست از آن دام‌های پنهان و اغواکننده‌ای که در ظاهر شاید جذاب و بی‌ضرر بنمایند، اما در باطن، راهزن سعادتِ سالکند.

من این را همان‌طور که در سخنرانی‌هایم بارها گفته‌ام، باید در پرتو این اصل مهم مولانا فهمید: «الانسان حریص علی ما مُنع». انسان به آنچه از او منع شود، حریص‌تر می‌گردد. پدر، با وجود نیت خیرش، وقتی از «قلعهٔ هوش‌ربا»یی سخن می‌گوید و فرزندان را از آن منع می‌کند، در واقع ناخواسته بذرِ هوس را در دل آن‌ها می‌کارد. این قلعه، که «قلعه پر از صورت» است و با «صورت و صورتگری» تعریف می‌شود، نمادی‌ست از دنیا و تعلقاتِ ظاهری آن که عقل را فریب می‌دهد و روح را به بند می‌کشد.

بنابراین، نصیحتِ «در فرج‌جویی خرد سر تیز به / از کمین‌گاه بلا پرهیز به» تنها یک توصیهٔ اخلاقی ساده نیست؛ بلکه توصیفی‌ست از دشواریِ راهِ سلوک که در آن، حتی منع و نصیحت هم می‌تواند به مانعی بدل شود. انسان باید باطن خود را بشناسد، حرص پنهانش را دریابد و با هوشیاریِ عمیقِ خرد، نه فقط از بلاهای بیرونی، که از کمین‌گاهِ هوسِ برآمده از منع نیز بپرهیزد. این بلا، گاهی در شکلِ ممنوعه‌ای فریبنده ظهور می‌کند که آزمونِ حقیقیِ خردِ تیزبینِ انسان است.

نکات کلیدی

  • در جستجوی رهایی، عقل و هوشیاری نقشی محوری ایفا می‌کند.
  • بلا و خطر همیشه آشکار نیست؛ گاهی در «کمین‌گاه»های پنهان و فریبنده جای دارد.
  • مولانا طبیعت انسان را به‌خوبی می‌شناسد: ممنوعیت اغلب آتش هوس را شعله‌ورتر می‌سازد («الانسان حریص ما مُنع»).
  • قلعهٔ ممنوعه با «صورت و صورتگری» نمادی از جذابیت‌های فریبندهٔ دنیاست که عقل را می‌رباید.
  • پرهیز حقیقی از بلا نیازمند خودشناسی عمیق و آگاهی از تمایلات پنهان نفس است.

Sources: d6-s81 · 07:21:00

به زبانِ تو — AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.