قرائت› دفتر ۶› بخش ۷۷ - رجوع کردن به قصهٔ قبه و گنج› بیت ۲۲۸۳

M6:2283 — از سواد شب برون آرد نهار / وز کف معسر برویاند یسار

از سواد شب برون آرد نهاروز کف معسر برویاند یسار
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2283

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: از سیاهی شب، روز را آشکار می‌کند؛ و از دست تنگدست، توانگری می‌رویانَد. معنا: این بیت به قدرت بی‌کران خداوند اشاره دارد که می‌تواند از هر نیستی و ناداری، هستی و دارایی پدید آورد و اضداد را به یکدیگر تبدیل کند.

شرح

من در شرح این بیت، کانون توجه را بر قدرت بی‌کران خداوند در برآوردن اضداد از یکدیگر قرار می‌دهم. این از کلیدی‌ترین تعالیم مثنوی است که نشان می‌دهد آفرینش، عرصه‌ای پویا و سرشار از تحول است که در آن، رحمت و ارادهٔ حق، شرایط را پیوسته بازآفرینی می‌کند؛ غالباً به گونه‌ای که از ذهن و گمان ما بیرون است. این بیانگر آن است که هیچ وضعیتی، هر چقدر هم که تاریک یا ناامیدکننده باشد، از دایرهٔ شمول و توانایی دگرگون‌کنندهٔ الهی خارج نیست.

مولانا برای تبیین این اصل، مثال‌های زنده‌ای می‌آورد. او از غنچه سخن می‌گوید که از خار سربرمی‌آورد، تصویری زنده از زیبایی و نوحیات که از دل خشونت و دفاع می‌شکفد. همچنین به «مهرهٔ مار» اشاره می‌کند که در فرهنگ عامه وسیله‌ای برای جلب محبت و دوستی تلقی می‌شده است. این مثال، نه تبیینی زیست‌شناختی، که نمادی از امکان تبدیل چیزی ظاهراً خطرناک به عاملی خیرخواهانه و جذب‌کننده است، که همگی تحت فرمان الهی میسر می‌شود.

خود بیت نیز دو مصداق بارز از این تبدیل را پیش روی ما می‌نهد: آشکار شدن نهار از سواد شب، و روییدن یسار از کف معسر. مولانا در اینجا به دقت واژگان را برمی‌گزیند؛ «معسر» را به معنای تنگدست و «یسار» را به معنای فراخی و توانگری توضیح می‌دهد تا تضاد کامل را آشکار سازد و تحول از فقر به غنا را به تصویر کشد. اینها نه تنها تمثیل‌هایی شاعرانه، بلکه اشاره به یک حقیقت عمیق‌تر کیهانی هستند: این عالم، با همهٔ تناقضات ظاهری‌اش، همواره گواه دست قدرت یک فاعل یگانه است.

سخن از تبدیل شن‌ها به آرد برای خلیل، و هم‌نوایی کوهستان با داوود نبی، دیگر مثال‌هایی است که مولانا می‌آورد. من یادآوری می‌کنم که قرآن نیز به بازتاب یافتن آواز داوود در کوه‌ها و همراهی پرندگان با او اشاره دارد. اینها نه صرفاً معجزاتی در گذشته، بلکه نشانه‌هایی پایدار از رحمت بیکران و حضور فعال الهی هستند که بر تمام هستی سایه افکنده است. این همان «سایهٔ رحمت حق» است که مولانا از آن می‌گوید؛ چشمهٔ جود و رحمت الهی که همگان را فرا می‌خواند. این تعلیم مولوی، دعوتی است به امید و رد یأس، با این تأکید که «باب رحمت هرگز بسته نیست»، حتی برای یأس‌زدگان و آلودگان. زیرا اوست که توان دگرگونی هر وضعیتی را دارد.

نکات کلیدی

  • خداوند قدرت دارد که از اضداد، اضداد دیگر را پدید آورد؛ مانند روز از شب و دارایی از ناداری.
  • این بیت نشان‌دهندهٔ توانایی بی‌کران الهی در تبدیل ناممکن‌ها به ممکن‌هاست.
  • مولانا این تمثیل‌ها را برای تأکید بر گستردگی و پیوستگی رحمت و جود الهی در هستی می‌آورد.
  • بشر نباید هرگز دچار یأس و ناامیدی شود، زیرا باب رحمت و گشایش الهی همواره گشوده است.

Sources: d6-s53 · 01:04:05 d6-s53 · 01:05:30 d6-s53 · 01:06:55

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.