قرائت دفتر ۶ بخش ۷۸ - انابت آن طالب گنج به حق تعالی بعد از طلب بسیار و عجز و اضطرار کی ای ولی الاظهار تو کن این پنهان را آشکار بیت ۲۲۸۸

M6:2288 — دیو حرص و آز و مستعجل تگی / نی تانی جست و نی آهستگی

دیو حرص و آز و مستعجل تگینی تانی جست و نی آهستگی
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2288

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: دیو حرص و آز و شتاب‌زدگی‌ام نه تأمل طلبید و نه آرامش. معنا: این بیت اعتراف درویش گنج‌طلب است که حرص و شتاب‌زدگی او را از تأمل، آهستگی و صبر در مسیر رسیدن به مقصود بازداشت.

شرح

این بیت در ادامهٔ داستان درویش گنج‌طلب، از زبان خود او و در مقام انابت و بازگشت به حق تعالی بیان می‌شود. او به پروردگار خویش اعتراف می‌کند که دیو حرص و آز و عجله، او را از شکیبایی و درنگ بازداشته و سبب یاوه‌تازی و شتاب‌زدگی‌اش در طلب گنج شده است.

من قویاً معتقدم که «عجول بودن» از رذائل اخلاقی بزرگ است. این بدان معناست که آدمی سیر طبیعی امور را برای رسیدن به مقصود نادیده می‌گیرد و به جای طی کردن تدریجی مسیر، آرزو می‌کند یا می‌خواهد که طبیعت به خاطر او سرعت گیرد و به شتاب هدفش را محقق سازد. ما وقتی بذری می‌کاریم، نباید عجولانه بخواهیم که این دانه سریع‌تر از معمول رشد کند، هرچه زودتر درخت شود، گل دهد و میوه بار آورد. توقع اینکه «مال دیگران شش ماه طول بکشد، مال من شش روز»، مصداق بارز این عجول بودن است. صبر به معنای همراهی با سرعت مقتضی سیر حوادث است، نه پیشی گرفتن از آن‌ها یا آرزوی فراتر از آن‌ها را داشتن.

در اینجا، تمایز میان «امید» و «آرزو» نیز اهمیت می‌یابد. امید آن است که فرد کاری کرده باشد و منتظر نتیجهٔ طبیعی و منطقی آن باشد. اما آرزو، چشم‌داشتِ بی‌دلیل و بی‌عمل است؛ کسی کاری نکرده، اما انتظار دارد که خواسته‌هایش برآورده شود. پیامبر اسلام (ص) فرمودند که یکی از چیزهایی که بر امتم می‌ترسم، «طول‌الامل» یا همان آرزوهای دور و دراز است. اینگونه آرزوها یعنی بیکار نشستن، کار نکردن و توقع داشتن که صرفاً به خاطر «قوم برگزیده» بودن، خداوند همه آرزوهای ما را برآورده کند و بی‌جهت ما را بر دیگران برتری دهد. این‌ها همگی آرزوهای باطل و عجولانه هستند؛ در حالی که به میزان بذری که کاشته‌ایم، آبی که داده‌ایم و گیاهی که پرورش داده‌ایم، باید انتظار نتیجه داشته باشیم، نه بیشتر.

کلمهٔ «دیو» در «دیو حرص و آز»، اشاره به رذائل اخلاقی دارد. در شاهنامهٔ فردوسی نیز، دیوان نه موجودات ماوراءالطبیعه، بلکه انسان‌های بد و رذیل‌خو هستند؛ «تو مر دیو را مردم بد شناس / همان کو ندارد ز یزدان سپاس». یادم هست یک بار در جمعی، به عروسی که از جن و دیو می‌ترسید، به قول سعدی گفتم: «دیو با مردم نیامیزد، مترس / بل بترس از مردمان دیوسار». نکتهٔ جالب اینجاست که ریشهٔ کلمهٔ «دیو» در زبان‌های باستانی و هندواروپایی با «خدا» یا «الهی» یکی بوده است؛ «divine» در انگلیسی، «dieu» در فرانسه، و «deity» همگی از این ریشه آمده‌اند. در واقع، در ابتدا، موجودات مقدس را «دیو» می‌نامیدند؛ اما به تدریج در زبان فارسی، این کلمه به موجودات غیرمرئی خبیث و در ادبیات به رذائل اخلاقی اطلاق شد، در حالی که موجودات شریف را «ملک» یا «فرشته» نامیدند.

مولانا در جایی دیگر از مثنوی، این پیام تأنی و آهستگی را به خداوند نسبت می‌دهد: خداوند جهان را در شش روز آفرید، در حالی که می‌توانست در یک ثانیه یا یک لحظه خلق کند. این تأنی، درسی برای انسان است که «در همه احوال دیرآ و درست». این تدریج در آفرینش، پیامی آشکار است که تو نیز در کارهایت با تأمل و آهستگی رفتار کن و عجول نباش.

جالب است بدانید که این بیت از اولین ابیاتی از مثنوی است که در جوانی و از طریق کتاب کشکول شیخ بهایی در ذهن و حافظهٔ من نشست. کشکول، کتابی جامع از فنون مختلف است که منتخبات مثنوی نیز در آن یافت می‌شود. این بیت به نوعی معادل همان شعر معروف سعدی است که می‌گوید: «گرگ دهن‌آلوده یوسف‌ندریده». یعنی گاه تلاش‌های شتاب‌زده و بی‌حاصل، فقط زحمت و بدنامی به بار می‌آورد، بی‌آنکه مقصود اصلی را حاصل کند.

نکات کلیدی

  • حرص و آز، و شتاب‌زدگی، از رذایل اخلاقی هستند که آدمی را از تأمل و آهستگی بازمی‌دارند.
  • رسیدن به اهداف نیازمند پیمودن سیر طبیعی و تدریجی امور است؛ نمی‌توان عجولانه طبیعت را مجبور به سرعت بیشتر کرد.
  • «امید» مبتنی بر عمل و انتظار نتیجهٔ منطقی است، در حالی که «آرزوی باطل» خواستن بدون انجام کار است.
  • درس «تأنی» و تدریج در کارها، حتی در آفرینش جهان توسط خداوند نیز مشهود است.
  • «دیو» در ادبیات فارسی نماد رذائل اخلاقی و انسان‌های بدسرشت است، نه صرفاً موجودات ماوراءالطبیعه.

Sources: d6-s54 · 01:56:00 d6-s54 · 03:21:00 d6-s54 · 04:43:00 d6-s54 · 08:17:00 d6-s54 · 09:11:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.