قرائت› دفتر ۴› بخش ۷۴ - رقعهٔ دیگر نوشتن آن غلام پیش شاه چون جواب آن رقعهٔ اوّل نیافت› بیت ۱۹۵۸
M4:1958 — از کتاب و اوستاد و فکر و ذکر / از معانی وز علوم خوب و بکر
M4:1958
شرح و معنا · به زبانِ تو — AI
این بیت، منابع و ابزارهای کسب «عقل اکتسابی» را برمیشمرد که شامل مطالعه، شاگردی، تفکر، تکرار، و آموختن معانی و علوم گوناگون است.
مولانا در این بخش از مثنوی، عقل را به دو نوع تقسیم میکند: «عقل اکتسابی» و «عقل خدادادی».
این بیت، در ادامهٔ معرفی نوع اول، یعنی عقل اکتسابی (مکسبی)، به سرچشمههای آن اشاره دارد. این نوع از خرد، محصول تلاش و کوشش بیرونی فرد است. انسان آن را همانند کودکی در مکتب، از طریق منابعی چون کتابها، راهنمایی استاد، تفکر و استدلال شخصی، و تکرار و به خاطر سپردن (ذکر) مطالب میآموزد. همچنین این عقل از پرداختن به «معانی» (مفاهیم و ایدهها) و «علوم خوب و بکر» (دانشهای مفید و دستنخورده) حاصل میشود.
نکتهٔ کلیدی در اینجا این است که مولانا این نوع عقل را نفی نمیکند، اما آن را در مقایسه با نوع دوم، محدود و بیرونی میداند. عقل اکتسابی، دانشی است که از بیرون به درون فرد منتقل میشود و به حافظه و ابزارهای خارجی وابسته است. در ابیات بعدی، مولانا این عقل را به جوی آبی تشبیه میکند که از بیرون به خانهای وارد میشود و با بسته شدن راهش، خشک میگردد؛ در مقابلِ عقل خدادادی که همچون چشمهای از درون خود انسان میجوشد.
- ذکر
- در اینجا به معنی یادآوری، تکرار و به خاطر سپردن آموختهها.
- معانی
- جمع معنی؛ مفاهیم، ایدهها، مطالب مفهومی و غیرمادی.
- بکر
- دستنخورده، تازه، نو.
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.