قرائت› دفتر ۶› بخش ۴۴ - رجوع به قصهٔ رنجور› بیت ۱۳۴۹

M6:1349 — چون یقینت نیست آن بخت ای حسن / تو چرا بر باد دادی خویشتن

چون یقینت نیست آن بخت ای حسنتو چرا بر باد دادی خویشتن
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1349

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای تو که خود را نیک‌بخت می‌پنداری، چون از داشتنِ آن بختِ ویژه مطمئن نیستی، چرا خودت را به خطر انداختی و تباه کردی؟ معنا: این بیت به انسان هشدار می‌دهد که چون از بخت و اقبال معجزه‌آسای نادر برخوردار نیستی، نباید بی‌گدار به آب بزنی و خود را در مهلکه‌ها بیندازی.

شرح

من معتقدم که این بیت، یک هشدار قاطعانه و در عین حال عمیقاً روان‌شناختی است از سوی مولانا. او پیش از این، از نمونه‌های بسیار نادر سخن گفته بود؛ از آن سعیدی که از مناره می‌افتد و باد زیر جامه‌اش می‌افتد و جان به سلامت می‌برد. این یک استثناست، یک معجزه، نه یک قاعدهٔ عمومی. مولانا بلافاصله مخاطب را خطاب قرار می‌دهد و می‌گوید: «ای حسن»، یعنی ای تو که خود را نیک‌بخت می‌پنداری یا ای تو که در صدد نیک‌بختی هستی. چگونه می‌توانی خود را به مهلکه بیندازی، وقتی «یقینت نیست آن بخت»؟ یعنی تو از آن سعادتِ ویژه، از آن بخت یگانه‌ای که جانِ آن مرد را نجات داد، بی‌خبر و بی‌بهره‌ای و هیچ یقینی بر وجود آن نداری. این بی‌گدار به آب زدن نیست، بلکه «بر باد دادن خویشتن» است.

من این را دعوتی به پرهیز از تهور بی‌جا می‌دانم. مولانا می‌گوید که نباید به «نادرات» و «استثناها» نگاه کرد و خواستار تقلید از آن‌ها شد. چه بسا از آن «یک در صد میلیون» نباشی که نجات می‌یابند، بلکه از «صد میلیون» دیگری باشی که هلاک می‌شوند. این فقط به سقوط از مناره محدود نمی‌شود. مولانا این مفهوم را به مهارتهای دیگر نیز بسط می‌دهد: «تو رسن‌بازی نمی‌دانی یقین / شکر پاها گو و می‌رو بر زمین». اگر مهارت لازم برای بندبازی را نداری، شکر پاهایت را به جا آور که سالم‌اند و بر روی زمین با احتیاط و سلامت راه برو. این عین حکمت است.

این اندرز، فراتر از یک نصیحت اخلاقی ساده، حاوی یک معرفت عمیق دربارهٔ حدود وجودی و معرفتی انسان است. این تهور و بی‌باکی بیهوده، اغلب نه از شجاعت، بلکه از غفلت و وسوسهٔ نفس اماره و شیطان برمی‌خیزد. شیطان همیشه در کمین است و کوچکترین ضعف در بینایی یا اطمینان درونی ما را دستمایه قرار می‌دهد تا ما را از راه بیندازد و به هلاکت سوق دهد. مولانا در اینجا ما را به یک خودشناسی رادیکال فرا می‌خواند؛ به اینکه بدانیم که هستیم و چه نداریم. ما را به فروتنی در برابر تقدیر و واقعیت وجودی‌مان دعوت می‌کند و از توهم بخت یا توانایی‌های ماورایی برحذر می‌دارد.

نکات کلیدی

  • احتیاط بر تهور بی‌جا مقدم است؛ تنها در صورت یقین به پشتیبانی غیبی باید خطر کرد.
  • از تقلید کورکورانه از کسانی که بخت استثنایی یا مهارت خاص دارند بپرهیز.
  • شکرگزاری برای داشته‌های معمولی (مانند پاهای سالم) و حرکت بر مسیر امن، حکمت زندگی است.
  • تهور بی‌جا می‌تواند از دام‌های نفس اماره و شیطان باشد، نه شجاعت حقیقی.
  • خودشناسی یعنی آگاهی از حدود و توانایی‌های واقعی خود، نه توهم بخت.

Sources: d6-s28 · 05:27:00 d6-s28 · 06:12:00 d6-s28 · 07:51:00 d6-s27 · 11:53:22

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.