قرائت› دفتر ۶› بخش ۷۷ - رجوع کردن به قصهٔ قبه و گنج› بیت ۲۲۶۰

M6:2260 — گر بدیدی ز آینه او یک پشیز / بی‌خیالی زو نماندی هیچ چیز

گر بدیدی ز آینه او یک پشیزبی‌خیالی زو نماندی هیچ چیز
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2260

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر او [سالک] از آینه [حق] حتی یک پشیز [اندک] را می‌دید [یعنی خودِ آینه را در می‌یافت]، هیچ تصویری [خیالی] از او در آن باقی نمی‌ماند. معنا: این بیت بیان می‌کند که برای دیدن خود در آینه هستی، باید از مشاهدهٔ خود آینه غافل شد؛ چرا که توجه به آینه، تصویر و شناخت خویشتن را محو می‌کند.

شرح

این بیت در ادامهٔ سخن مولانا می‌آید که «سجده خود را می‌کند هر لحظه او / سجده پیش آینه است از بهر رو». در اینجا مولوی به یکی از عمیق‌ترین اسرار عرفان اشاره می‌کند: سجده به خداوند، در حقیقت، سجده به خود است. من با قاطعیت می‌گویم که این ایده‌ایست که در میان عارفان بزرگ پیش از مولانا، چون ابن‌فارض، و همزمان با او، چون شمس تبریزی، نیز مطرح شده است.

من قبلاً هم به سخن شمس تبریزی اشاره کردم که می‌گفت: «این خلقان که به طرف کعبه سجده می‌کنند، اگر کعبه رو از میان برداری، خلقان به هم سجده می‌کنند.» این‌ها سخنانی نیستند که به‌سادگی قابل فهم باشند؛ رازهایی هستند که حتی اگر فاش شوند، باز فاش نمی‌شوند، چرا که «راز جز با رازدان انباز نیست، راز اندر گوش منکر راز نیست.»

مولانا در اینجا تمثیل آینه را به کار می‌برد. ما وقتی به آینه نگاه می‌کنیم، در واقع آینه را نمی‌بینیم، بلکه خودمان را در آینه می‌بینیم. اگر کسی چشمش به خود آینه بیفتد—مثلاً یک فیزیک‌دان یا آینه‌ساز، که به کیفیت ماده یا ساختار آینه توجه کند—در آن صورت، تصویر خودش برای او فرعی می‌شود و محو می‌گردد. همان‌طور که می‌فرماید: «هم بی‌خیالی زو نماند.» اگر آن بی‌خیال (یعنی کسی که تصویر و خیالی از او در آینه نیست) مشغول آینه شود، هیچ چیز از این معرفت شهودی در نمی‌یابد.

اینجاست که مولانا از فنا سخن می‌گوید: «هم خیالش هم او فانی شدی / دانش او محو نادانی شدی.» وقتی هم تصویر شما و هم خود شما—آن خویشتن ادراک‌شده—فانی می‌شود، یک «نادانی» پدید می‌آید. اما این نادانی، پایان کار نیست؛ بلکه از دل این فنا، یک «علم دیگری» سر برمی‌آورد. این علم، از جنس مفاهیم و ادراکات عقلانی نیست؛ بلکه از جنس «رؤیت» است. این همان دانش عرفانی است که مولانا می‌گفت «صوفیان تعلیم ندیده، بی‌کتاب و بی‌معید و اوستا» آن را می‌فهمند.

آن «دانشی دیگر ز نادانی ما» که «سر برآوردی عیان که انی انا»، به چه اشاره دارد؟ این «انی انا»، بی‌شک، اشاره به آن گفت‌وگوی خداوند با موسی در تورات است، آنجا که موسی از خدا می‌پرسد به قوم خود چه بگوید، و خداوند پاسخ می‌دهد: «من همینم که هستم» یا «من آنم که آنم.» خداوند در اینجا خود را نه در قالب هیچ صفتی، نه خالق، نه سمیع، نه بصیر، بلکه به‌عنوان «وجود خالص بی‌ماهیت بی‌صورت» معرفی می‌کند. «پیور اگزستنس.» این بی‌صورتی محض است.

