قرائت دفتر ۶ بخش ۷۹ - آواز دادن هاتف مر طالب گنج را و اعلام کردن از حقیقت اسرار آن بیت ۲۳۴۸

M6:2348 — او نگفتت که کمان را سخت‌کش / در کمان نه گفت او نه پر کنش

او نگفتت که کمان را سخت‌کشدر کمان نه گفت او نه پر کنش
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2348

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: او به تو نگفت که کمان را با قدرت بکش؛ فقط گفت تیر را در کمان بگذار و نه اینکه آن را بکشی یا پر کنی. معنا: این بیت به انتقاد از زیاده‌روی و فضولی در اطاعت از دستورهای غیبی یا الهی می‌پردازد و تاکید می‌کند که باید به متن و ظاهر امر، بدون افزودن تفسیرهای شخصی، وفادار ماند.

شرح

این بیت، بی‌تردید، در دل یک آموزهٔ بنیادی مولانا جای می‌گیرد؛ آموزه‌ای که فضولی و زیاده‌روی در امر الهی را تقبیح می‌کند. این در واقع ادامهٔ قصهٔ آن درویشی‌ست که به او الهام شده بود تا «تیری به کمان بنه». خب، آدمیزاد است و گمان‌هایش. درویش بر این دستور افزود: «بکش». چون رسم کمانداری همین است دیگر؛ کمان را که فقط در آن تیر نمی‌گذارند، باید آن را کشید. اما مولانا با قاطعیت می‌گوید که «نکتهٔ انحرافی کار در همین جا بود». این همان جایی است که انسان از سر گمان و عادت خود، بر فرمانی که از غیب می‌رسد، می‌افزاید و آن را از معنای اصلی‌اش تهی می‌کند. مولانا اینجا در واقع لگدی به فیلسوفان می‌زند؛ به کسانی که در دین و معارف الهی دخالت می‌کنند و به آیات و روایات، از سر ذهن خود، «دو کلمه هم اضافه می‌کنند». این «فضولی» که از آن سخن می‌روم، در واقع همان دخالت عقل جزئی‌بین در قلمرو وحی و شهود است. عقلِ محدود ما گمان می‌کند که برخی دستورات «معنی ندارد» یا «معقول نیست»، اما مولانا هشدار می‌دهد که تو «رازش را نمی‌دانی». من پیش‌تر هم اشاره کرده‌ام که چگونه همین «فضولی» در تفسیر متون دینی رخ می‌دهد. مثال زنده‌ای که در این خصوص به یاد می‌آورم، تفسیری است از کلام امیرالمؤمنین علی (ع) در بستر بیماری، آنجا که می‌فرمایند دربارهٔ راز مرگ بسیار کوشیدم، «فأبی الله إلا إخفائه» (اما خداوند نخواست جز پنهان کردن آن). برخی مترجمین در همینجا از سر «فضولی» خودشان، عبارت «و به دست آوردم» را در پرانتز اضافه می‌کنند! گویی مولا علی راز را یافته بود اما به ما نگفته بود. این دقیقا همان روحیهٔ اضافه کردن و تصرف در کلام الهی یا اولیای الهی است که مولانا در این بیت مورد انتقاد قرار می‌دهد. پس درس این بیت روشن است: آنچه به تو گفتند انجام بده، و نه یک کلمه بیش.

نکات کلیدی

  • به فرمان غیبی، حتی اگر منطقی به نظر نرسد، بدون افزودن یا کاستن وفادار بمانید.
  • مداخلهٔ عقل جزئی‌بین در قلمرو وحی و شهود، نوعی «فضولی» و تحریف است.
  • حقیقت، گاه در نادیده گرفتن عادات و گمان‌های بشری نهفته است.
  • مولانا منتقد فلسفه‌هایی است که با تفسیرهای اضافی، اصالت پیام دین را مخدوش می‌کنند.

Sources: d6-s55 · 32:55 d6-s55 · 34:01 d6-s55 · 35:07

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.