قرائت› دفتر ۶› بخش ۷۱ - پرسیدن آن وارد از حرم شیخ کی شیخ کجاست کجا جوییم و جواب نافرجام گفتن حرم› بیت ۲۰۶۵
M6:2065 — کین اباحت زین جماعت فاش شد / رخصت هر مفسد قلاش شد
M6:2065
شرحِ سروش — برگرفته از درسگفتارهای ضبطشدهٔ مثنوی او
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: چون این بیبندوباری و مباحدانستنِ هر کار از جانب این گروه (صوفیانِ مدعی) آشکار گشت، دستاویز و مجوزی شد برای هر فاسدِ شیادی. معنا: مولانا در این بیت، از طریق زبانِ همسر شیخ، به نقد تند صوفیانی میپردازد که با مباحشمردنِ محرمات و انکارِ احکامِ شریعت، راه را برای هر مفسد و شیادی باز کردند تا به نام دین، بیپروایی کنند.
شرح
در این بیت، مولانا از زبان همسر شیخِ داستان، که زنی نکتهسنج و تیزبین است، نقدی تند و بیپرده را بر گروهی از صوفیان مطرح میکند؛ نقدی که بیشک بیانگر دغدغه و موضع خودِ مولاناست. او به صراحت میگوید که «اباحیگری»، یعنی مباح شمردنِ همهکارها و عدم رعایتِ حلال و حرام، از جانبِ «این جماعت» یعنی همان صوفیانِ مدعی، آشکار و رایج شد. این گروه از صوفیان که مولانا آنها را «اباحیمشرب» میخواند، بر این باور بودند که پس از رسیدن به مقامی بلند از عرفان، دیگر احکام شریعت و فرامینِ حلال و حرام بر آنها جاری نیست. ایشان خود را فراتر از قیودِ شرعی میدیدند، درست همانندِ ملائکه که امر و نهی ندارند. این طرز فکر از خطرناکترین انحرافاتِ صوفیانه بود که عالمان بزرگی چون غزالی نیز به شدت با آن مبارزه کردند. غزالی در «احیاءالعلوم» و «کیمیای سعادت»، اباحیگرایان را بدتر از کفار میدانست و حتی فتوای قتل آنها را صادر کرده بود؛ چرا که کافر تکلیفش معلوم است، اما اینان با پوشش اسلام، دین را از درون تهی میکردند. مولانا تفاوت آشکاری میان این اباحیگرایان و صوفیانِ ملامتیه یا قلندریه میبیند. ملامتیان، از جمله حافظ که ما او را جزو این طایفه میدانیم، عمداً اعمالی را انجام میدادند که در ظاهر زشت و گناه محسوب میشد؛ اما هدفشان ملامت دیدن از سوی خلق و شکستنِ نفسِ خودپرستشان بود، نه اینکه اعتقاد داشته باشند احکام شریعت از آنها برداشته شده است. آنها میخواستند از چشمِ مردم بیفتند تا گرفتار غرور و کبر نشوند، اما اباحیگرایان با نیتی متفاوت، اساساً قیدوبند شرع را از خود برمیداشتند. نتیجهٔ این اباحیگری، آن شد که به قول مولانا: «رخصت هر مفسد قلاش شد». یعنی این رویکردِ مباحشمردنِ گناهان، بهانهای شد برای هر فردِ فاسد و شیادی (قلاش به معنای کلاش و شیاد) تا به راحتی از دایرهٔ شرع و اخلاق بیرون برود و هر غلطی که میخواهد مرتکب شود، به نامِ سلوک عرفانی توجیه کند. این بیت نشان میدهد که مولانا، با وجود تأکید بر عشق و باطن، هرگز از اهمیت «شرع و تقوا» و «آداب» غافل نبوده و انحرافاتی چون اباحیگری را خطری جدی برای دین و اخلاق میدانسته است. این اعتراض مولانا به روشنی نشاندهندهٔ پایبندی او به اصولِ شریعت است و او این گونه تزویر و کجروی را به شدت ملامت میکند.
نکات کلیدی
- مولانا اباحیگری را انحرافی خطرناک در سلوک صوفیانه میداند.
