قرائت› دفتر ۶› بخش ۲ - سؤال سایل از مرغی کی بر سر ربض شهری نشسته باشد سر او فاضل‌ترست و عزیزتر و شریف‌تر و مکرم‌تر یا دم او و جواب دادن واعظ سایل را به قدر فهم او› بیت ۱۷۸

M6:178 — شاخ گل هر جا که روید هم گلست / خم مل هر جا که جوشد هم ملست

شاخ گل هر جا که روید هم گلستخم مل هر جا که جوشد هم ملست
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:178

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: شاخهٔ گل، هر کجا که بروید، باز هم گل است؛ و خُمِ شراب، هر کجا که به جوش آید، باز هم شراب است. معنا: این بیت بیانگر این حقیقت است که گوهر و ذات هر چیزی، مستقل از مکان یا شکل ظاهری‌اش، همان می‌ماند و تغییر نمی‌کند.

شرح

این بیت از مولانا یک اصل عمیق متافیزیکی و عرفانی را بیان می‌کند که محور درک ما از حقیقت وجودی انسان و اولیای الهی است. من بارها اشاره کرده‌ام که برای مولانا، حقیقت باطنی و جوهر ذاتی، بر فرم‌های ظاهری و تعلقات عرضی مقدم است. اینجاست که می‌گوید «شاخ گل هر جا که روید هم گل است»، یعنی ماهیت گل بودنِ یک شاخه، با تغییر مکان یا شرایط رویش، از میان نمی‌رود. گل، هر کجا که باشد، گل است و عُمقِ هویّت خود را حفظ می‌کند. همین‌طور «خم مل هر جا که جوشد هم مل است»؛ خم شراب نیز، چه در کوچهٔ بغداد بجوشد و چه در کوی هرات، از ماهیت خمر بودن خود تهی نمی‌شود. این اصل جهان‌شمول، پیامدهای مهمی در فهم ما از انسان کامل و خلیفه‌زادگان پیامبر دارد. مولانا در همین حوالی، این بیت را در سیاق بحث از فرزندان معنوی پیامبر می‌آورد؛ آنهایی که نه از "آب و گل" او، بلکه از "جان و دل" او زاده‌اند و روحاً پرورده شده‌اند. برای او، اتصال باطنی و ولایت روحانی است که ملاک جانشینی و فرزندی معنوی است، نه نسب ظاهری یا جغرافیای مادی. فرقی نمی‌کند این جانشین از بغداد باشد یا هرات یا ری، او به واسطهٔ گوهر باطنی‌اش، همان وارث و خلیفه‌زاده است. مولانا حتی فراتر می‌رود و همین منطق را برای اولیای خداوند به کار می‌بندد و می‌گوید این‌ها "یکی" هستند، حتی اگر ظاهراً "ششصد هزار" باشند. اختلافات ظاهری، حتی در نام و نسب، نمی‌تواند اتحاد باطنی آن‌ها را خدشه‌دار کند. این بینش، دریچه‌ای به سوی وحدت معنوی باز می‌کند که فراتر از تعصبات مذهبی یا فرقه‌ای می‌نشیند. «امام حی قائم آن ولی‌ست / خواه از نسل عمر، خواه از علی‌ست». این نگاه، نشان‌دهندهٔ بی‌اعتنایی مولانا به خط‌کشی‌های ظاهری و تأکید او بر گوهر وجودی است. اگر نور حقیقت بر دل انسانی بتابد، او نه تنها تفاوت‌های ظاهری را نادیده می‌گیرد، بلکه به وحدت درونی آن‌ها پی می‌برد. این همان چیزی است که مولانا با مثال خورشید نیز تأکید می‌کند: «گر ز مغرب برزند خورشید سر / عین خورشید است نه چیز دگر». ظهور از جایی غیرمتعارف، ماهیت خورشید را تغییر نمی‌دهد.

نکات کلیدی

  • جوهر هر چیز ثابت است، مستقل از شکل ظاهری یا مکان.
  • ماهیت روحانی بر نسب ظاهری و جغرافیای مادی برتری دارد.
  • جانشینان معنوی پیامبر، با اتصال باطنی شناخته می‌شوند نه از روی نام یا شهر.
  • وحدت اولیای الهی، فراتر از تفاوت‌های ظاهری و مذهبی است.
  • اگر حقیقت بر دل بتابد، می‌توان به وحدت درونی اشیاء و افراد پی برد.

Sources: d6-s05 · 20:13:00 d6-s72 · 00:45:13

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.