قرائت› دفتر ۶› بخش ۶۱ - جواب دادن قاضی صوفی را› بیت ۱۷۵۶

M6:1756 — زآنک اینها بگذرند آن نگذرد / دولت آن دارد که جان آگه برد

زآنک اینها بگذرند آن نگذرددولت آن دارد که جان آگه برد
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1756

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: زیرا که این رنج‌های دنیا می‌گذرند، اما آن حقیقت جاودانه (حق و فراق او) نمی‌گذرد. سعادتمند آن کسی است که جان خویش را با آگاهی و بصیرت به سر برد.

معنا: مولانا می‌گوید سختی‌ها و رنج‌های این دنیا گذرا هستند، اما حقیقت وجودی خداوند و دوری از او پایدار است؛ از این رو سعادت واقعی نصیب کسی است که در برابر رنج‌ها، هوشیارانه و با آگاهی از ذات حق، زندگی را سپری کند.

شرح

ما در این بیت با یک نکتهٔ عمیق عرفانی از مولانا روبرو هستیم که فراتر از توجیهات فلسفی برای وجود رنج در عالم می‌رود. پیش از این، سخن از حکمت رنج بود؛ اینکه رنج‌ها و چالش‌ها صحنه‌هایی برای آشکار شدن استعدادهای نهان، غربال نیک از بد، و تصفیهٔ روح هستند. اما اینجا، مولانا پای یک حقیقت والاتر را به میان می‌آورد: مقایسهٔ رنج‌های دنیوی با رنج فراق حق.

من قویاً معتقدم که این بیت محور اصلی نگاه مولانا به مسئلهٔ رنج و نسبت آن با خداوند است. او می‌گوید: «جور دوران و هر آن رنجی که هست / سهل‌تر از بعد حق و غفلت است.» یعنی هر سختی و درد و بلایی که در این جهان تجربه می‌کنیم، تحملش آسان‌تر است از آن بُعد و دوری از حق یا غفلت از او. چرا؟ دلیلش در مصرع بعدی آشکار می‌شود: «زانک اینها بگذرند آن نگذرد.» این «اینها» اشاره به همین رنج‌های دنیوی است که زائل‌شدنی و گذرا هستند. اما «آن» اشاره به خداوند است که زوال نمی‌پذیرد و نیز به فراق او که در صورت غفلت، رنجی پایدار و ناگذر است. رنج‌های دنیوی، هر قدر هم طاقت‌فرسا باشند، بالاخره به پایان می‌رسند؛ اما دوری از حق، اگر آدمی به آن بی‌اعتنا بماند، رنجی است که ادامه پیدا می‌کند.

در اینجا مولانا یک حقیقت بنیادین را به ما یادآوری می‌کند: وجود ما در اصل با مرگ و فناپذیری گره خورده است. آدمی در مقابل مرگ چاره‌ای جز تسلیم ندارد و این خود نقطهٔ آغازین خودشناسی است. اگر انسان به مرگ خود آگاه باشد، بسیاری از ابعاد وجودی‌اش را می‌شناسد. رنج‌ها، به همین طریق، ما را به ضعف و ذلت حقیقی خودمان واقف می‌کنند و یادآور می‌شوند که ما موجوداتی نیستیم که بتوانیم همهٔ خوبی‌ها و شادی‌ها را برای خودمان انحصار کنیم. این آگاهی، ما را به سمت خدا راهبری می‌کند.

در آموزه‌های قرآنی نیز همین منطق به کار رفته است. قرآن کریم می‌فرماید: «وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَيْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُم مُّصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ.» یعنی ما شما را با ترس و گرسنگی و کمبود مال و جان و میوه‌ها امتحان می‌کنیم. اما «بشارت باد بر صابران»، کسانی که وقتی مصیبتی به آن‌ها می‌رسد، می‌گویند: «ما از خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.» اینجاست که رنج معنا پیدا می‌کند. رنج یک باخت یا شر مطلق نیست، بلکه یک امتحان، یک کوره‌ای برای تصفیه و صیقل‌خوردن روح است تا انسان خود را بشناسد و از دل آن، پیروز بیرون آید.

از این روست که مولانا می‌فرماید: «دولت آن دارد که جان آگه برد.» «دولت» در اینجا به معنای بخت و اقبال و سعادت است. یعنی سعادت واقعی نصیب کسی است که در این گذر از رنج‌های دنیوی، جان خود را آگاه و بیدار نگاه دارد. او کسی است که از دل تلخی‌ها شیرینی بیرون می‌کشد و از نقصان‌ها کمال می‌سازد. رنج، در این نگاه، فرصتی است برای تصفیه، خودشناسی و رسیدن به «دولت» و غنای روحی. در واقع، این بیت به ما می‌آموزد که با چه چشم‌اندازی به سختی‌های زندگی بنگریم تا از آن رهگذر، به جای غرق شدن در ناامیدی، به منبع بی‌کران آگاهی و اتصال به حق نزدیک‌تر شویم. این، همان «معنادار کردن زندگی» است که بهترین حالت برای زیستن است.

نکات کلیدی

  • دردهای دنیوی گذرا و ناپایدارند، اما دوری از حق و غفلت از او رنجی پایدار است.
  • رنج‌ها ما را به یاد ضعف‌های حقیقی خود می‌اندازند و راهی برای بازگشت به سوی خداوند باز می‌کنند.
  • سختی‌ها فرصتی برای تصفیهٔ روح، خودشناسی و صیقل خوردن استعدادهای پنهان هستند.
  • سعادتمند کسی است که با آگاهی و بصیرت، رنج‌ها را به مثابهٔ امتحان الهی می‌پذیرد و از آن‌ها درس می‌آموزد.
  • معنادار کردن رنج‌ها، بهترین راه برای زیستن و رسیدن به دولت حقیقی (غنای روحی) است.

Sources: d6-s39 · 01:37:01 d6-s39 · 01:40:02 d6-s39 · 01:44:15 d6-s39 · 01:48:24 d6-s39 · 01:50:11 d6-s39 · 01:51:30

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.