قرائت دفتر ۶ بخش ۷۵ - حکمت در انی جاعل فی الارض خلیفة بیت ۲۱۶۵

M6:2165 — هم نکر سازید از بهر ثمود / صیحه‌ای که جانشان را در ربود

هم نکر سازید از بهر ثمودصیحه‌ای که جانشان را در ربود
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2165

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: و نیز برای قوم ثمود برانگیختید / صیحه‌ای (فریادی آسمانی) که جان‌هایشان را در ربود.

معنا: خداوند برای عذاب قوم ثمود، صیحه‌ای مهلک فرستاد که ناگهان جانشان را گرفت و آنان را نابود ساخت.

شرح

این بیت در ادامهٔ اشاره به نزاع‌ها و تقابل‌های تاریخی میان حق و باطل، از نمرود و ابراهیم تا فرعون و موسی و سپس پیامبر اسلام و ابوجهل، مطرح می‌شود. مولانا در اینجا به داستان قوم ثمود اشاره می‌کند و این‌که خداوند چگونه برای اتمام حجت و اِعمال عدالت خود، ابزارهایی از طبیعت را به کار می‌گیرد.

بگذارید بر واژهٔ کلیدی این بیت، «نکر»، تأمل کنیم. این واژه در لغت‌نامه‌ها یافت نمی‌شود و شارحان مثنوی در تفسیر آن اختلاف نظر دارند. اما به گمان من، نظر نیکلسون، همان شارح برجستهٔ انگلیسی‌زبان، پذیرفتنی‌تر است: «نکر» همان کلمهٔ «نوکر» است. یعنی خداوند آن صیحه را «نوکر» و ابزار خود ساخت. این شیوه‌ای است که خداوند در طول تاریخ برای مقابله با ستمگران و اتمام حجت خود به کار برده است. همان‌طور که آتش را برای ابراهیم نوکر و داور ساخت تا کار نزاع او و نمرود را فیصله دهد، و آب دریا را برای موسی و فرعون، در مورد ثمود نیز «صیحه» را گماشت. این صیحه، همان‌طور که قرآن می‌گوید، جان آن قوم نافرمان را در ربود.

این تنها یک حادثهٔ تاریخی منزوی نیست، بلکه جزئی از یک الگوی بزرگ‌تر است. مولانا می‌خواهد بگوید که این تضادها، این جدال‌ها، و این قهر الهی که در تاریخ ظاهر می‌شود، نهایتاً به معرفت الهی منتهی می‌شود. این‌ها صرفاً روایت‌هایی از گذشته نیستند؛ بلکه نمایانگر آن نزاع‌های درونی ما نیز هستند. همان‌گونه که قبلاً اشاره کردم، موسی و فرعون را باید در خویشتن جست، نه در تاریخ صرف. این صیحه‌ای که ثمود را در ربود، بیانگر قدرت مطلقهٔ الهی است که می‌تواند حتی طبیعی‌ترین پدیده‌ها را به ابزاری برای قهر و عقوبت تبدیل کند. این همان نکته‌ای است که در جای دیگر مثنوی نیز آمده است: اگر خداوند بر نان ما قهری نهد، همان نانی که ستون تن ماست، در گلویمان می‌ماند و چون خناق، جانمان را می‌گیرد. یا لباسی که پناه‌دهنده از سرماست، مزاج زمهریر پیدا می‌کند و ما را می‌لرزاند. پس این صیحه، نوکر قهر الهی شد تا ثمود را به کام فنا کشد و این نشان می‌دهد که تمامی عالم، سپاه و نوکر حضرت حق است و هر لحظه می‌تواند مأمور کاری شود.

نکات کلیدی

  • واژهٔ «نکر» به معنای «نوکر» یا ابزار الهی است که نشان‌دهندهٔ تسلط خداوند بر پدیده‌هاست.
  • قهر الهی عامل دگرگون‌کنندهٔ طبیعت است؛ پدیده‌های عادی می‌توانند به ابزار عذاب تبدیل شوند.
  • داستان ثمود و صیحهٔ ویرانگر، نمونه‌ای از دخالت مستقیم و قاطع خداوند در تاریخ است.
  • مولانا نزاع‌های تاریخی را نه صرفاً وقایعی از گذشته، بلکه تجلی تضادهای درونی انسان و راهی به معرفت الهی می‌داند.

Sources: d6-s49 · 04:08:40 d6-s49 · 05:41:00 d6-s49 · 05:56:30

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.