M5:3090 — قدرت تو بر جمادات از نبرد / کی جمادی را از آنها نفی کرد

مولانا در این بخش از مثنوی، به یکی از پیچیده‌ترین مسائل کلامی، یعنی نسبت میان اختیار انسان و قدرت مطلق خداوند، می‌پردازد. او برای ساده‌سازی این مفهوم، از یک مثال ملموس استفاده می‌کند.

او می‌گوید: به خودت نگاه کن. تو به عنوان یک انسان، بر اشیاء بی‌جان (جمادات) مانند چوب، سنگ و آهن قدرت و تسلط داری. یک نجار می‌تواند چوب را به میز و صندلی تبدیل کند و یک آهنگر، آهن را به شمشیر. این «قدرت» تو بر آن‌ها، نتیجهٔ «اختیار» و ارادهٔ توست. اما آیا این قدرت تو، ماهیت آن اشیاء را از بین می‌برد؟ آیا چوب دیگر چوب نیست؟ خیر. قدرت تو، وجود و «چوب بودن» چوب را نفی نمی‌کند، بلکه آن را در راستای ارادهٔ تو به کار می‌گیرد.

مولانا این مثال را به رابطهٔ انسان و خدا تعمیم می‌دهد. او استدلال می‌کند که قدرت مطلق و فراگیر خداوند بر مخلوقات، به همان شکل عمل می‌کند. قدرت الهی، اختیار و ارادهٔ انسان را «نفی» یا نابود نمی‌کند، بلکه آن را در بر می‌گیرد. همان‌طور که قدرت تو بر جمادات، وجود آن‌ها را محو نمی‌کند، قدرت خداوند بر انسان نیز وجود اختیار او را از بین نمی‌برد. بنابراین، انسان نمی‌تواند گناهان خود را به گردن تقدیر و جبر الهی بیندازد، زیرا ارادهٔ او همچنان در این میان حاضر و مؤثر است.