قرائت دفتر ۶ بخش ۸۴ - منادی کردن سید ملک ترمد کی هر کی در سه یا چهار روز به سمرقند رود به فلان مهم خلعت و اسپ و غلام و کنیزک و چندین زر دهم و شنیدن دلقک خبر این منادی در ده و آمدن به اولاقی نزد شاه کی من باری نتوانم رفتن بیت ۲۵۷۳

M6:2573 — تر و خشک و پر و تی باشد دهل / بانگ او آگه کند ما را ز کل

تر و خشک و پر و تی باشد دهلبانگ او آگه کند ما را ز کل
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2573

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: دهل، چه تر باشد و چه خشک، چه پر باشد و چه خالی، بانگش ما را از همهٔ وضعیتش آگاه می‌سازد. معنا: این بیت به این نکته اشاره دارد که هر موجودی، فارغ از حالت درونی‌اش، با فشار بیرونی می‌تواند حقیقتی پنهان را آشکار سازد.

شرح

این بیت از تمثیل دهل بهره می‌گیرد تا نکته‌ای عمیق در باب آگاهی و آشکارسازی حقیقت بیان کند. دهل، این ابزار ساده، حتی در سکوت خود حاوی "چیزی" است که تنها با ضربه بر آن هویدا می‌شود. من می‌بینم که مولانا در اینجا می‌گوید: مهم نیست که پوستی که بر دهل کشیده‌اند، تر باشد یا خشک؛ یا درون دهل پر باشد یا خالی؛ در هر حال، وقتی بر آن کوبیده می‌شود، بانگی از آن برمی‌خیزد که ما را از تمامیتِ وضعیتِ آن آگاه می‌کند، "ز کل". این یک معرفت‌شناسی پویای مولاناست: حقیقت، آن گاه که تحت فشار قرار می‌گیرد، از هر حال و وضعی که باشد، خود را نمایان می‌کند.

در ادامهٔ این تمثیل، مولانا روشن می‌کند که این "بانگ"، بیانگر "سرّ خود از اضطرار" است؛ یعنی آن حقیقتی که در نهان پنهان بوده، اکنون از سر ناچاری خود را آشکار می‌سازد. و این آشکار شدن، آرامش‌بخش است، زیرا "صدق" و راستی، «طمأنینه» می‌آورد و دل‌ها را قرار می‌بخشد. راستگویی، همچون نوری درخشان است که دروغ هرگز نمی‌تواند آن آرامش را به ارمغان آورد. به راستی، آیا می‌توان با دروغ به طمأنینه رسید؟ محال است.

در این سیاق، مولانا از تمثیل "خس" (ریگ یا خاشاک) در دهان یا چشم نیز بهره می‌گیرد. همان‌طور که ریگی در دهان پنهان نمی‌ماند و زبان پیوسته آن را پس می‌زند تا از دهان بیرون افکند، و خار در چشم باعث اشک و بی‌قراری می‌شود تا بیرون رانده شود؛ حقیقت نیز چنین است. نمی‌تواند پنهان بماند و اگر پنهان شود، موجب بی‌قراری و ناآرامی خواهد بود. این «خس» است که باید با فشار (مانند "لگد زدن" در ادامهٔ تمثیل) بیرون رانده شود تا چشم و دهان از آن خلاصی یابد و دل به آرامش رسد. این همان است که در عالم اندیشه نیز می‌بینیم: پنهان‌کاری و عدم صداقت، مانند آن ریگ در دهان است که پیوسته مزاحم است و آرامش فکری را از میان می‌برد، و تا افشا نشود، آسودگی حاصل نمی‌گردد.

نکات کلیدی

  • حقیقت، حتی درونی‌ترین آن، با فشار بیرونی آشکار می‌شود.
  • وضعیت ظاهری (تر، خشک، پر، تهی) ماهیت بانگ را تغییر می‌دهد اما اصل آشکارسازی را نه.
  • راستی و صداقت موجب آرامش و «طمأنینه» در دل می‌شود.
  • دروغ مانند ریگ در دهان است که هرگز پنهان نمی‌ماند و پیوسته موجب بی‌قراری است.

Sources: d6-s58 · 00:58:14

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.