قرائت› دفتر ۶› بخش ۶۴ - باقی قصهٔ فقیر روزی‌طلب بی‌واسطهٔ کسب› بیت ۱۸۹۵

M6:1895 — کعبهٔ جبریل و جانها سدره‌ای / قبلهٔ عبدالبطون شد سفره‌ای

کعبهٔ جبریل و جانها سدره‌ایقبلهٔ عبدالبطون شد سفره‌ای
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1895

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: قبلهٔ جبریل و جان‌های ملکوتی، درخت سدرةالمنتهی است؛ اما قبلهٔ شکم‌پرستان و بندهٔ شکم، سفرهٔ غذاست. معنا: این بیت با مقایسه‌ای آشکار، تفاوت جهت‌گیری و کعبهٔ آمال انسان‌ها را بر حسب مرتبهٔ وجودی و دلبستگی‌شان بیان می‌کند: از سویی اوج سیر معنوی و از سوی دیگر فرودِ فرومایگی مادی.

شرح

خب، در اینجا مولانا، با زبانی بسیار گویا و در یک تمثیل‌پردازی درخشان، به ما می‌آموزد که هر موجودی، بر حسب خوی و گوهرش، قبله‌ای دارد، جهتی برای پرواز و مقصدی برای آمال. این بیت در واقع سرآغاز شرحی عمیق‌تر از مولاناست که نشان می‌دهد چگونه تنوع آمال و قبله‌ها، تجلیِ تنوعِ رزق‌های الهی است؛ رزق‌هایی که نه فقط خوردنی و آشامیدنی، که شامل هر آنچه جان آدمی را تغذیه می‌کند، می‌شود.

می‌فرماید: «کعبهٔ جبریل و جان‌ها سدره‌ای». قبله، یعنی جهتی که جان به سوی آن برمی‌کشد و کعبه، یعنی مقصد نهاییِ طوافِ هستی. جبرئیل، نماد اوج پاکی و معراج است، نماد جان‌هایی که جبرئیل‌سار و جبرئیل‌سان‌اند؛ یعنی پیوسته در طلب ملکوت اعلی و پرواز به عالم بالا هستند. قبله و کعبهٔ چنین جان‌هایی چیست؟ سدره است. و بی‌درنگ مولانا به سدرةالمنتهی اشاره می‌کند، آن درخت سبزی که پیامبر گرامی اسلام در شب معراج، در آخرین مرحلهٔ سیر خود، به آن رسید. آنجا که فرمود: «عندها سدرة المنتهی». این سدره، نقطهٔ پایان راهی بود که پیامبر در عالم معنا و به دور از صورت‌ها پیمود؛ نقطه‌ای که ورای آن، حجاب‌های نوری قرار داشت. این توصیفات و تصویرها البته که تمثیلاتی است از عالم بی‌صورت و ماجراهایی که در آنجا رخ داده است. یک نور سبزی که حدفاصل محمد (صلوات‌الله‌علیه) و حضرت باری‌تعالی بود، نوری بود که عارفان آن را تداخل نور سفیدِ وجوبیِ حق و نور سیاه ظلمت امکانیِ انسانِ کامل دانسته‌اند. به هر تقدیر، سدره نماد اوج سیر معنوی و مقصد جان‌های ملکوتی است؛ نقطه‌ای که فراتر از آن، وصف و بیان ممکن نیست.

اما در نیمهٔ دوم بیت می‌گوید: «قبلهٔ عبدالبطون شد سفره‌ای». «عبدالبطون» یک نام خاص نیست، بلکه توصیفی از بندهٔ شکم، یعنی کسی است که اسیر شهوات و خور و خواب و نفسانیات است. قبلهٔ چنین کسی، یعنی آنچه تمام وجودش را به سوی خود می‌کشد، سفرهٔ غذاست. به همین سادگی، مولانا یک طیف وسیع از انسان‌ها را، از متعالی‌ترین تا پست‌ترین، در یک تقابل تند قرار می‌دهد. این تقابل نشان می‌دهد که چگونه رزق‌های انسان‌ها، از معنوی‌ترین وصال تا مادی‌ترین نان، بر حسب «خوی» و «ساختار» وجودی‌شان به آنها عطا می‌شود. این انتخاب جبری نیست، بلکه سازمان‌دهی عالم است؛ خدای متعال هر موجودی را مناسب خوی و خصلتش، آفریده و رزق متناسب با آن را نیز فراهم آورده است. همچنان که خود مولانا در ادامه می‌گوید: «خوی آن را عاشق نان کرده‌ایم / خوی این را مست جانان کرده‌ایم»؛ برخی عاشق نان و تن‌اند و برخی مست جانان و معنا. این بیت مقدمه‌ای است برای تصریح این نکته که قبلهٔ عارف نور وصال است، اما قبلهٔ عقل مفلسف، خیال.

نکات کلیدی

  • مقصد نهایی هر کس، از جنس «خوی» و «گوهر» وجودی اوست؛ برخی به سوی ملکوت، برخی به سوی مادیات.
  • «سدرةالمنتهی» نماد اوج سیر معنوی و مقصد جان‌های ملکوتی است، نقطه‌ای ورای هر صورت و وصف.
  • «عبدالبطون» وصف کسی است که اسیر شهوات و شکم‌پرستی است و قبلهٔ او سفرهٔ غذاست.
  • تنوع قبله‌ها و آمال، تجلی نظام‌مند رزق‌های الهی است که به تناسب ساختار وجودی هر موجود عطا می‌شود.
  • این تقسیم‌بندی، نشان از جبر نیست، بلکه سازمان‌دهی حکیمانهٔ عالم و تفاوت در استعدادها و جهت‌گیری‌های وجودی است.

Sources: d6-s42 [01:01:14:00] d6-s42 [01:04:19:00] d6-s42 [01:10:32:00] d6-s42 [01:24:19:00]

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.