- اباحیگری به معنای ادعای فراتر رفتن از احکام شریعت و حلال و حرام است.
- این رویکرد، دستاویزی برای شیادان و مفسدان میشد تا گناهان خود را توجیه کنند.
- مولانا میان اباحیون و ملامتیه یا قلندریه، که هدفشان شکستن نفس بود نه نقض شریعت، تمایز قائل است.
- پایبندی به شرع و تقوا حتی در اوج عرفان، دغدغهٔ اصلی مولاناست.
Sources: d6-s46 · 21:40:00 d6-s46 · 22:43:00
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: For this permissiveness (ibāḥat) became manifest from this group, it became a license (rukhṣat) for every corrupt scoundrel (qallāsh). Meaning: Rumi, through the voice of a character, critiques certain Sufi groups who advocated radical 'permissiveness' (ibāḥat), claiming they were beyond religious law. He observes that this stance tragically served as a dangerous license for any morally corrupt individual or charlatan to disregard ethical and divine commands.
Explanation
Here, Rumi, speaking through the insightful character of the Sheikh's wife, levels a sharp and unreserved critique against a particular group of Sufis – a critique that undeniably reflects Rumi's own profound concerns. He states explicitly that ibāḥat, meaning radical permissiveness or the deeming of all actions as lawful, became manifest and widespread among 'this group' of self-proclaimed Sufis. These ibāḥi-mashrab (permissiveness-minded) Sufis believed that upon reaching a high spiritual station, they were no longer bound by the dictates of Sharia, the divine law, or the distinctions of ḥalāl (lawful) and ḥarām (unlawful). They saw themselves as transcending religious constraints, akin to angels who are not subject to divine commands and prohibitions. This mindset represented one of the most perilous deviations within Sufism, fiercely combated by eminent scholars like Ghazali. Ghazali, in his Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn and Kīmiyā-yi Saʿādat, considered ibāḥiyyūn worse than infidels, even issuing a fatwa for their execution, because unlike infidels whose stance is clear, these individuals undermined religion from within, cloaked in the guise of Islam. Rumi draws a crucial distinction between these ibāḥiyyūn and the Malamatiyya or Qalandariyya Sufis. The Malamatiyya, including Hafez, whom I classify among them, deliberately engaged in outwardly scandalous or sinful acts. However, their motive was to incur public blame and shatter their own egoistic self-importance, not because they believed religious laws had been lifted for them. They sought to fall from public esteem to avoid pride and arrogance, whereas the ibāḥiyyūn, with a different intent, fundamentally cast off the bonds of Sharia altogether. The tragic consequence of this ibāḥat, as Rumi states, was that 'it became a license for every corrupt scoundrel.' This approach of deeming sins permissible became a pretext for any morally corrupt individual or charlatan (qallāsh) to easily abandon the bounds of divine law and ethics, justifying any transgression under the guise of mystical endeavor. This beyt demonstrates that Rumi, despite his profound emphasis on love and inner states, never overlooked the importance of sharʿ (divine law) and taqwā (piety). He regarded deviations like ibāḥat as a serious threat to both religion and morality, harshly condemning such hypocrisy and deviance.
Key takeaways
- Rumi views ibāḥat (radical permissiveness) as a dangerous deviation in Sufi practice.
- Ibāḥat signifies the claim of transcending the divine law (sharʿ) and the distinction between lawful (ḥalāl) and unlawful (ḥarām).
- This approach became a dangerous pretext for charlatans and corrupt individuals to justify their transgressions.
- Rumi distinguishes between ibāḥiyyūn and Malamatiyya/Qalandariyya, whose aim was ego-crushing, not violating the Sharia.
- Adherence to divine law (sharʿ) and piety (taqwā) remains a core concern for Rumi, even amidst his emphasis on love and inner states.
Sources: d6-s46 · 21:40:00 d6-s46 · 22:43:00
به زبانِ تو — AI
گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات
گفتگوی تو تا وقتی عمومیاش نکنی، فقط روی همین دستگاه میماند.
پرسشهای خوانندگان0
هنوز پرسشی بهاشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.