قرائت دفتر ۶ بخش ۷۸ - انابت آن طالب گنج به حق تعالی بعد از طلب بسیار و عجز و اضطرار کی ای ولی الاظهار تو کن این پنهان را آشکار بیت ۲۳۴۴

M6:2344 — نان که سد و مانع این آب بود / دست از آن نان می‌بباید شست زود

نان که سد و مانع این آب بوددست از آن نان می‌بباید شست زود
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2344

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: نانی که سد و مانع راه این آب (اشک) توست، باید بی‌درنگ از آن نان دست کشید.

معنا: اگر رزق و روزی‌ای که به دست می‌آوری، مانع جاری شدن اشک‌های معنوی و نیایش قلبی تو می‌شود، باید فوراً و بی‌معطلی از آن دست برداری و آن را رها کنی. این بیت تأکید می‌کند که لقمهٔ شبهه‌ناک، سد راه سلوک معنوی و ارتباط با حق است.

شرح

بی‌تردید، این بیت پیامی است که پیوند ناگسستنی میان لقمه و حال معنوی انسان را عیان می‌سازد. مولانا اینجا به‌روشنی اشاره می‌کند که اگر نان و روزی‌ای که بدان دل بسته‌ایم یا از آن ارتزاق می‌کنیم، سدّ راهِ جاری شدن آبِ چشمِ نیایش و اشکِ پشیمانی و اشتیاق شود، دیگر آن نان، نانِ حلال و پاک نیست. من بارها گفته‌ام که مولانا خود در جای دیگر می‌گوید: «اشک و رقت زاید از نان حلال»؛ و به عکس، نانِ حرام قلب را قسی و سنگدل می‌کند. از این رو، این بیت تعلیم می‌دهد که نفسِ دعا کردن، راز گفتن با خداوند و اشک ریختن، مطلوب ذاتی است و نباید به خاطر اجابت یا عدم اجابت آن را فرو نهاد. اما اگر مانعی بر سر راه این مطلوب ذاتی پیدا شد، باید به سراغ منشأ آن رفت. آن مانع چیست؟ «نان که سد و مانع این آب بود». یعنی اگر می‌بینی اشکت جاری نمی‌شود، دعایت بی‌روح است، و قلبت قساوت گرفته، گشت و گذاری در سفره‌ات کن. به سرچشمهٔ روزی‌ات نگاه کن. آیا حلال است؟ آیا شبهه‌ناک نیست؟

این یک تعلیم دینیِ فوق‌العاده مهم است. بسیاری اوقات ما گمان می‌کنیم طهارت معنوی فقط به اعمال ظاهری بستگی دارد، حال آنکه مولانا عمق و ریشه‌ها را می‌جوید. او می‌گوید اگر نان تو مانع این «آب» (یعنی اشک معنوی که نشانهٔ رقت و ارتباط باطنی است) می‌شود، «دست از آن نان می‌بباید شست زود». این یعنی باید بی‌درنگ آن منبع را تغییر دهی و به آن دل نبندی. این تنها یک توصیه اخلاقی نیست؛ بلکه حکم و دستور است. باید خود را موزون، چست و سرسخت کنی و «ز آب دیده نان خود را پخته کنی». این بیت بعدی که مولانا می‌آورد، راهکار را نیز ارائه می‌دهد: باید با اشک و ریاضت معنوی، نان حلال به دست آوری. به تعبیر دیگر، روزیِ خود را با آبِ چشمی که از خوف و رجای الهی سرچشمه می‌گیرد، «بپزی» و تطهیر کنی. این نشان می‌دهد که تقوا و سلوک، تنها در اعمال عبادی نیست، بلکه تا عمق معیشت و روزیِ آدمی ریشه دارد. اینچنین است که تمام ابعاد زندگی انسان، در سلوک او دخیل و مؤثر است.

نکات کلیدی

  • پاکیِ منبع روزی، شرط لازم برای رقت قلب و جاری شدن اشک معنوی است.
  • اگر لقمهٔ انسان مانع نیایش و اتصال قلبی به خداوند شود، باید بی‌درنگ آن را رها کرد.
  • مولانا نان حلال را سبب اشک و رقت، و نان حرام را موجب قساوت قلب می‌داند.
  • این بیت یک هشدار جدی است برای بررسی منابع درآمد و معیشت فردی.
  • اشک و نیایش نه فقط ثمرهٔ پاکی، بلکه ابزاری برای پختن و تطهیر نان زندگی است.
  • ارتباط مستقیم و عمیق میان بُعد مادی و معنوی وجود انسان.

Sources: d6-s54 · 00:58:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.