قرائت دفتر ۶ بخش ۱ - تمامت کتاب الموطد الکریم بیت ۱۲۲

M6:122 — عالمی اندر هنرها خودنما / هم‌چو عالم بی‌وفا وقت وفا

عالمی اندر هنرها خودنماهم‌چو عالم بی‌وفا وقت وفا
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:122

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: دانشمندی که در هنرهای خویش خودنمایی می‌کند، همچون جهانی است که به هنگام وفاداری، پیمان می‌شکند و بی‌وفا می‌شود. معنا: این بیت به نقص عقل خودبین و دانش‌پژوهی اشاره دارد که با همهٔ توانایی‌هایش، در بزنگاهی که به ایثار و وفاداری نیاز است، به دلیل سرشت خودشیفته‌اش، سست و بی‌وفا می‌ماند.

شرح

این بیت در میان ابیاتی می‌آید که مولانا، عقل را در تقابل با عشق مورد نکوهش قرار می‌دهد. باید بی‌درنگ تصریح کنم که این ملامت و تخفیف عقل، تنها در قبال عشق است، نه در قبال جهل و حماقت. هرگز نباید پنداشت که مولانا به بی‌عقلی یا نادانی دعوت می‌کند؛ او خود از اعقل عقلای روزگار خویش بود و از دانش و ژرف‌بینی سرشار. اما همین که پای عشق به میان می‌آید، عقل محاسبه‌گر و سودجو جای خود را از دست می‌دهد و از آدمی به فضیلت‌های والاتری محروم می‌سازد.

من بارها گفته‌ام که مولانا ما را بر حذر می‌دارد که مبادا عشق را قربان عقل کنیم؛ بلکه باید عقل را قربان عشق کنیم. این خودبینی و خودنمایی که در این بیت وصف می‌شود، خصلت ذاتی عقلِ تاجرصفت است. «عالمی اندر هنرها خودنما» اشاره به همین عقل و عالِمِ خودنمایی است که به دانش و فنون خویش می‌بالد و خود را مرکز دایره می‌پندارد. چنین عقلی، از آن رو که متکبر، خودخواه، خصومت‌طلب و جاه‌طلب است و همواره به دنبال جلب منافع خویش است، «تن به قربانی شدن نمی‌دهد.»

و اینجاست که قسمت دوم بیت معنا پیدا می‌کند: «همچو عالم بی‌وفا وقت وفا». این عالِمِ عقلانی، با همهٔ هوشمندی و مهارت‌هایش، درست در لحظهٔ وفاداری، بی‌وفا از آب درمی‌آید. وفاداری در اینجا به معنای تسلیم محض به عشق و گذشتن از خود است؛ چیزی که عقلِ خودبین از آن عاجز است. این عقل، که برای تدبیر معاش و تنظیم امور دنیوی لازم و حتی مغتنم است، بدون نمک عشق، جهانی سرد، بی‌مزه و خشن می‌سازد که قابل زیستن نیست. بیت به ما می‌آموزد که خودنمایی عقل و توانایی‌های آن، نباید ما را از غایت وفاداری و از خودگذشتگی که تنها در سایهٔ عشق میسر است، غافل سازد.

نکات کلیدی

  • مولانا عقل را در قبال عشق نکوهش می‌کند، نه در قبال جهل.
  • فراخوان مولانا به قربانی کردن عقل در پای عشق، نه بالعکس.
  • عقل خودبین، متکبر، و منفعت‌جو در ذات خود تن به ایثار نمی‌دهد.
  • خودنمایی عقل در هنرها، او را در لحظهٔ وفاداری بی‌وفا می‌سازد.
  • جهانی که فقط بر مدار عقل می‌گردد و از عشق تهی است، خشن و بی‌معناست.

Sources: d6-s04 · 00:04:56

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.