من یقین دارم که مولانا در اینجا می‌خواهد بگوید که موسی در آن آینه خداوند، «بی‌صورت خودش» را دید و تجربه کرد. این همان نکته‌ای است که مولانا در جای دیگری می‌گوید: «گر ببینی عیسی مریم تویی.» و در ادامه می‌افزاید: «او نه این است و نه آن، او ساده است، نقش تو در پیش تو بنهاده است.» یعنی خداوند بی‌نفس و ساده است؛ و هر چه ما در آینه او می‌بینیم، تصویر خود ماست. آدمیان در خدا خود را می‌بینند، و در خود خدا را می‌بینند. این کشفی است که عارفان ما کرده‌اند و هرچه درباره‌اش گفته شود، کم است.

از همین منظر، مولانا به آیهٔ «اسجدوا لآدم» (سجده کنید برای آدم) می‌پردازد: «اسجدوا لآدم ندا آمد همی / کا آدمید و خویش بینیدش دمی.» یعنی به ملائکه گفتند که شما نیز آدمید، خودتان را در آدم ببینید و به خویشتنِ الهیِ خودتان سجده کنید. آدمی برتر از خودش چیزی ندارد که به او سجده کند؛ لذا نهایت سجده به خویشتن است. خداوند «احولی» (دوبینی) را از چشم ملائکه گرفت، تا زمین عین چرخ لاجورد شود و همه چیز یکی شود. آن‌ها «لا اله» گفتند و «الا الله» گفتند و وحدت شکفت. نه اینکه خدا یکی‌ست، بلکه وجود یکی‌ست؛ «اصلاً جز خدا چیزی نیست.» این، دیدگاه عارف است که هستی را یک موجود واحد می‌بیند و باقی را شئونات او.

مولانا خود به این منطقه ممنوعه واقف است. او ادامه می‌دهد که: «وقت آن آمد که گوش ما کشد... سوی چشمه، که دهان زین‌ها بشو / آنچه پوشیدیم از خلقان مگو.» او می‌داند که نباید این رازها را فاش کند و حتی اگر بگوید هم، «خود نگردد آشکار.» اما عذر می‌آورد: «لیک من اینک پریشان می‌تنم / قائل این سامع این هم منم.» او می‌گوید من پریشانم و به دور خود می‌گردم، من خودم این راز را می‌گویم و خودم می‌شنوم؛ به کسی کاری ندارم. پس مرا ملامت نکنید.

نکات کلیدی

  • سجده به خدا، در عمق عرفانی، سجده به خویشتن است، چرا که انسان خود را در آینهٔ حق مشاهده می‌کند.
  • همانند آینه، برای دیدن تصویر خود، باید از توجه به خود آینه غافل شد؛ تمرکز بر آینه، تصویر را محو می‌کند.
  • «بی‌خیالی» (در اینجا به معنای بی‌تصویری) و فنای خیال و خویشتن، دروازه‌ای به روی دانشی شهودی و غیرمفهومی است.
  • «انی انا» اشاره به ذات بی‌صورت و خالص خداوند است، و مولانا می‌گوید سالک در آینه حق، بی‌صورت خویش را می‌بیند.
  • تفسیر «اسجدوا لآدم» از سوی مولانا: ملائکه در آدم خود را دیدند و به خویشتنِ الهیِ خویش سجده کردند.
  • مولانا می‌داند برخی رازها حتی با فاش شدن نیز پنهان می‌مانند و از عواقب بیان آن‌ها آگاه است، اما خود را «قائل و سامع» خویش می‌داند.

Sources: d6-s53 · 00:41:11 d6-s53 · 00:43:16 d6-s53 · 00:48:39

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.