قرائت› دفتر ۶› بخش ۶۴ - باقی قصهٔ فقیر روزی‌طلب بی‌واسطهٔ کسب› بیت ۱۸۴۰

M6:1840 — هم‌چو آن شخصی که روزی حلال / از خدا می‌خواست بی‌کسب و کلال

هم‌چو آن شخصی که روزی حلالاز خدا می‌خواست بی‌کسب و کلال
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1840

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: درست مانند آن شخصی که رزق حلال را از خدا می‌خواست، بی‌آنکه نیاز به کوشش و خستگی داشته باشد. معنا: این بیت اشاره به داستان مردی می‌کند که از خداوند روزیِ بی‌زحمت و حلال طلب می‌کرد، و سرانجام این خواست او منجر به واقعه‌ای شد که حقایقی پنهان را آشکار ساخت.

شرح

این بیت در میانهٔ دفتر ششم مثنوی، ارجاعی است به داستانی که مولانا پیش‌تر در دفتر سوم نقل کرده بود؛ اتفاقی نادر در شیوهٔ بیان مولانا. من بارها گفته‌ام که مولانا کمتر به گذشته رجوع می‌کند یا به آنچه پیشتر گفته است، اشاره‌ای صریح دارد. او چون سیلی روان، همواره به جلو می‌رود و در بند تصحیح یا ارجاع به گفته‌های پیشین خود نیست. این همان خصلت «نوشوندگی» مولاناست؛ او پیوسته نو می‌شود، جامه‌های فکر و روح خود را هر روز عوض می‌کند و از نو می‌اندیشد. این بیت یکی از موارد اندکِ ارجاعِ اوست که خود یادآور می‌شود «هم‌چو آن شخصی که…». این عدم بازگشت و عدم تصحیح، نشان از آن دارد که مثنوی و غزل‌هایش، نه حاصل صنعت‌گریِ حافظ‌گونه، بلکه فوران بی‌مکثِ وحیِ قلبی و الهامِ مداوم است که فرصت بازنگری را بر نمی‌تابد و نیازی به آن نمی‌بیند؛ کمالِ آن در همین «نوشونده» بودن و «نوا» بودن است.

داستان این شخص، مربوط به زمان حضرت داوود است. مردی از خدا روزیِ حلال می‌خواست، بی‌آنکه بخواهد برای آن کسب و کار کند یا رنجی ببرد. روزی گاوی ناگهان وارد خانهٔ او می‌شود و او به گمانِ استجابت دعا، گاو را می‌کشد و می‌خورد. اما ماجرا به اینجا ختم نمی‌شود؛ صاحب گاو پیدا شده و شکایت را نزد حضرت داوود می‌برد. عدالت داوود، لدنی بود، یعنی از علم الهی نشأت می‌گرفت، نه از شواهد ظاهری و گواهان. همین ویژگی داوود باعث می‌شود که در خلال رسیدگی به این دعوا، حقایق پنهانی آشکار شود: معلوم می‌شود که صاحب گاو، بردهٔ پدرِ این مرد بوده و پدرش را کشته و جسدش را در جایی دفن کرده است. این واقعهٔ به ظاهر بی‌اهمیت، سرانجام به رسوایی و کشف جنایتی دیرین می‌انجامد. مولانا از این داستان بهره می‌برد تا پیامدهای ناخواستهٔ دعاها و پیچیدگی‌های کار خداوند را به تصویر بکشد؛ دعایی که در ظاهر برای روزی حلال و بی‌زحمت بود، منجر به گره‌گشایی از حقایقی می‌شود که مرد از آن بی‌خبر بود.

من این را بارها گفته‌ام که دعا ابراز بندگی‌ست، نه ابزار زندگی. ما سه گونه دعا داریم: دعای خواهشمندانه، دعای ستایشگرانه و دعای نیایشگرانه. انسان‌ها اغلب دعا را در همان نوع خواهشمندانه خلاصه کرده‌اند و توقع دارند که هر خواسته‌ای را بلافاصله اجابت کنند. اما این با رسم عاشقی و عرفان ناسازگار است. خداوند وعدهٔ استجابتِ همهٔ دعاها را نداده است و گاهی تأخیر در اجابت، خود حکمت‌هایی دارد؛ شاید می‌خواهد صدای بنده را بیشتر بشنود و محاورهٔ او ادامه یابد. شاید از طریق همان دعا، حقایق دیگری بر او آشکار کند. همین اتفاق برای مرد روزی‌طلب رخ داد: خواسته‌ای ساده، اما پاسخ پیچیده و پنهانی که سرانجام به آشکار شدن حقایق دیگری انجامید.

مولانا پس از این بیت و داستان، بحث را به «خفض و رفع» خداوند می‌کشاند. عالم سراسر صحنهٔ خفض و رفع است؛ قبض و بسط، فرو افکندن و بالا بردن. همان‌طور که روز قیامت برخی را خفض و برخی را رفع می‌کند، در این جهان نیز از آسمان و زمین گرفته تا فصول سال و احوال مزاج انسان و حتی صلح و جنگ روزگار، همه در معرض این خفض و رفع و دگرگونی‌اند. این داستان مرد روزی‌طلب نیز در نهایت مصداقی از همین خفض و رفع الهی بود که مرد را در ابتدا به رفع و سعادت ظاهری (گاو) رساند، اما سپس با خفض (رسوایی و آشکار شدن گذشته) مواجه ساخت. این همه درسی است برای آنکه از دعا فقط انتظار یک معامله را نداشته باشیم، بلکه آن را دریچه‌ای برای فهم عوالم پنهان و بندگی خالصانه بدانیم.

نکات کلیدی

  • مولانا کمتر به گذشته و گفته‌های پیشین خود ارجاع می‌دهد؛ این ارجاع نادر، نشانگر سبک «نوشونده» اوست.
  • دعا در نگاه مولانا، ابزار زندگی نیست، بلکه ابراز بندگی و اظهار خلوص است.
  • تأخیر در استجابت دعا ممکن است حکمت الهی باشد تا بنده بیشتر با معشوق خود به گفت‌وگو بپردازد و حقایق پنهان آشکار شود.
  • داستان مرد روزی‌طلب نشان می‌دهد که وقایع ظاهری (استجابت دعا) گاهی راهی برای آشکار شدن حقایق عمیق‌تر و پنهان (جنایت دیرین) هستند.
  • عدالت «لدنی» حضرت داوود، نمادی از حکمیت مبتنی بر علم الهی است که حقایق را از ورای شواهد ظاهری کشف می‌کند.

Sources: d6-s41 · 00:18:20 d6-s41 · 00:24:30 d6-s41 · 03:01:01

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.