خواندن دفتر ۶ بخش ۱۰۶ - رفتن پسران سلطان به حکم آنک الانسان حریص علی ما منع ما بندگی خویش نمودیم ولیکن خوی بد تو بنده ندانست خریدن به سوی آن قلعهٔ ممنوع عنه آن همه وصیت‌ها و اندرزهای پدر را زیر پا نهادند تا در چاه بلا افتادند و می‌گفتند ایشان را نفوس لوامه الم یاتکم نذیر ایشان می‌گفتند گریان و پشیمان لوکنا نسمع او نعقل ماکنا فی اصحاب السعیر بیت ۳۷۳۹

M6:3739 — گرچه خود اندر محل افتکار / نیست سنگ و چوب و خشتی آشکار

گرچه خود اندر محل افتکارنیست سنگ و چوب و خشتی آشکار
✦ ارائه این بیت به your language

M6:3739

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از لکچرهای ضبط‌ شدهٔ مثنوی وی

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: گرچه در جایگاه اندیشه و خیال خودِ معمار، سنگ و چوب و خشتی آشکار و ملموس نیست.

معنا: این بیت می‌گوید که در ذهن و عالم اندیشهٔ معمار، مصالح ساختمانی وجود خارجی ندارند، اما از همان اندیشهٔ بی‌صورت، ساختمان با صورت ساخته می‌شود.

شرح

دوستان عزیز، می‌بینید که مولانا چگونه با یک مثال ساده از عالمِ ساخت و ساز، یکی از عمیق‌ترین حقایق هستی‌شناختی را برای ما روشن می‌کند. این بیت در ادامهٔ همان بحث مهم صورت و بی‌صورت است؛ بحثی که بارها در مثنوی به آن اشاره شده و بنده نیز در هر فرصتی بر اهمیتش تاکید کرده‌ام.

ابتدا، مولانا از ما می‌خواهد که به درون ذهن یک معمار برویم، به محل افتکار او، یعنی همان جایی که طرح و نقشهٔ یک ساختمان، پیش از آنکه روی کاغذ بیاید یا خشتی گذاشته شود، در خیال او شکل می‌گیرد. در این محل افتکار، چه می‌بینیم؟ هیچ سنگ و چوب و خشتی آشکار نیست! یعنی مصالح فیزیکی، آن شکل‌های ملموس و قابل لمس، هنوز وجود ندارند. آنچه هست، اندیشه‌ای ناب و بی‌صورت است، یک نقشهٔ ذهنی، یک کانسپت انتزاعی.

نکته اینجاست که این اندیشهٔ بی‌صورت، منشا و مبدا ظهور آن صورت‌های مادی است. این فکر معمار است که بعدها به سنگ و چوب و خشت فرمان می‌دهد تا به شکل یک ساختمان درآیند. این صورت‌ها، سایه‌ای هستند از آن اندیشهٔ نخستین. به قول مولانا: «صورت دیوار و سقف هر مکان / سایه اندیشه معمار دان». و تاکید می‌کنم که این دیوار و سقف، صرفاً سایه‌اند، نه خودِ حقیقتِ اندیشه.

حالا مولانا این مثال را به سطح کیهانی ارتقا می‌دهد؛ همان‌طور که من همواره کوشیده‌ام از سخنان او چنین گستره‌ای را به نمایش بگذارم. این بی‌صورتِ معمار، تمثیلی از خداوند، عقل کل است. این جهان یک فکرت است از عقل کل / عقل چون شاه است و صورت‌ها رسل. تمام این عالمِ مادی، با صورت‌های بی‌شمارش، از کوه‌ها و دریاها گرفته تا انسان‌ها و حیوانات، همگی «فکرت»ی هستند که از آن عقل کل سرچشمه گرفته‌اند. اینها، تجلیات بیرونی یک اندیشهٔ بی‌صورت الهی‌اند.

اینجاست که مولانا قاطعانه اعلام می‌کند: فاعل مطلق یقین بی‌صورت است / صورت اندر دست او چون آلت است. فاعل حقیقی و مطلق، بی‌صورت است و تمام صورت‌ها، تنها ابزارهایی در دست او هستند. این یک ضربهٔ کاری به تمام ماتریالیست‌ها و طبیعت‌گرایان است، کسانی که می‌کوشند حقیقت را به همین صورت‌های مادی تقلیل دهند. اینان در حال نفی صاحب نعمت، یعنی انکار مبدأ و منشأ حقیقی این صورت‌ها هستند. کسانی که به صورت، چنان می‌چسبند که از بی‌صورت غافل می‌شوند، به تعبیر مولانا «بت‌تراش و بت‌پرست» می‌شوند. اینان یک صورت واحد (طبیعت، ماده) را می‌پرستند و فراموش می‌کنند که هستی می‌توانست صورت‌های دیگری هم به خود بگیرد؛ صورت‌هایی که حتی جوهری متفاوت با این طبیعت می‌داشتند. این اشتباه بزرگی است که فراموش کنیم طبیعت فقط یکی از صورتهای بی‌شماری است که بی‌صورت می‌تواند بپذیرد.

و فراموش نکنید، ما انسان‌ها ملزمیم، مجبوریم و ناچاریم که بی‌صورت رو در صورت‌ها ببینیم. ما توانایی کنار زدن این «ماسک»‌ها را نداریم. این جهان صورتی است که خداوند بر خود زده است. درست مانند این است که معنای یک کلمه تا وقتی به زبان نیاید، پنهان و مکتوم است. خداوند معانی و مرادات خود را در همین «الفاظ» و «صور» عالم نهاده است و ما باید از طریق همین موجودات، مراد او را کشف کنیم. این نه محدودیت است، که طریقِ شناخت است.

نکات کلیدی

  • هر صورت مادی، از اندیشه‌ای بی‌صورت آغاز می‌شود؛ همانند ساختمان که از ذهن معمار برمی‌آید.
  • عالم مادی و تمام موجودات آن، تجلی فکری بی‌صورت از عقل کل (خداوند) هستند.
  • فاعل مطلق و حقیقی، بی‌صورت است و صورت‌ها تنها ابزارهایی در دست او محسوب می‌شوند.
  • چسبیدن صرف به صورت‌ها و انکار مبدأ بی‌صورت، به نوعی بت‌پرستی مدرن و ماتریالیستی می‌انجامد.
  • ما محکومیم که بی‌صورت را در صورت‌ها ببینیم؛ حقیقت پنهان نیست، بلکه در پوشش ظهورات خود را نشان می‌دهد.

Sources: d6-s83 · 40:34:00 d6-s83 · 47:07:00 d6-s83 · 55:22:00

به زبانِ تو — AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.