قرائت دفتر ۶ بخش ۸۰ - حکایت آن سه مسافر مسلمان و ترسا و جهود و آن کی به منزل قوتی یافتند و ترسا و جهود سیر بودند گفتند این قوت را فردا خوریم مسلمان صایم بود گرسنه ماند از آنک مغلوب بود بیت ۲۳۷۵

M6:2375 — یک حکایت بشنو اینجا ای پسر / تا نگردی ممتحن اندر هنر

یک حکایت بشنو اینجا ای پسرتا نگردی ممتحن اندر هنر
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2375

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ای پسر، اینجا یک حکایت بشنو؛ تا در زیرکی و کاربردِ هنر به دردسر و گرفتاری نیفتی. معنا: این بیت، خواننده را به شنیدن داستانی دعوت می‌کند که هدف آن، پرهیز از گرفتار شدن در دام زیرکی‌های ناروا و آزموده شدن در کاربرد نابجای مهارت‌هاست؛ درسی برای تمییز حکمت از صرفِ زیرکی.

شرح

این بیت، دروازهٔ ورود به یکی از داستان‌های پندآموز مثنوی است که مولانا با کلمهٔ «بشنو» آغاز می‌کند. این «بشنو» البته با «بشنو این نی» در آغاز مثنوی که دعوتی به شنیدنِ کلامی قدسی‌وار از زبان خود مولاناست، تفاوت دارد. اینجا، دعوت به شنیدنِ یک «حکایت» است؛ حکایتی که قرار است شنونده را از یک آسیب بزرگ برهاند: «تا نگردی ممتحن اندر هنر.»

«هنر» در اینجا، آن‌گونه که من می‌فهمم، نه فقط به معنای عامِ فضیلت یا مهارت است، بلکه اشاره‌ای دقیق‌تر به «زیرکی» و «کاربرد فن» دارد. مولانا به ما هشدار می‌دهد که این زیرکی‌ها، اگر ناروا باشند و در جای خود به کار نروند، می‌توانند منشأ محنت و گرفتاری شوند. «ممتحن شدن» یعنی در بوتهٔ آزمایش قرار گرفتن، محنت‌زده و زحمت‌کشیده شدن. پس، هدف از شنیدن این حکایت، ایمن ماندن از دام‌های زیرکی‌های ناصواب است.

نکته‌ای که اینجا اهمیت دارد، بسطِ معنای «هنر» است. من پیش‌تر هم اشاره کرده‌ام که کلمهٔ «هنر» در فارسی، همتایی با واژهٔ «virtù» در فلسفهٔ ماکیاولی دارد. این واژه، که ریشه در «vir» (به معنای مرد) دارد، به فضایل و قابلیت‌های مردانه اشاره می‌کند. ترجمهٔ «virtù» به «هنر» در فارسی، انتخاب بسیار دقیقی است که توسط اندیشمندان ما صورت گرفته. این پیوند نشان می‌دهد که «هنر» در اینجا صرفاً یک مهارت فنی نیست، بلکه کیفیتی از هوش و توانمندی است که اگر با بصیرت همراه نباشد، می‌تواند صاحبش را به دردسر افکند. داستان سه مسافر – مسلمان، ترسا و جهود – که در پی می‌آید، دقیقاً برای روشن کردن همین نکته است: چگونه زیرکی‌های دنیوی و خودبینی‌ها، انسان را از درک حقیقت دور می‌سازند و مایهٔ آزمون و گرفتاری او می‌شوند.

بنابراین، این بیت نه فقط یک مقدمهٔ روایی، بلکه خود حاوی یک آموزهٔ اخلاقی و معرفتی عمیق است: مراقب باشید که فضیلت‌ها و هوش شما، در غیاب حکمت راستین، شما را به بیراهه نکشاند و ممتحنِ هنرِ خود نشوید.

نکات کلیدی

  • دعوت به شنیدن حکایت برای کسب حکمت عملی و پرهیز از زیرکی‌های ناروا.
  • «هنر» در اینجا به معنای زیرکی و مهارت است که اگر بی‌بصیرت به کار رود، منشأ محنت می‌شود.
  • «ممتحن شدن» یعنی در بوتهٔ آزمایش قرار گرفتن و محنت‌زده گشتن به سبب کاربرد نابجای توانایی‌ها.
  • این بیت تأکیدی بر تفکیک میان هوش عملی و حکمت راستین است.
  • داستان سه مسافر نمونه‌ای از چگونگی ابتلا به واسطهٔ خودبینی و زیرکی‌های دنیوی را بازمی‌نماید.

Sources: d6-s56 · 17:33:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.