قرائت دفتر ۶ بخش ۶۰ - باز مکرر کردن صوفی سؤال را بیت ۱۷۴۴

M6:1744 — خود چه باشد گر ببخشد آن جواد / بنده را مقصود جان بی‌اجتهاد

خود چه باشد گر ببخشد آن جوادبنده را مقصود جان بی‌اجتهاد
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1744

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: چه می‌شد اگر آن خداوند بخشنده و سخاوتمند، بی‌هیچ تلاشی، مقصود جان بنده را به او عطا می‌کرد؟ معنا: این بیت پرسشی است از سوی صوفی، که چرا خداوندِ بخشنده، خواسته‌های اصلی روح انسان را بدون نیاز به تلاش و کوشش سخت به او ارزانی نمی‌دارد.

شرح

این بیت، به راستی، از ژرفای پرسش‌های وجودی و الهیاتی برمی‌خیزد که در طول تاریخ ذهن بشر را به خود مشغول داشته است. مولانا در اینجا، زبانِ حالِ صوفی‌ای را به کار می‌گیرد که گویی در مقامِ اعتراض، یا بهتر بگویم، در مقامِ پرسشِ از حکمتِ الهی، این ندا را سر می‌دهد. این بیت بخشی از سلسله سؤالاتی است که صوفی دربارهٔ چرایی وجود رنج‌ها، فنا، و تلاش‌های طاقت‌فرسا در این جهان از خداوند می‌پرسد. پیش از این، صوفی از قدرت خداوند در تبدیل آتش به گلستان، خار به گل، و زمستان به بهار سخن گفته بود و اینکه اگر خدا می‌تواند اینها را بکند، چرا سودای ما را بی‌زیان نکند؟ چرا غصه را شادی نکند؟

این بیت اوجِ این پرسش است: "خود چه باشد گر ببخشد آن جواد / بنده را مقصود جان بی‌اجتهاد؟" یعنی چه می‌شد اگر پروردگارِ جواد و سخاوتمند، مقصودِ غاییِ روحِ ما را، آرمانِ نهاییِ وجودمان را، بدون اینکه ما کمترین رنج و اجتهادی را متحمل شویم، به ما می‌بخشید؟ فرض کنید بدون زحمت و تلاش به گنج می‌رسیدیم، بدون تجارت و تحمل خاک و زیان و ملامت، روزی ما به آسانی تأمین می‌شد. فرض کنید بیماری نبود تا برای علاجش رنج ببریم و هزینه کنیم. این پرسش‌ها نه صرفاً از سرِ رفاه‌طلبی، بلکه از یک ایدهٔ بنیادین‌تر نشأت می‌گیرد: اینکه چرا جهانِ ما همچون جهانِ فرشتگان نیست؟ جهانی که در آن نه رنجی هست، نه فنایی، نه غمِ مرگی و نه تلاشِ بی‌امان. در بارگاه قدس، همان‌گونه که می‌دانیم، جای ملال نیست؛ شرور نیست، مرگ نیست، تلخی نیست. صوفی گویی آرزو می‌کند که عالمِ انسانی، عالمی ملکوتی می‌شد، جهانی که در آن "مقصود جان" بی‌هیچ کشمکشی حاصل می‌گشت. این پرسش نه تنها چالش‌برانگیز است، بلکه دعوتی است برای تأمل در حکمتِ پشتِ پردهٔ رنج و اجتهاد در مسیرِ کمالِ انسانی.

نکات کلیدی

  • پرسش بنیادین صوفی دربارهٔ حکمت الهی در مورد رنج و کوشش.
  • آرزوی رسیدن به مقصود جان و گنجِ بی‌رنج، یعنی دستیابی به اهداف روحی بدون تلاش.
  • بیان حسرتِ داشتن جهانی عاری از مشقت و مشابه عالم فرشتگان.
  • چالش با لزوم اجتهاد و تحمل دشواری‌ها در مسیر رسیدن به کمال.

Sources: d6-s39 · 01:07:11 d6-s39 · 01:09:50

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.