قرائت دفتر ۶ بخش ۳۳ - حکایت در تقریر همین سخن بیت ۱۱۲۲

M6:1122 — شهوت او را که دم آمد ز بن / ای مبدل شهوت عقبیش کن

شهوت او را که دم آمد ز بنای مبدل شهوت عقبیش کن
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1122

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن خواستِ او را که دُمِ اسبِ پس‌رو گشته است، ای دگرگون‌کننده، آن شهوتش را به سوی عقبا بگردان. معنا: مولانا در این بیت دعا می‌کند که خدایا، شهوت و میل ما را که همچون دُمِ اسب پس‌رو، ما را به سوی دنیا می‌کشاند، تغییر ده و آن را متوجه آخرت و امور پایدار کن.

شرح

من بر این باورم که مولانا در این بیت، یکی از عمیق‌ترین و کاربردی‌ترین آموزه‌های خود را عرضه می‌کند. این بیت در ادامه حکایت اسب پس‌رو می‌آید؛ اسبی که به جای پیش رفتن، عقب‌عقب می‌رود. مولانا در اینجا به مخاطبانش که گاه در مسیر معنوی، همچون اسبِ چموش به قهقرا می‌روند، خطاب می‌کند. اما رویکرد او یکتاست: به جای ریشه‌کن کردن این میل یا نفی آن، از ما می‌خواهد که آن را مدیریت و جهت‌دهی کنیم.

همان‌طور که در شرح مثنوی پیش‌تر آورده‌ام و با الهام از ویکتور هوگو، «چیزی را از روح نگیرید، اصلاح کنید.» این اسب پس‌رو را نباید کشت، طرد کرد یا ارزان فروخت. باید راه استفاده از آن را آموخت. مولانا معتقد است که اسبِ شهوت ما را پس‌پس می‌برد، اما اگر مقصد ما مشخص باشد، می‌توانیم دُمِ این اسب را به سوی مقصد بچرخانیم و از همین نیروی چموش، سواری بگیریم. این سخن، در تقابل آشکار با بسیاری از صوفیانی قرار می‌گیرد که برکندن مطلق غرایز و عواطف را راه تصفیه نفس می‌دانستند. مولانا اما بر "حسن استفاده" از تمامی نیروهای درونی تأکید دارد؛ حتی آنهایی که پلید یا پلشت پنداشته می‌شوند. باغبانی روح، نه جراحی ظالمانه آن، پیام اصلی است.

بیت حاضر دعایی است از زبان مولانا: «ای مبدل شهوت عقبیش کن». او از خداوند می‌خواهد که این "شهوت" را به سوی "عقبا" متمایل کند. اینجا شهوت به معنای محدود و منفی آن (لذت‌های جسمانی) نیست؛ بلکه به معنای وسیع‌تر آن، یعنی "میل" و "تمایل" است. انسان همواره در حال خواستن است؛ اما کیفیت و متعلق این خواسته‌ها اهمیت دارد. ما معمولاً چیزهای ناپایدار و فانی را می‌خواهیم. مولانا می‌گوید که باید این تمایلات را به سوی پایدارها، جاودانگی و بی‌نهایت سوق دهیم؛ چرا که «هرچه نپاید دلبستگی را نشاید.»

این اندیشه مولانا به شکلی شگفت‌انگیز با نظریه «تصعید» (Sublimation) در روانکاوی فروید همپوشانی دارد. تصعید به این معناست که یک میل سرکوب یا نفی نمی‌شود، بلکه ارتقا یافته و در مسیرهای متعالی‌تر به کار گرفته می‌شود. مولانا به زیبایی این نکته را با مثال شاخه زدن و هرس درخت توضیح می‌دهد: وقتی شاخه‌های زائد را می‌بری، قوت به شاخه‌های نیک‌بخت و مثمر منتقل می‌شود. به همین ترتیب، وقتی شهوت شکم را محدود کنی («چون ببندی شهوتش را از رغیف»)، این انرژی از «عقل شریف» سر برمی‌آورد و تبدیل به تمایلات عقلانی می‌شود. این دلالت بر این دارد که میل، یک نیروی واحد است که می‌تواند به اشکال گوناگون ظاهر شود؛ خواه در طلب نان و خواه در طلب دانش و معرفت.

مولانا در این مسیر، راهی متفاوت از سنت‌های بودایی یا برخی آموزه‌های زاهدانه را پیشنهاد می‌کند. در بودیزم و در اشعار برخی عارفان همچون صائب، نفی کامل تمنا و توقع، راه رهایی از رنج تلقی می‌شود؛ یعنی «در ترک تمناست بهشت». اما مولانا، این نفی مطلق را «محال» و «نشدنی» می‌داند. او به جای نفی "خواستن"، متعلق "خواسته" را تغییر می‌دهد. این رویکرد، عملی‌تر و واقع‌بینانه‌تر است و به انسان اجازه می‌دهد که با تمامیت وجود خود، حتی با غرایز و تمایلات به ظاهر پست‌تر، در مسیر کمال حرکت کند. این "سیران حب" یا حرکت عشقی، می‌تواند مسیرهای طولانی را به یک آن کوتاه کند، چنان که موسی کلیم راه هفتصد ساله را چون «پهنای گلیم» طی کرد. این یعنی مدیریت و جهت‌دهی صحیح غرایز و تبدیل آنها به نیروهای پیش‌برنده، نه نابودی آنها.

نکات کلیدی

  • شهوت (میل و غریزه) نباید ریشه‌کن شود، بلکه باید جهت‌دهی و اصلاح گردد.
  • مولانا نفی مطلق تمنا را محال می‌داند و به جای آن، تغییر متعلقِ میل (از دنیا به عقبا) را توصیه می‌کند.
  • هدف اصلی، سوق دادنِ غرایز به سمت امور پایدار و جاودانه است، زیرا "هرچه نپاید دلبستگی را نشاید."
  • اندیشهٔ مولانا در اینجا با مفهوم "تصعید" (Sublimation) در روانکاوی فروید همخوانی دارد؛ یعنی ارتقای یک میل به سطحی بالاتر.
  • مانند هرس درخت، با محدود کردن تمایلات پست‌تر، نیروی حیاتی به سوی عقل و معرفت سوق داده می‌شود.
  • این رویکرد، راهی میانه بین افراط در پیروی از غریزه و تفریط در نابودی آن است و به انسان اجازه می‌دهد که با تمامیت وجود خود حرکت کند.

Sources: d6-s23 · 00:21:00 d6-s23 · 00:22:10 d6-s23 · 00:23:21

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.