قرائت دفتر ۶ بخش ۶۴ - باقی قصهٔ فقیر روزی‌طلب بی‌واسطهٔ کسب بیت ۱۸۹۷

M6:1897 — قبلهٔ زاهد بود یزدان بر / قبلهٔ مطمع بود همیان زر

قبلهٔ زاهد بود یزدان برقبلهٔ مطمع بود همیان زر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:1897

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: قبلهٔ زاهد، پروردگارِ نیکوکار است؛ و قبلهٔ آزمند، کیسهٔ زر است. معنا: این بیت به سادگی بیان می‌کند که هر کسی بسته به همّت و میل درونی‌اش، هدف و مقصد خود را دارد؛ زاهد روی به خدا دارد و آزمند روی به ثروت.

شرح

این بیت از سلسله ابیاتی است که مولانا در آن، «قبله»های گوناگون آدمیان را بر می‌شمارد. این رویکرد، در حقیقت، تمثیلی از تنوع در همّت‌ها و جهت‌گیری‌های باطنی انسان‌هاست؛ هر کس در مسیر هستی و در زندگی خود، روی به سوی چیزی دارد که آن را نهایت مطلوب خویش می‌پندارد.

«زاهد»، آن کسی که از دنیا کناره می‌گیرد و به ریاضت مشغول است، قبله و مطلوبش «یزدان بر» است. «یزدان بر» یعنی خدای نیکوکار، خدای صاحب برکت و احسان. زاهد این وجه از حق را می‌جوید و به آن روی می‌آورد، شاید برای رهایی از دوزخ یا رسیدن به بهشت، یا حتی برای قرب و شکرگزاری از احسان‌های الهی. این با قبلهٔ عارف که «نور وصال» است، متفاوت است؛ عارف فراتر از احسان و برّ، خودِ وصال را می‌جوید، اما زاهد در دایره‌ای دیگر به سوی حق متوجه است.

در مقابل، قبلهٔ «مطمع» یا «طامع» — همان انسان آزمند و دنیاپرست — «همیان زر» است؛ کیسه‌ای پر از طلا. کسی که همّت او کوتاه است و چشمش به مادیات دوخته شده، همهٔ هستی را در ثروت و زر می‌بیند و مقصد نهایی او انباشتن مال است. مولانا در اینجا به سادگی و بدون قضاوت، این تفاوت‌های بنیادی در آرزوها و طلب‌ها را بازگو می‌کند. این جهان، چنان که می‌بینیم، سازمان یافته است تا برای هر «خوی» و هر «طبعی» رزق و نصیبی درخور فراهم آورد. رزق عارفان «عقار در کأس زرین» است و رزق دنیاپرستان «آب تتماج و تغار». این جبر نیست، بلکه سازماندهی حکیمانهٔ عالم است؛ خداوند رزق هر کس را متناسب با خصلت و ساختار او فراهم آورده است.

نکات کلیدی

  • «قبله» در مثنوی، نمادی از جهت‌گیری باطنی و مقصد نهایی هر فرد است.
  • مولانا میان «یزدان بر» (خدای نیکوکار، مطلوب زاهد) و «نور وصال» (مطلوب عارف) تمایز قائل می‌شود.
  • هدف زاهد، خدای بخشنده است؛ در حالی که هدف آزمند، ثروت مادی است.
  • این بیت نشان‌دهندهٔ تنوع خلقت و سازمان‌یافتگی جهان است که برای هر «خوی» و «همت»ی، رزقی درخور مهیا کرده است.
  • رویکرد مولانا در اینجا توصیفی است و نه قضاوتی؛ او صرفاً کثرتِ مقاصد را بازگو می‌کند.

Sources: d6-s42 [01:05:58:00] d6-s42 [01:06:20:00] d6-s42 [01:09:40:00] d6-s42 [01:10:32:00]

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.