قرائت› دفتر ۶› بخش ۷۹ - آواز دادن هاتف مر طالب گنج را و اعلام کردن از حقیقت اسرار آن› بیت ۲۳۵۴

M6:2354 — هرکه دوراندازتر او دورتر / وز چنین گنجست او مهجورتر

هرکه دوراندازتر او دورتروز چنین گنجست او مهجورتر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2354

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن کس که دیدِ خود را دورتر می‌اندازد و گمان می‌کند حقیقت در فاصله‌ای بعید است، در حقیقت خود از حقیقت دورتر می‌شود. و از این گنج (حقیقت نزدیک) بیشتر محروم می‌ماند و مهجورتر می‌گردد.

معنا: مولانا در این بیت بر کسانی خرده می‌گیرد که حقیقت را در دوردست‌ها می‌جویند؛ این جستجوی دورافتاده، آنان را از گنج حقیقت که در همین نزدیکی است، محروم و مهجور می‌سازد.

شرح

این بیت، بی‌تردید، تیغ نقد مولانا بر گردن متکلمان و فیلسوفان است، خاصه آنان که حقیقت را در وادی‌های دوردستِ عقل و استدلال می‌جویند. مولانا به صراحت می‌گوید: «این خدا همین کنار ماست، پیش پای ماست، تو خونه ماست، روی بام منزل ماست، توی اتاق‌های ماست، تو رختخواب ماست، توی همه جا هست.» این سخن، واکنشی است به تصویری که فلاسفه از خداوند ترسیم می‌کنند؛ تصویری دور، که برای رسیدن به آن، باید کوه‌ها و دریاهای فکر را پیمود و از هزاران دلیل و برهان گذشت. مولانا این مسیر را بیراهه می‌خواند و می‌گوید تیرِ حقیقت، درست جلوی پای ما افتاده است.

آن کس که «دور‌اندازتر» است، یعنی کسی که نگاهش را به دوردست‌ها می‌افکند و گمان می‌کند حقیقت را باید در افق‌های بعید جست، اتفاقاً خودش «دورتر» می‌شود. این همان پارادوکس غم‌انگیزی است که مولانا به آن اشاره دارد. این نوعی فعالیت و تلاش است، اما تلاشی که جهت‌گیری درستی ندارد. فرد می‌دود، عرق می‌ریزد، زحمت می‌کشد، اما «پشت به مقصد» می‌دود و هرچه می‌دود، از گنجِ حقیقت که در دسترس اوست، «مهجورتر» می‌ماند.

این نقد مولانا، با آیه شریفه «و ما رمیتَ اذ رمیتَ و لکن الله رمی» (قرآن ۸:۱۷) و حدیث «من عرف نفسه فقد عرف ربه» هماهنگ است؛ یعنی حقیقت در درون و قرب ماست، نه در بیرون و بُعد. کسی که برای یافتن خدا، به آسمان‌ها نگاه می‌کند، در حالی که خدا «اقرب من حبل الورید» (۵۰:۱۶) است، همان کسی است که «صید نزدیک و تو دور انداخته» (مثنوی، ۵:۱۰۶۲). این نوع جستجو، همان است که مولانا در جای دیگر «فلسفی خود را از اندیشه بکشت» توصیف می‌کند؛ یعنی با اندیشیدنِ غلط، خود را از حقیقت محروم می‌کند.

من این را با مفهوم قرآنی «جاهدوا فینا» و «جاهدوا عنا» توضیح داده‌ام. «جاهدوا فینا» یعنی در راه ما و به سوی ما جهاد کنید. اما گویی این فلاسفه و متکلمانی که مولانا از آنها سخن می‌گوید، به نوعی «جاهدوا عنا» مشغولند؛ یعنی تلاش می‌کنند، اما این تلاش از خدا دورشان می‌کند، نه نزدیک. همچون کسی که برای رسیدن به مقصود، از آن «می‌پردازد» و نه «به آن می‌پردازد». پرداختن به چیزی، رو آوردن به آن است؛ پرداختن از چیزی، کنار گذاشتن آن. اینان به ظاهر می‌پردازند، اما از راه غلط، از حقیقت می‌پردازند و دور می‌شوند. گنج در همین جاست، اما آنان راه را گم کرده‌اند و هرچه سریع‌تر می‌دوند، زودتر از مراد دلشان جدا می‌شوند.

نکات کلیدی

  • حقیقت و بارگاه الهی در نهایت نزدیکی ماست، نه در دوردست‌ها.
  • جستجوی حقیقت از طریق پیچیدگی‌های ذهنی و استدلال‌های دور از دسترس، می‌تواند انسان را از آن دورتر سازد.
  • تلاش و کوشش، هرچند پرشور، اگر در مسیر غلط باشد، تنها به دوری و مهجوری می‌انجامد.
  • مولانا منتقد رویکرد فلاسفه و متکلمانی است که به جای معرفت حضوری، بر معرفت حصولی و برهانی تکیه می‌کنند.
  • شناخت نفس و درون خود، کلید اصلی یافتن حقیقت است، نه گشتن در بیرون و در دوردست‌ها.

Sources: d6-s55 · 41:57 d6-s55 · 43:07 d6-s55 · 44:11

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.