قرائت دفتر ۶ بخش ۸۲ - مثل بیت ۲۴۸۲

M6:2482 — داند این را هرکه ز اصحاب نهاست / که نهاد من فزون‌تر از شماست

داند این را هرکه ز اصحاب نهاستکه نهاد من فزون‌تر از شماست
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2482

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این را هر آن‌کس که از خردمندان است، می‌داند که سرشت و قدرت من از شما فزون‌تر است. معنا: شتر در پاسخ به دعواهای کلامی، برتری خود را نه با استدلال، بلکه با تکیه بر ذات قدرتمند و بی‌نیاز خود از تاریخ و منطق اعلام می‌کند.

شرح

این بیت در ادامهٔ داستان مناظرهٔ سه مسافر (ترسا، جهود، مسلمان) و شتر، از زبان شتر بیان می‌شود. آن سه، هر یک از طریق تاریخ، استدلال، و پیشینهٔ پیامبران خود، به اثبات برتری خویش می‌پردازند، اما شتر که نمایندهٔ قدرت و «زور» است، سخن آنان را بی‌اعتبار می‌داند و با این بیت، منطق خویش را که همانا منطق قدرت است، عرضه می‌کند.

من این را از نکات کلیدی مثنوی می‌دانم: مولانا در اینجا با زبانی رمزی، حقیقت انکارناپذیر «زور» را در تاریخ و زندگی بشر به ما نشان می‌دهد. شتر می‌گوید من احتیاجی به تاریخ و منطق شما ندارم؛ «من گردن‌کلفتم و کار خود را با زور پیش می‌برم.» این، اعتراف مولانا به واقعیتی تلخ و همیشگی در جهان است: اغلب، «زور» است که حرف اول را می‌زند، نه منطق و عقل و استدلال. وقتی قدرت می‌آید، همهٔ این‌ها تعطیل می‌شود.

کلمهٔ «نها» در «اصحاب نها» به معنای «صاحبان عقل و خرد» است؛ چنانکه در قرآن کریم «اولوا النهی» به این معنا به کار رفته است. «نهیه» از ریشهٔ «نهی» می‌آید و دلالت بر «بازدارندگی» و «کنترل» دارد. عقل در نگاه عرب، عمدتاً نقش بازدارنده از بدی‌ها را ایفا می‌کند، یعنی با مفهوم «حیا» خویشاوند است. اما در این بیت، شتر به «اصحاب نها» خطاب می‌کند که «نهاد» من از شما فزون‌تر است. «نهاد» در اینجا به سرشت و خصلت ذاتی قدرتمند شتر اشاره دارد؛ قدرتی که آن را از پیروی از منطق باز می‌دارد و به او اجازه می‌دهد با تکیه بر «پنجه و ناخن» خود، هرچه را می‌خواهد به دست آورد.

در جای دیگری از مثنوی، مولانا خود به این نکته اشاره می‌کند که: «خدا نکنه آدم ناخن‌هاش تیز باشه، پنجه‌هاش توانا باشه. دیگه نه فکر دینه، نه فکر اخلاق. همه این‌ها رو مچاله می‌کنه در مشت خودش.» این بیان دقیقاً تبیین‌کنندهٔ منطق شتر در این بیت است. فرد قدرتمند، اخلاق و دین را زیر پا می‌گذارد، چون نیازی به آن‌ها نمی‌بیند. این نگاه، اگرچه تلخ است، اما واقع‌بینانه است و با تجربهٔ تاریخی بشر همخوانی دارد.

من همیشه تأکید کرده‌ام که پس از جنگ جهانی دوم، فیلسوفان و اندیشمندان کوشیدند تا با تدوین اعلامیهٔ جهانی حقوق بشر، حقوقی را برای انسان، فارغ از نژاد و دین و وطن، تعریف کنند. این اتفاق میمونی بود، اما افسوس که این «متاع گران‌بها» نیز به دست ستمگران افتاد و به نام حقوق بشر نیز حملاتی صورت گرفت و منافعی حاصل شد. چرا؟ چون آن‌ها «زور» داشتند و می‌توانستند حقوق بشر را نیز زیر پا بگذارند و از آن سوءاستفاده کنند. پس، مسئله «قدرت» بسیار جدی است و مولانا به خوبی این را در تمثیل شتر نشان می‌دهد.

در مقابل این منطق زور، راه حل صوفیان و عرفا، چنانکه مولانا و غزالی نشان دادند، کناره‌گیری از قدرت و پرورش نیک‌سیرتی در حوزهٔ فردی و محدود خویش بود. آن‌ها بر این باور بودند که نباید منتظر اصلاح جهان توسط حاکمان بود، بلکه باید از خود و محیط کوچکمان شروع کنیم. این بیت و داستان شتر، عمق نگاه مولانا را به تعارض میان واقعیت خشن قدرت و آرمان‌های اخلاقی نشان می‌دهد و از ما می‌خواهد که چشمانمان را بر این حقیقت تاریخی نبندیم، اما در عین حال، تسلیم منطق شتر نیز نشویم و به مهار قدرت و جایگزینی عقل به جای خشونت بکوشیم، حتی اگر در «باغچه‌های کوچک» زندگی خودمان باشد.

نکات کلیدی

  • زور و قدرت، اغلب بر منطق و استدلال غلبه می‌کند و این واقعیتی انکارناپذیر است.
  • «نها» به معنای عقل و خرد است، اما قدرت نهفته در «نهاد» می‌تواند آن را نادیده بگیرد.
  • مولانا در قالب تمثیل شتر، به واقعیت تلخ سوءاستفاده از قدرت و کنار گذاشتن اخلاق اشاره می‌کند.
  • پیروزی حقوق بشر بر منطق زور، همواره نبردی دشوار است و به آسانی تحقق نمی‌یابد.
  • در برابر سلطهٔ زور، صوفیان راه کناره‌گیری از قدرت و پرورش فضایل فردی را برمی‌گزیدند.

Sources: d6-s57 · 33:48:07 d6-s57 · 47:00:19 d6-s57 · 50:21:40

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.