M1:1381 — دوزخست این نَفس و دوزخ اژدهاست / کو به دریاها نگردد کم و کاست

این بیت در چارچوب حدیث معروف «بازگشت از جهاد اصغر به جهاد اکبر» قرار دارد. مولانا پس از بیان اینکه مبارزه با دشمن درونی (نفس) بسیار دشوارتر از جنگ با دشمن بیرونی است، به توصیف ماهیت این دشمن می‌پردازد.

او «نفس» را به دو چیز تشبیه می‌کند: یکی «دوزخ» و دیگری «اژدها». این نفس، همچون جهنم، طبیعتی آتشین، ویرانگر و بلعنده دارد. سپس این جهنم را به اژدهایی تشبیه می‌کند که ویژگی اصلی‌اش، سیری‌ناپذیری مطلق است. این اژدها آن‌قدر عظیم و سوزان است که حتی اگر تمام آب‌های دریاها را بر آن بریزند، نه آتشش خاموش می‌شود و نه از حجمش چیزی کم می‌شود. این تصویر، حرص و آز بی‌نهایت نفس را نشان می‌دهد که هرچه بیشتر به دست می‌آورد، حریص‌تر و مطالبه‌گرتر می‌شود.

مولانا در ابیات بعدی این تصویر را بسط می‌دهد و توضیح می‌دهد که این نفس (که جزئی از جهنم کل است) تنها با یک چیز آرام می‌گیرد: وقتی که خداوند با جلال و قدرت مطلق خود بر آن قدم بگذارد و آن را مهار کند. بنابراین، پیروزی در «جهاد اکبر» کار انسان به‌تنهایی نیست و نیازمند یاری و تجلی خداوند است.