قرائت دفتر ۶ بخش ۸۲ - مثل بیت ۲۴۶۸

M6:2468 — خیر تو این است جامع می‌روی / تا چه باشد شر و وزرت ای غوی

خیر تو این است جامع می‌رویتا چه باشد شر و وزرت ای غوی
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2468

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر خیر تو، که به مسجد جامع می‌روی، چنین است که مردمان را می‌آزاری و خون می‌ریزی، پس شر و گناه تو ای مرد قدرتمند چه خواهد بود؟ معنا: این بیت پرسشی کنایه‌آمیز از حاکمی ظالم است که کارهای به ظاهر نیکویش (مانند رفتن به مسجد) با ستم و آزار مردم همراه است و به او یادآوری می‌کند که اگر خیرش این است، شرارتش تا کجاست.

شرح

این بیت، از آن دست لطیفه‌ها و نکته‌سنجی‌های عمیق مولاناست که همچون تیغ جراحی، ریا و تظاهر را از عمل تهی می‌سازد. در داستان پادشاهی که به سوی مسجد جامع روانه است، اما دژخیمانش راه را برای او با چوب و ضرب و جرح باز می‌کنند، این فریاد خون‌آلود ستمدیده‌ای است که جان کلام را به پادشاه می‌زند.

مولانا با ظرافتی خاص، «خیر» و «شر» را در ترازوی عمل می‌سنجد. رفتن به مسجد، عملی دینی و به ظاهر «خیر» است. اما وقتی این «خیر» با آزار و ستم بر خلق خدا همراه می‌شود، ماهیت آن دیگر خیر نیست، بلکه به پوششی برای شر تبدیل می‌گردد. مرد معترض می‌پرسد: «اگر نیکویی تو، که برای عبادت می‌روی، این‌گونه خشونت‌بار است، پس زمانی که قصد شرّ و ستمگری داشته باشی، چه بر سر مردم خواهی آورد؟» این پرسشی است که ریاکاری و خشونت پنهان در لفافهٔ دین‌داری را برملا می‌کند. «وزر» در اینجا، دقیقاً همان بار سنگین گناه و ستم است که بر دوش ظالم قرار می‌گیرد، نه بار نیکویی. مولانا، با این کلمه، ماهیت واقعی عمل پادشاه را که در ظاهر خیر است، به «بار بد» گناه تبدیل می‌کند.

مولانا در جای دیگری در مثنوی، بین شرّ حیوانات و شرّ آدمیان تمایز قائل می‌شود. او می‌گوید گرگ اگرچه درنده و استمگر است، اما «فرهنگ و کید و مکر» ندارد. یعنی ستم او بی‌پرده و از سر غریزه است. اما ستم انسان با حیله‌گری، پنهان‌کاری و لباس خیر پوشاندن همراه است. اعمال پادشاه در این داستان، نمونه‌ای از همین «مکر آدمی» است؛ ستمی که خود را در پشت پردهٔ دین‌داری پنهان می‌کند. این دقیقاً همان چیزی است که مولانا آن را «قرینه فاسد» در اعمال عوام می‌نامد؛ غرضی باطل که حتی نیکوترین اعمال را آلوده می‌سازد.

این بیت به ما می‌آموزد که معیار سنجش اعمال، نیت و نتیجهٔ واقعی آن‌هاست، نه صرفاً ظاهر نیکو و نام دینی‌شان. در نگاه مولانا، هیچ خیری با ستم جمع نمی‌شود. خیری که به ستم آلوده شود، دیگر خیر نیست، بلکه خود عین شرارت است که چهره مبدل کرده.

نکات کلیدی

  • اعمال نیکو، اگر با ستم و آزار همراه شوند، ماهیت خود را از دست داده و به پوششی برای شر تبدیل می‌شوند.
  • مولانا ریاکاری و خشونت پنهان در لفافهٔ دین‌داری را با تیزبینی نقادانه آشکار می‌سازد.
  • «وزر» به معنای بار سنگین گناه و ستم است، که نشان‌دهندهٔ ماهیت واقعی اعمال ظالمانه است.
  • ستم انسان، برخلاف خشونت حیوانات، اغلب با مکر، حیله‌گری و پنهان‌کاری همراه است و خطرناک‌تر است.
  • معیار سنجش اعمال، نتایج حقیقی و نیت واقعی آنهاست، نه صرفاً ظاهر دینی یا نیکوی آنها.

Sources: d6-s57 · 19:20

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.