قرائت دفتر ۶ بخش ۵ - حکایت غلام هندو کی به خداوند‌زادهٔ خود پنهان هوای آورده بود چون دختر را با مهتر‌زاده‌ای عقد کردند غلام خبر یافت رنجور شد و می‌گداخت و هیچ طبیب علت او را در نمی‌یافت و او را زهرهٔ گفتن نه بیت ۲۵۲

M6:252 — بود هم این خواجه را خوش دختری / سیم‌اندامی گشی خوش‌گوهر‌ی

بود هم این خواجه را خوش دختریسیم‌اندامی گشی خوش‌گوهر‌ی
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:252

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این خواجه، دختری زیبا و خوش‌قد و قامت و خوش‌سیرت داشت. معنا: این بیت دختر خواجه را با توصیفاتی از زیبایی جسمانی و اصالت خانوادگی‌اش معرفی می‌کند.

شرح

این بیت، در چارچوب حکایت پرمعنای «غلام هندو»، صرفاً توصیفی ظاهری از دختر خواجه به دست می‌دهد. مولوی با واژگانی چون «سیم‌اندام» (بدنی چون سیم سپید و ظریف) و «گُش» (زیبا) و «خوش‌گوهر» (با اصالت و نیک‌نهاد) تصویری از جمال و سرشت پاک او می‌آفریند. اما این توصیفِ زیباییِ چشم‌نواز، بیش از آنکه غایت باشد، مقدمه‌ای است برای ورود به یک بحث عمیق‌تر که در ادامهٔ سخنان خواجه می‌آید.

خواجهٔ داستان، در پاسخ به خواستگارانی که تنها بر پایهٔ مال و حسب و جمالِ این دختر قدم پیش می‌گذارند، معیار دیگری را طرح می‌کند. او صراحتاً می‌گوید که «حسن صورت هم ندارد اعتبار / که شود رخ زرد از یک زخم خار.» یعنی زیبایی ظاهری، به هر اندازه که خیره‌کننده باشد، ناپایدار و زودگذر است. این تبیین مولوی، گرچه در این بیت به صورت ایجابی و وصفی می‌آید، اما در بستر داستان، نقشی سلبی پیدا می‌کند و زمینه را برای تأکید بر معیارهای باطنی و پایدارتر آماده می‌سازد. خواجه‌ای که خود این دختر زیبا را دارد، به دلیل حکمت و بینش، اسیر این زیبایی نمی‌شود و به ما می‌آموزد که در ارزیابی انسان‌ها، باید از پوستهٔ ظاهر گذشت و به جوهر باطن رسید. این همان نگاه ژرفی است که مولوی در سراسر مثنوی بر آن تأکید دارد و اینجا هم، با توصیفی دل‌فریب، به دنبال نفی فریبندگی آن است.

نکات کلیدی

  • ظاهر زیبا و اصالت خانوادگی، در نگاه مولوی، تنها یک لایهٔ سطحی از وجود انسان است.
  • این بیت نقشی تمهیدی دارد و زمینه را برای رد معیارهای ظاهری در انتخاب همسر توسط خواجه فراهم می‌کند.
  • زیبایی جسمانی، هرچند دل‌فریب، در برابر ارزش‌های پایدار باطنی از اعتبار می‌افتد.
  • مولوی پیوسته خواننده را به گذر از ظاهر به باطن و از صورت به معنی دعوت می‌کند.

Sources: d6-s08 · 28:12:00 d6-s08 · 28:44:00 d6-s08 · 29:10:00 s09 [04:40]

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.