قرائت› دفتر ۶› بخش ۳۰ - خندیدن جهود و پنداشتن کی صدیق مغبونست درین عقد› بیت ۱۰۶۷

M6:1067 — روز روشن گردد آن شب چون صباح / من نتانم باز گفت آن اصطلاح

روز روشن گردد آن شب چون صباحمن نتانم باز گفت آن اصطلاح
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1067

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن شب تاریک، همچون صبحی روشن خواهد شد، / اما من قادر به شرح آن اصطلاح خاص نیستم. معنا: مولانا می‌گوید سخنی که پیامبر (ص) در گوش بلال گفت، چنان نیرومند و متحول‌کننده بود که می‌توانست شبی تاریک را به روزی روشن مبدل کند، اما او قادر به بازگویی و شرح آن شیوهٔ خاص انتقال معنا (اصطلاح) نیست، زیرا از جنس کلمات معمول نیست.

شرح

این بیت، از عمق آن تجربهٔ یگانه و غیرقابل وصفی سخن می‌گوید که میان پیامبر اکرم (ص) و بلال حبشی (رض) رخ داده است. مولانا در بیت پیشین (آن خطاباتی که گفت آن دم نبی / گر زند بر شب برآید از شبی) می‌پرسد که پیامبر در گوش بلال چه گفت که اگر همان را به شب می‌گفت، شب از شب‌بودن خود بیرون می‌آمد و تیرگی‌اش را فرو می‌نهاد. حال در این بیت پاسخ می‌دهد که آن سخن چنان بود که شب را چون صباح روشن می‌کرد، اما من توان شرح آن را ندارم. این "اصطلاح"، کلید فهم اینجاست.

من قویاً معتقدم که مولانا در اینجا می‌خواهد بگوید پیامبر به معنای متعارف "چیزی نگفت". یعنی کلامی به بلال القا نشد که بتوان آن را با واژگان معمولی بازگو کرد. آنچه اتفاق افتاد، یک هم‌دلی و انتقال روحی عمیق بود؛ نوعی سخن گفتن بدون گفتن. این همان ایده‌ای است که مولانا سپس با مثال‌هایی از "کلام خداوند در صنع او" تشریح می‌کند. همان‌گونه که آفتاب در برج حمل (بهار)، با گیاهان و دانه‌ها سخن می‌گوید و به آنها امر می‌کند که بشکفند و سر از خاک برآورند—که این امر نه با واژگان، که با تابش و گرما و تأثیر وجودی صورت می‌پذیرد—همان‌گونه که آب زلال با ریاحین و نهال‌ها سخن می‌گوید و آنها را می‌رویاند، صنع خداوند نیز خود نوعی سخن گفتن است. خداوند دکمه‌ها را فشار می‌دهد و کارها را راه می‌اندازد، نه اینکه به معنای لفظی فرمان دهد. پس می‌توان "چیزی نگفت و در عین چیزی نگفتن، چیزی گفت".

آن اصطلاحی که مولانا از بازگفتن آن ناتوان است، همین شیوهٔ غیرکلامی و تأثیرگذار پیامبر است؛ شیوهٔ انتقال حال و مقام، نه انتقال "قال" و کلام. این انتقال، چنان نیرویی داشت که می‌توانست تاریک‌ترین جنبه‌های وجودی یا عینی را به روشنی تبدیل کند. این بی‌تردید، از آن "وحی دل" است که پیش‌تر درباره‌اش سخن گفته‌ام و مولانا آن را به "وحی حق" تعبیر می‌کند. این زبان، زبانی است ورای نحو و منطق، زبانی است که محو می‌آفریند، نه نحو می‌آموزد. این گواه دیگری است بر این حقیقت که جهان مولانا جهانی است که در آن، "صنع حق با جمله اجزای جهان / چون دم و حرف است از افسونگران".

نکات کلیدی

  • قدرت کلام (و سکوت) پیامبر در انتقال حال و معنا، فراتر از زبان عادی بود.
  • "اصطلاح" به شیوهٔ خاصی از انتقال معنا اشاره دارد که ورای کلمات و مفاهیم متعارف قرار می‌گیرد.
  • آنچه پیامبر به بلال منتقل کرد، نه سخن، بلکه همدلی و تأثیر روحی عمیقی بود که می‌توانست تاریکی را به روشنایی بدل کند.
  • مولانا سخن گفتن خداوند را از طریق صنع و فعل او در طبیعت تشریح می‌کند؛ کلامی که در عمل و تأثیر ظاهر می‌شود.
  • تأثیر عمیق این گونه انتقال‌های روحی می‌تواند موجب تحولات بنیادین در درونی‌ترین لایه‌های وجود شود.

Sources: d6-s22 · 01:47:55 d6-s22 · 01:51:32 d6-s22 · 01:52:37

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.