قرائت دفتر ۶ بخش ۶۳ - مثل بیت ۱۸۲۴

M6:1824 — گفتییش ای غصهٔ منکر به حال / راتبهٔ انعامها را زان کمال

گفتییش ای غصهٔ منکر به حالراتبهٔ انعامها را زان کمال
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1824

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: به آن غم که حالِ تو را منکر است گفتی: «مستمری انعام‌های الهی را از آن کمال بی‌نهایت به یاد آور!» معنا: مولانا می‌گوید وقتی غم تو را فرا گرفت و تو را از نعمات کنونی‌ات غافل ساخت، به آن یادآوری کن که نعمت‌های بی‌شماری از کمال مطلق الهی همواره به تو رسیده و می‌رسد.

شرح

در مواجهه با هجوم غم و اندوه، مولانا در این بیت راهکاری دقیق و البته فعالانه پیش روی ما می‌گذارد. او از ما می‌خواهد که در مقام یک انسان «چست» و زیرک، یعنی کسی که در اوج غم نیز هشیاری خود را از دست نمی‌دهد، با خودِ غم سخن بگوییم و به آن یادآوری کنیم. این غم «منکر به حال» است؛ یعنی وضع حال حاضر و احوال کنونی ما را از مقابل چشمانمان دور می‌کند، نعمات موجود را می‌پوشاند و ما را به نوعی انکار از واقعیت مبتلا می‌سازد. در چنین حالتی، ما نه‌تنها از نعمت‌های پیشین غافل می‌شویم، بلکه از آن‌چه اکنون نیز در اختیار داریم نیز چشم می‌پوشیم و غرق در ناامیدی می‌گردیم. اما وظیفهٔ انسان زیرک در این مقام چیست؟ باید به این غم انکارگر بگویی که «راتبهٔ انعام‌ها را زان کمال». «راتبه» در ادبیات کهن فارسی به معنای مستمری یا حقوقی است که به صورت منظم و پیوسته پرداخت می‌شده است. مولانا با به‌کارگیری این واژه، بر پایداری و مداومت انعام‌ها و نعمت‌های الهی تأکید می‌کند. این انعام‌ها، نه موهبت‌هایی تصادفی یا گسسته، بلکه جریان‌هایی ثابت و ازلی هستند که از «کمال» مطلق حق، یعنی از ذات بی‌نقص و نامتناهی خداوند، سرازیر می‌شوند. به عبارت دیگر، این نعمات، تجلیات دائمی صفات جمال و جلال الهی هستند که هیچ‌گاه متوقف نمی‌شوند. بنابراین، این بیت نوعی جدال روحانی را به تصویر می‌کشد: جدالِ میان غمِ انکارگر و حافظهٔ سپاسگزار. مولانا به ما می‌آموزد که اجازه ندهیم غم، ما را به ورطهٔ فراموشی نعمات و فضل الهی بکشاند. بلکه باید با عزمی راسخ، به این غم یادآوری کنیم که دریای فیض الهی هرگز خشک نمی‌شود و بخشش‌های او همواره برقرار است. این یک نگاه فعالانه و مبارزه‌جویانه با نومیدی است؛ نوعی «شکر عملی» که در آن به جای تسلیم در برابر یأس، به یادآوری سوابق لطف حق می‌پردازیم و از این راه، امید را در دل خود زنده نگاه می‌داریم.

نکات کلیدی

  • غم نباید ما را از یاد نعمت‌های جاری و پیوستهٔ الهی غافل کند.
  • در مواجهه با غم، باید فعالانه به آن اعتراض کرد و آن را به یادآوری برکات الهی فراخواند.
  • نعمات الهی همچون مستمری، از کمال بی‌نهایت حق همواره سرازیر و بی‌وقفه جاری‌اند.
  • زیرکی (چستی) در مواجهه با غم، نگاه به سوابق لطف و کرم الهی و پافشاری بر امید است.

Sources: d6-s40 · 00:46:48 d6-s40 · 00:50:14 d6-s40 · 00:52:02

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.