خواندن دفتر ۶ بخش ۱۰۶ - رفتن پسران سلطان به حکم آنک الانسان حریص علی ما منع ما بندگی خویش نمودیم ولیکن خوی بد تو بنده ندانست خریدن به سوی آن قلعهٔ ممنوع عنه آن همه وصیت‌ها و اندرزهای پدر را زیر پا نهادند تا در چاه بلا افتادند و می‌گفتند ایشان را نفوس لوامه الم یاتکم نذیر ایشان می‌گفتند گریان و پشیمان لوکنا نسمع او نعقل ماکنا فی اصحاب السعیر بیت ۳۷۴۹

M6:3749 — صورت شهری که آنجا می‌روی / ذوق بی‌صورت کشیدت ای روی

صورت شهری که آنجا می‌رویذوق بی‌صورت کشیدت ای روی
✦ ارائه این بیت به your language

M6:3749

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از لکچرهای ضبط‌ شدهٔ مثنوی وی

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: صورت و کالبد شهری که قصد آن را می‌کنی، در حقیقت این میل به لذتی بی‌صورت است که تو را به سوی آن شهر می‌کشاند، ای سالک و رونده. معنا: این بیت توضیح می‌دهد که جذابیت هر پدیدهٔ باصورتی در اصل از یک ذوق و لذت بی‌صورت سرچشمه می‌گیرد و این کشش باطنی است که انسان را به سمت مقصد ظاهری هدایت می‌کند.

شرح

این بیت، از کلیدی‌ترین معرفت‌های مثنوی را پیش روی ما می‌گذارد: تمایز میان «صورت» و «بی‌صورت» و نقش جاذب بی‌صورت در پویایی هستی. مولانا در اینجا روشن می‌کند که هر حرکتی که انسان در جهان صورت‌ها می‌کند، حتی اگر ظاهری مادی داشته باشد، در اصل به کشش یک «ذوق بی‌صورت» صورت می‌پذیرد. ما به سوی صورت شهر نمی‌رویم مگر به هوای ذوق و لذت بی‌صورتی که در آن شهر سراغ داریم؛ لذتی که خودش فی‌نفسه مکان‌دار یا زمان‌دار نیست. این ذوق و شوق، بی‌واسطه یا باواسطه، ما را به حرکت وامی‌دارد.

این نکته را می‌توانیم به نمونه‌های دیگری هم تسری دهیم: صورت یاری که به سوی او می‌رویم، به خاطر «انس بی‌صورتی» است که در کنار او می‌جوییم. آن زیبایی که در یار می‌بینیم، خود صورتی است از یک بی‌صورت برتر، و آن انسی که با او می‌گیریم، صورتی است از انسی والاتر. پس سفر ما همیشه از صورت به سوی معنا، و از معنای جزئی به معنای کلی‌تر است. در حقیقت، انسان پیوسته در طلب بی‌صورت است، گرچه خود نداند. همهٔ ما به یک معنا خداجوییم و کمال‌طلب، زیرا کمال مطلق و بی‌صورت مطلق، جز خداوند نیست. این سیرِ مداوم از صورت‌های غلیظ و زمخت به سوی صورت‌های رقیق‌تر و لطیف‌تر، غایتش رسیدن به «الطف اللطائف» و «بی‌صورت مطلق» است.

خطا در این میان آنجاست که صورت‌جو، کمال را از صورت دیگری طلب کند. مولانا این را «عین ضلال» می‌خواند: «صورتی از صورت دیگر کمال گر بجوید / باشد آن عین ضلال». این همانند آن است که محتاجی دست گدایی به سوی محتاج دیگری دراز کند. در دعاهای صحیفه سجادیه هم می‌خوانیم: «کیف یسأل محتاج محتاجاً؟» این جهان‌بینی عمیقاً با توحید افعالی مولوی پیوند خورده است. آفرینش، بر حسب کرم و جود خداوند است، نه عدل او، زیرا خود قابلیت‌ها نیز بدون استحقاق پیشین پدیدار شده‌اند.

از همین رو، مولانا تأکید می‌کند که خدا را در تضرع و «افنای خویش» باید جست، نه در «تفکر» و صورت‌سازی‌های مفهومی. «کز تفکر جز صور ناید به پیش». تا زمانی که شما به صورت‌سازی و مفاهیم مشغولید، به حقیقت بی‌صورت دست نمی‌یابید. برای دریافت فیض بی‌صورت، باید خود را از «صورت‌سازی» تهی کرد. به تعبیر مولانا در مثالی دل‌نشین، خداوند به پیامبرش وحی کرد که به امت بگوید «چاله بکنید» تا باران بیاید. این چاله‌های خالی، مَثَلِ خودِ تهی‌شدهٔ ماست که آمادهٔ دریافت باران فیض الهی می‌شود. این کاسه خالی را باید بالا گرفت تا پر شود. پس، در این عالم صورت، عده‌ای سرِ صورت‌ها را گرفته‌اند و عده‌ای دمشان را، اما آنکه همه چیز را گم می‌کند، همه چیز را می‌یابد و از کمامت (فرو افتادگی) به سوی کل می‌شتابد تا قطره‌وار به دریای بی‌صورت بپیوندد و خود نیز بی‌صورت شود. این اوج سیر و سلوک است.

نکات کلیدی

  • هر جذبه‌ای که انسان را به سوی صورت‌ها می‌کشاند، در اصل از شوقی بی‌صورت و لایزال سرچشمه می‌گیرد.
  • هدف غایی تمامی حرکت‌ها و طلب‌های انسان در جهان، حتی ظاهراً مادی، کشف معنای بی‌صورت و بی‌نشان است که در نهایت به سوی ذات حق ره می‌نماید.
  • کمال حقیقی نه از صورتی در صورت دیگر، که از پیوستن به بی‌صورت مطلق حاصل می‌شود؛ جستجوی کمال در میان صورت‌ها، عین ضلال و گمراهی است.
  • برای درک بی‌صورت و پذیرش فیض الهی، باید از صورت‌سازی‌های ذهنی و فکری دست کشید و خود را چون کاسه‌ای خالی آماده دریافت کرد (اصل "چاله بکنید").
  • آفرینش بر اساس کرم و جود خداوند است و نه عدالت، زیرا قابلیت‌های موجودات خود از کرم اوست.

Sources: d6-s83 · 43:40 d6-s83 · 55:22 d6-s83 · 58:52

به زبانِ تو — AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.