قرائت دفتر ۶ بخش ۴ - مناجات و پناه جستن به حق از فتنهٔ اختیار و از فتنهٔ اسباب اختیار کی سماوات و ارضین از اختیار و اسباب اختیار شکوهیدند و ترسیدند و خلقت آدمی مولع افتاد بر طلب اختیار و اسباب اختیار خویش چنانک بیمار باشد خود را اختیار کم بیند صحت خواهد کی سبب اختیارست تا اختیارش بیفزاید و منصب خواهد تا اختیارش بیفزاید و مهبط قهر حق در امم ماضیه فرط اختیار و اسباب اختیار بوده است هرگز فرعون بی‌نوا کس ندیده است بیت ۲۱۳

M6:213 — تا بکی این ابتلا یا رب مکن / مذهبی‌ام بخش و ده‌مذهب مکن

تا بکی این ابتلا یا رب مکنمذهبی‌ام بخش و ده‌مذهب مکن
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:213

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پروردگارا، این آزمایش‌ها و گرفتاری‌ها تا کی؟ چنین با من مکن! به من یک راه و مذهب عطا کن و مرا در میان ده‌ها راه و مذهب سرگشته مگردان. معنا: مولانا در این بیت از کثرت انتخاب‌ها و ابتلاهای ناشی از اختیار آدمی به خداوند شکوه می‌کند و از او یک راه روشن و واحد می‌طلبد تا از سرگشتگی و خطرات گزینش‌های نادرست در امان باشد.

شرح

در این بیت، مولانا سخنی بر زبان می‌آورد که در نگاه نخست، شاید غریب بیاید. او نه از جبر، که از اختیار می‌نالد. ما عموماً از تنگنای جبر و محدودیت‌هایی که تقدیر بر ما تحمیل می‌کند، گلایه می‌کنیم؛ اما مولانا اینجا از آن سوی سکه، از باری که اختیار بر دوش آدمی می‌نهد، می‌گریزد و آن را به درگاه الهی بازپس می‌زند. او می‌گوید: «تا بکی این ابتلا یا رب مکن، مذهبی‌ام بخش و ده‌مذهب مکن.» این درخواستی است که من را بیازمای، ده راه و صد گزینه پیش پای من مگذار که در انتخاب آن‌ها حیران و سرگردان بمانم و عاقبت به خطا افتم.

از دید من، وقتی مولانا در اینجا از «اختیار» سخن می‌گوید، منظور بیش از آنکه مختاریت ذاتی آدمی باشد—که حتی در بند و زندان نیز پابرجاست—قدرت انتخاب میان گزینه‌های متکثر است. او نه می‌خواهد قوهٔ انتخاب از او ستانده شود، بلکه تمنای آن دارد که «قدرت» او برای گزینش، معطوف به تنها یک راه و یک گزینهٔ درست باشد؛ نه اینکه هزاران راه کج و معوج پیش روی او گشوده شود و او را به ورطهٔ هلاکت اندازد. این طلبِ یک مذهب در برابر ده‌مذهب، در واقع طلبِ صراط مستقیم است، طلبِ یکتاپرستی در عمل و توحید در مسیر زندگی.

مولانا به‌خوبی واقف است که در اختیار، «آفت‌ها» نهفته است. آفتی که گاه موجب هلاکت می‌شود، زیرا ممکن است انسان بر اثر انتخاب یک گزینهٔ بد، تمام پیامدهای سوء آن را متحمل شود. او می‌خواهد از همین ابتدا، از این بار سنگین اختیار و قدرتِ گزینش رها شود و راه مستقیم را از خداوند طلب می‌کند تا بدون سرگشتگی و خطا، به مقصد عالی خود برسد. این نه شکوه از بی‌عدالتی تقدیر، بلکه تمنایی عمیق برای هدایت و دستگیری الهی در میانهٔ حیرت انتخاب‌هاست؛ درخواستی برای سادگی و یقین در مسیری که به کمال می‌انجامد. این بیت نشان می‌دهد که مولانا، در اوج معرفت و توحید، بار مسئولیت اختیار را بیش از جبر، سنگین و خطرساز می‌داند و به این دلیل از آن به خداوند پناه می‌برد.

نکات کلیدی

  • شکوه مولانا در این بیت از اختیار است، نه جبر — بر خلاف انتظار عام.
  • او از خداوند طلب یک راه مستقیم و روشن می‌کند تا از سرگشتگی و کثرت گزینه‌ها در امان بماند.
  • «اختیار» در اینجا به معنای «قدرت انتخاب» میان گزینه‌های فراوان است که خود حامل آفت‌ها و خطراتی است.
  • این درخواست، نه برای سلب اراده، بلکه برای تحدید قدرت انتخاب و رهایی از بار مسئولیت انتخاب‌های متعدد است.
  • مولانا در پی یقینی است که کثرت راه‌ها را به یک مقصد واحد و امن فروبکاهد.
  • این بیت تمنایی عمیق برای هدایت الهی و سادگی مسیر زندگی است، نه گله از تقدیر.

Sources: d6-s07 · 18:10:00 d6-s07 · 19:41:00 d6-s29 · 00:51:42

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.