قرائت دفتر ۶ بخش ۶۴ - باقی قصهٔ فقیر روزی‌طلب بی‌واسطهٔ کسب بیت ۱۸۳۵

M6:1835 — بی ز جهدی آفریدی مر مرا / بی فن من روزیم ده زین سرا

بی ز جهدی آفریدی مر مرابی فن من روزیم ده زین سرا
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1835

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تو مرا بدون هیچ کوششی آفریدی؛ حال نیز بدون نیاز به مهارت من، از این جهان روزی‌ام ده. معنا: این بیت، دعای بندهٔ محتاجی است که از خداوند می‌خواهد، همان‌گونه که هستی‌اش را بی‌تلاش عطا کرده، روزی‌اش را نیز بدون نیاز به کار و فن او فراهم آورد.

شرح

من در این بیت، ندای فقیرِ دردمندی را می‌شنوم که در اوج ناتوانی، خطاب به پروردگارش، دلیل می‌آورد. منطق او روشن است: «بی‌ز جهدی آفریدی مر مرا». یعنی هم تو در آفریدن من بی‌رنج بوده‌ای، که خودِ قرآن در آیة‌الکرسی تأیید می‌کند: «وَلاَ یَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا»، یعنی نگاهبانی از آسمان‌ها و زمین او را به رنج نمی‌افکند؛ و هم من در خلق شدن خویش هیچ نقشی نداشتم و بی‌رنج و بی‌تلاش به این جهان آمده‌ام. حال که چنین است، قیاس می‌کند و تقاضای خود را پیش می‌نهد: «بی فن من روزیم ده زین سرا». یعنی حالا که هستی‌ام را رایگان بخشیدی و هیچ تلاشی از من نخواستی، لطف کن و روزی‌ام را نیز بی‌آنکه نیازی به فن و مهارت و حیله‌گری من باشد، در این سرای دنیا برسان. این دعای اولیه، خود نقطه آغازین داستانی عمیق‌تر است که مولانا می‌خواهد برای ما روایت کند. داستان فقیر روزی‌طلب، قصه‌ای است که در نهایت به این کشف ختم می‌شود که آدمی برای یافتن گنج و روزی خود، باید به خویشتن بازگردد. آنچه می‌جوییم، اغلب بسی نزدیک‌تر از آن است که در ابتدا می‌پنداریم. این فقیر، در گام اول، روزی را همچون وجود، موهبتی بیرونی و بی‌زحمت می‌طلبد. اما سیر داستان و گره‌گشایی‌های مولانا، به ما می‌آموزد که گنجِ مخفی و منبع اصلی روزی و آرامش در عمق وجود ماست و ما بی‌جهت راه را بر خود دور می‌کنیم. خداوند به تصریح قرآن، پیوسته و بی‌کلال در کار آفرینش و تدبیر است؛ «کل یوم هو فی شأن». از این روست که «بی‌ز جهدی آفریدی» نه از روی غفلت یا بی‌توجهی، که از سر کمال قدرت و فاعلیت اوست. این دعای فقیر، تجلی همین حقیقت است که خالقی که هستی را بدون زحمت به ما بخشید، توانایی دارد که رزق را نیز بدون واسطهٔ جهد ما فراهم آورد، هرچند که راه معرفت حقیقی، خود رجوع به درون و حفاری این چاه عمیق وجود است.

نکات کلیدی

  • طلب روزی بی‌رنج: این بیت بیانگر دعای اولیهٔ انسان برای فراهم آمدن رزق بدون نیاز به تلاش و مهارت است.
  • آفرینش بی‌تعب الهی: خداوند در آفرینش موجودات، هیچ رنج و تعبی نمی‌برد، حقیقتی که در قرآن نیز تأیید شده است.
  • قیاس رزاقیت با خلاقیت: بنده با این منطق دعا می‌کند که چون هستی را بی‌جهد دریافت کرده، روزی را نیز این‌گونه می‌خواهد.
  • نقطه آغازین داستان گنج درون: این درخواستِ ظاهراً بیرونی برای روزی، سرآغاز کشف گنج وجودی در خود است که مولانا به آن هدایت می‌کند.

Sources: d6-s41 · 00:02:17 d6-s41 · 00:06:08 d6-s41 · 00:09:13 s02 [00:30:00] (on self-knowledge) s05 [00:45:00] (on God's constant engagement)

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.