قرائت› دفتر ۶› بخش ۸۰ - حکایت آن سه مسافر مسلمان و ترسا و جهود و آن کی به منزل قوتی یافتند و ترسا و جهود سیر بودند گفتند این قوت را فردا خوریم مسلمان صایم بود گرسنه ماند از آنک مغلوب بود› بیت ۲۳۸۷

M6:2387 — آن طرف که بود اشک و آه او / چونک فرصت یافت باشد راه او

آن طرف که بود اشک و آه اوچونک فرصت یافت باشد راه او
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2387

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن سویی که اشک‌ها و آه کشیدن او بود، چون فرصتی یافت، همان مسیر راه او خواهد شد. معنا: این بیت بیان می‌کند که جهت‌گیری درونی، اشتیاق‌ها و رنج‌های قلبی هر کس، در نهایت مسیر و مقصد او را تعیین می‌کند و هنگامی که فرصت ظهور یابد، همان‌ها راه او می‌شوند.

شرح

این بیت در ادامهٔ روایت جذاب مولانا از داستان سه مسافر – جهود، ترسا و مسلمان – می‌آید که قوت سفرشان (حلوا) را به کسی می‌دهند که بهترین خواب را دیده باشد. اینجا، مولانا با ظرافت خاص خود، نکته‌ای عمیق و روان‌شناسانه را مطرح می‌کند: هر کس به چیزی شوق و اراده داشته باشد، همین شوق و اراده، راه او را روشن و مهیا می‌کند.

من قبلاً هم به این نکته اشاره کرده‌ام که وقتی مولانا می‌گوید: «ای برادر تو همه اندیشه‌ای / ما بقی خود استخوان و ریشه‌ای»، این «اندیشه» در اینجا به معنای صرفاً تفکر و استدلال نیست؛ بلکه به معنای «انگیزه» و «آرمان» است. این یک نکتهٔ بسیار مهم در روان‌شناسی جدید است که از زمان کسانی چون ویلیام جیمز برجسته شد. آنچه هویت واقعی انسان را می‌سازد، احساسات، انگیزه‌ها و آرمان‌های اوست، نه فقط افکارش. همین حس عمیق، همین اشک‌ها و آه کشیدن‌ها که از سر شوق و اشتیاق است، نهایتاً جهت زندگی و سیرت باطنی ما را تعیین می‌کند. این نهاد ماست که مقصد نهایی ما را رقم می‌زند.

تفاوت «مرید» و «طالب علم» نیز در همین راستا معنا پیدا می‌کند. «طالب علم»، یعنی دانشجویی که در پی کسب دانش و فهمیدن است، اما «مرید» کسی است که اراده‌اش را تیز می‌کند، انگیزه و عزمش را برای سلوک در راهی خاص تقویت می‌کند. مرید صرفاً به دنبال انباشت اطلاعات نیست؛ بلکه می‌خواهد قلب و اراده‌اش را برای رسیدن به مقصد تربیت کند. اشک و آه، این شور باطنی، نشان از همین اراده و مرید بودن دارد.

مولانا با مثال‌های از طبیعیات قدیم، این نکته را روشن‌تر می‌کند. همانطور که بدن ما پس از مرگ، هر جزو آن به معدن خود بازمی‌گردد – بخش خاکی به خاک، بخش هوایی به هوا و غیره – روح نیز به سوی آنچه بدان «اشک و آه» داشته و به آن «شوق» داشته، پرواز می‌کند. مقصد ما، همان چیزی است که به آن شوق داریم. راه ما، همان سمت و سویی است که شور و گداز درونی ما را به خود می‌خواند. پس، آن طرف که اشک و آه او بود، یعنی آن سوئی که آمال و آرزوها و رنج‌ها و اشتیاق‌های عمیق او قرار داشت، به محض اینکه فرصتی پیش بیاید، همانجا راه او خواهد شد و به سوی آن پر خواهد گشود.

نکات کلیدی

  • اشک و آه و شور باطنی هر فرد، سرانجام مسیر زندگی و مقصد نهایی او را معین می‌کند.
  • «اندیشه» در کلام مولانا به معنای انگیزه، آرمان و احساس است، نه صرفاً فکر و استدلال.
  • مرید با نیروی اراده و شوق باطنی راه می‌رود، در مقابل طالب علم که با نیروی ذهن به دنبال دانش است.
  • آنچه به آن عمیقاً دل می‌بندیم و برایش اشک می‌ریزیم، همان راهی است که فرصت ظهور آن را به ما خواهد داد.
  • سرنوشت و سعادت هر کس با توجه به شوق نهانی و جهت‌گیری قلبی او تعیین می‌شود.

Sources: d6-s56 · 15:58 d6-s56 · 17:33 d6-s56 · 24:00

❋

به زبانِ تو — AI

❋

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.