خواندن دفتر ۶ بخش ۱۰۸ - حکایت صدر جهان بخارا کی هر سایلی کی به زبان بخواستی از صدقهٔ عام بی‌دریغ او محروم شدی و آن دانشمند درویش به فراموشی و فرط حرص و تعجیل به زبان بخواست در موکب صدر جهان از وی رو بگردانید و او هر روز حیلهٔ نو ساختی و خود را گاه زن کردی زیر چادر وگاه نابینا کردی و چشم و روی خود بسته به فراستش بشناختی الی آخره بیت ۳۸۰۷

M6:3807 — لیک خامش بر حوالی رهش / ایستاده مفلسان دیواروش

لیک خامش بر حوالی رهشایستاده مفلسان دیواروش
✦ ارائه این بیت به your language

M6:3807

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از لکچرهای ضبط‌ شدهٔ مثنوی وی

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اما بی‌صدا در کنار راه او، نیازمندان، همچون دیواری، ایستاده بودند. معنا: این بیت حال تهیدستانی را وصف می‌کند که برای دریافت بخشش یک مرد سخاوتمند، در کنار راهش بی‌صدا و صبورانه ایستاده بودند، زیرا شرط بخشش، سکوت بود.

شرح

این بیت در دل حکایت "صدر جهان" بخارا قرار گرفته است، شخصیتی که نماد بخشندگی و فتوت است. مولانا در اینجا نکته‌ای عمیق را در باب آداب طلب و دریافت و نیز خوی کریمان بیان می‌کند. رسم صدر جهان این بود که به نیازمندانی کمک می‌کرد که با زبان و کلام درخواست نمی‌کردند، بلکه در سکوت، چشم به عطای او بودند. این بیت تصویری گویا از مفلسان و تهیدستانی می‌آفریند که "بر حوالی رهش"، یعنی در مسیر عبور او، "ایستاده مفلسان دیواروش". واژهٔ "دیواروش" در اینجا دو معنای کلیدی را به ذهن متبادر می‌کند: معنای اول، فیزیکی است؛ این مردم بی‌شمار، همچون دیواری فشرده و متراکم، در دو سوی راه او صف کشیده بودند و برای عبورش مسیری می‌گشودند. این تصویر مرا به یاد صفوف نگهبانان پادشاهی می‌اندازد، اما اینجا این دیوار از جنس فقر و انتظار است. معنای دوم و عمیق‌تر "دیواروش"، سکوت و خاموشی است. دیوار نه سخن می‌گوید و نه زبان می‌گشاید. این مفلسان، بی‌آنکه کلمه‌ای بر زبان آورند، با صبر و خاموشی خود، شرط دریافت بخشش را به جا می‌آوردند. این خاموشی، خود گویای نیاز مبرم آنان است، اما نه با فریاد که با تسلیم و ادب. مولانا در ادامهٔ این حکایت، قانون و "یاسه" (به زبان مغولی به معنای قانون) صدر جهان را به وضوح بیان می‌کند: "من صمت منکم نجا بود یاسه‌اش". این اشاره به حدیث نبوی معروف "من صمت نجا" (هر که سکوت کند، رستگار شود) است که مولانا آن را در اینجا به "من صمت منکم نجا" تغییر داده و آن را قانون حاکم بر این موقعیت خاص می‌شمارد. سکوت در اینجا نه فقط رستگاری معنوی، بلکه نجات مادی را نیز در پی دارد؛ زیرا "خامشان را بود کیسه و کاسه‌اش"؛ یعنی کیسه و کاسه پرشده از بخشش، نصیب کسانی می‌شد که خاموش بودند. این درس بزرگی است در تصوف، یعنی پرهیز از طلب و شکایت، و واگذاری کار به حضرت حق. سالک حقیقی نیز نباید بر درگاه حق به زبان و فریاد طلب کند، بلکه باید با سکوت و رضا منتظر عطای او بماند. "چون بنالد زار بی‌شکر و گله / اوفتد اندر هفت گردون ولوله" — حتی در اوج حال عرفانی، ناله بی‌شکایت و بی‌سپاس است که ولوله در آسمان‌ها می‌اندازد. اینجاست که می‌فهمیم خاموشی این مفلسان، نه از روی درماندگی، که از سر درکی عمیق از آداب دریافت است. نکته قابل تأمل دیگر آن است که این بخشش از جانب صدر جهان، نوعی "پاک‌بازی" است؛ عملی است "بی‌علت و بی‌منت"، همچون تابش خورشید که بی‌هیچ توقعی نور و گرما می‌بخشد. "خورشید و ماه پاک‌باز / آنچه گیرند از ضیا بدهند باز". در این فضا، کسانی که برای دریافت می‌آیند نیز باید این روحیه "بی‌توقعی" را در خود داشته باشند و خاموشی آنان، نشانه همین بی‌توقعی است. این حکایت، درسی است برای ما که چگونه هم در مقام بخشنده و هم در مقام گیرنده، از بند "منت" و "توقع" رها شویم و به وادی فتوت و تسلیم پای نهیم.

نکات کلیدی

  • بخشندگی صدر جهان مشروط به سکوت و عدم درخواست لفظی نیازمندان بود.
  • مفلسان همچون دیواری خاموش، صبر و ادب را در طلب نشان می‌دادند.
  • "دیواروش" هم به معنای صف‌آرایی فیزیکی و هم به معنای سکوت مطلق است.
  • این خاموشی با حدیث "من صمت نجا" پیوند دارد و نه تنها رستگاری معنوی، بلکه گشایش مادی را نیز در پی دارد.
  • حکایت، درسی است درباب فتوت و رهایی از توقع در مقام بخشنده و گیرنده.
  • خاموشی در اینجا نشانهٔ درک عمیق از آداب دریافت و تسلیم است، نه درماندگی.

Sources: d6-s85 · 00:15:40 d6-s85 · 00:21:57 d6-s85 · 00:26:50

به زبانِ تو — AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.