قرائت دفتر ۶ بخش ۷۹ - آواز دادن هاتف مر طالب گنج را و اعلام کردن از حقیقت اسرار آن بیت ۲۳۵۰

M6:2350 — ترک این سخته کمانی رو بگو / در کمان نه تیر و پریدن مجو

ترک این سخته کمانی رو بگودر کمان نه تیر و پریدن مجو
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2350

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: رها کن این کمان‌کشی دشوار را؛ در کمان تیری مجو و آرزوی پرواز داشتن (بدون تیر) نداشته باش. معنا: این بیت به ما هشدار می‌دهد که از زورآوری و تحمیل میل و نظر خود در مسائل معنوی و معرفتی دست برداریم و در پی نتایجی که به طور طبیعی در کار نیست، نباشیم.

شرح

من این بیت را یکی از عمیق‌ترین تذکرات مولانا در باب ادب معرفتی و تسلیم روحانی می‌دانم. مولانا در اینجا به صراحت به ما می‌گوید که از «فضولی» در قلمرو حقیقت بپرهیزیم. «سخت‌کمانی» تعبیری است برای زیاده‌روی، برای کشیدن کمانِ بیش از حدِ توان یا از حد نیاز. این مثل آن است که کسی بخواهد بیش از آنچه حقش است یا بیش از آنچه در ظرفیتش است، از حقیقت دریابد یا بر آن چیره شود.

این نکته را می‌توانم با مثالی که خود من از شرح نهج‌البلاغه بیان کرده‌ام، روشن‌تر کنم. امیرالمؤمنین علی (ع) صراحتاً می‌فرماید که کوشیدم راز مرگ را دریابم اما خداوند ابا کرد و آن را مخفی نگه داشت. اما برخی از شارحان، در نوعی «فضولی» معرفتی، به جای پذیرش این تسلیم علوی، در پرانتز اضافه کرده‌اند که «و به دست آوردم، اما خداوند گفت به دیگران نگو». این افزودن، این اصرار بر دانستن و حتی ادعای دانستن در جایی که خود صاحب کلام به ندانستن یا نفی دانستن اقرار کرده، دقیقاً همان «سخت‌کمانی» است که مولانا از آن برحذر می‌دارد. همان‌طور که می‌فرماید: «کی به تو گفت کمان رو بکش؟ همین رو که هست ببین و معنی کن.»

«در کمان نه تیر و پریدن مجو» یعنی چه؟ یعنی اگر در کمانت تیری نیست، انتظار نداشته باش که پروازی کنی یا به مقصودی برسی. پریدن و به هدف زدن، نتیجهٔ طبیعی داشتن تیر و مهارت کمان‌کشی است. این تعبیر، اخطاری است علیه «زورآوری» در مسیر سلوک و حقیقت. آنجا که باید تسلیم بود، نباید قلدری و خودنمایی کرد و ادعای برابری با کلام وحی یا حقیقت مطلق داشت. این جا، جای «زاری» است، نه «زور». ما گنج معرفت را با زاری و تواضع باید طلب کنیم، نه با کشیدن بیش از حد کمان و طلب آنچه در اختیارمان نیست. این تسلیم، به معنی انفعال نیست؛ بلکه به معنی رهایی از خودخواهیِ معرفتی و پذیرش حدود وجودی و معرفتی خویش است. این اوج ادب سالک است در برابر حقیقت.

نکات کلیدی

  • در قلمرو حقیقت، از زیاده‌روی و فضولی معرفتی بپرهیزیم.
  • مطلب را همان‌طور که هست بپذیریم، نه آن‌گونه که می‌خواهیم یا گمان می‌کنیم باید باشد.
  • در مسائل معنوی، تسلیم و تواضع بر زورآوری و ادعای دانش برتر است.
  • در جایی که کمان خالی از تیر است، انتظار پرواز یا رسیدن به هدف بی‌مورد است.
  • این بیت نقدی بر غرور فکری و معنوی و دعوتی به فروتنی پیش از حقیقت است.

Sources: d6-s55 · 35:07 d6-s55 · 36:35 d6-s55 · 38:05

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.