M4:417 — فرق و اشکالات آید زین مقال / زانک نبود مثل این باشد مثال

مولانا در ابیات قبل، برای توضیح وحدت جان‌های مؤمنان و انبیا، از مثال نور خورشید استفاده کرده است. او می‌گوید همان‌طور که نور واحد خورشید با تابیدن به خانه‌های مختلف، متعدد به نظر می‌رسد اما در اصل یکی است، جان‌های اولیای الهی نیز در ظاهر متعددند اما در باطن یک حقیقت واحدند.

او بلافاصله در این بیت، به خواننده هشدار می‌دهد و به نقص ذاتیِ هر مثالی اذعان می‌کند. او می‌داند که مخاطب ممکن است به این تشبیه ایراد بگیرد و بگوید: «بالاخره خورشید یکی است و خانه‌ها متعدد؛ پس این مثال، کثرت و تفاوت را نفی نمی‌کند.» مولانا با این بیت می‌گوید: «بله، می‌دانم. هر مثالی که برای توضیح یک حقیقت معنوی بیاورم، ناقص است و می‌تواند موجب سؤال و اشکال شود.»

نکتهٔ اصلی این است که «مثال» برای تقریب به ذهن است، نه تطابق کامل. در عالم مادی، هیچ چیز کاملاً «واحد» و یکپارچه نیست که بتواند به درستی، وحدت معنوی را نمایندگی کند. بنابراین، هر مثالی از این جهان، جنبه‌ای از حقیقت را روشن می‌کند و جنبه‌های دیگر را نارسا باقی می‌گذارد. این بیت، نشان‌دهندهٔ آگاهی مولانا از محدودیت‌های زبان و تمثیل در بیان تجربیات عرفانی است و از خواننده می‌خواهد که به روح معنا توجه کند، نه به جزئیات و اشکالات منطقی مثال.