قرائت دفتر ۱ بخش ۱۷۲ - گفتن امیر المؤمنین علی کرم الله وجهه با قرین خود کی چون خدو انداختی در روی من نفس من جنبید و اخلاص عمل نماند مانع کشتن تو آن شد بیت ۳۹۹۲

M1:3992 — تو ترازوی احدخو بوده‌ای / بل زبانهٔ هر ترازو بوده‌ای

تو ترازوی احدخو بوده‌ایبل زبانهٔ هر ترازو بوده‌ای
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M1:3992

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تو ترازویی بوده‌ای که خوی خداوند یکتا را دارد؛ بلکه خودِ زبانه‌ٔ هر ترازویی بوده‌ای. معنا: این بیت بیان می‌دارد که امام علی (ع) در عدالت و بی‌طرفی، تجلی‌گاه صفات الهی است و معیار و ملاک نهایی برای سنجش حق و باطل در هر امر و کاری به شمار می‌رود.

شرح

این بیت، از زبان مولانا در خطاب به امام علی (ع) و در خلال داستانی از جنگ خندق نقل می‌شود. حقیقت این است که مولانا، در این ابیات، خود از ضمیرش با علی سخن می‌گوید. من این بیت را شاه‌بیتی در شناخت شخصیت علی می‌دانم؛ نه تنها شخصیت علی، که معرفت‌شناسی مولانا از یک انسان کامل را نیز برملا می‌سازد. مولانا می‌گوید که علی «ترازوی احدخو» بود. «احد» از اسما و صفات خاص خداوند است که بر وحدانیت و بی‌همتایی او دلالت دارد. وقتی ترازویی «احدخو» باشد، یعنی از جنس عدل الهی است، از جنس آن بی‌طرفی مطلق که تنها در ساحت الوهی یافت می‌شود. چنین ترازویی هرگز به سمتی نمی‌لغزد، هرگز در سنجش خطا نمی‌کند، و هیچ عامل بیرونی نمی‌تواند آن را از معیار الهی‌اش منحرف کند. این ترازو از جنس خودِ حق است، نه صرفاً ابزاری برای سنجش آن.

اما مولانا به این حد بسنده نمی‌کند و فراتر می‌رود: «بل زبانهٔ هر ترازو بوده‌ای». زبانهٔ ترازو، آن شاخصه‌ی کوچکی است که حرکتش، به محض برقراری تعادل، قطع می‌شود و نشان از دقت و صحت سنجش دارد. اگر علی خود زبانه‌ی هر ترازویی باشد، یعنی نه فقط ترازوی الهی است، بلکه خود معیار و ملاک نهایی برای تعیین تعادل و حقیقت در هر ترازو و هر سنجه‌ای است. او نقطه‌ی ثقل و مرکزی است که همه‌چیز حول آن سنجیده می‌شود. به عبارت دیگر، علی تجسم مطلق عدالت و حقیقت است؛ او نه تنها عادل، که خودِ عدل است. او نه تنها حقیقت‌جو، که خودِ حقیقت است. این مقامی است که برای انسان‌ها تنها به شکل "خویِ احد" یا "تجلیِ احد" امکان‌پذیر است، چرا که احدیت مطلق تنها از آنِ خداوند است.

این بیت نشان می‌دهد که مولانا چگونه آیينه‌وار در مقابل شخصیت علی ایستاده و نور او را دریافت کرده و به دیگران منعکس ساخته است. او علی را نه فقط یک قهرمان شجاع و اهل مروت، بلکه مبدأ و منتهای عدالت و معرفت می‌بیند. علی از دید مولانا، آن نقطه‌ی مرجعی است که جویندگان حق برای رسیدن از «قشور» به «لباب»، باید به درگاهش روی آورند؛ راهی که از طریق "باب رحمت" او به بارگاه "ما له کفوا احد" می‌رسد.

نکات کلیدی

  • امام علی (ع) تجلی‌گاه عدل و بی‌طرفی مطلق الهی است.
  • او معیار و شاخص نهایی برای سنجش حق و باطل در هر امری است.
  • «احدخو» بودن نشان‌دهنده‌ی ارتباط علی با صفات خاص الهی است.
  • این بیت، علی را فراتر از یک قهرمان شجاع، به مثابه تجسم عدالت و حقیقت معرفی می‌کند.
  • مولانا در این ابیات، نه صرفاً روایتی تاریخی، که معرفت‌شناسی خود از انسان کامل را ارائه می‌دهد.

Sources: d1-s01 · 00:03:46 d1-s01 · 00:04:36 d1-s20 · 00:24:38

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.