قرائت دفتر ۶ بخش ۸۴ - منادی کردن سید ملک ترمد کی هر کی در سه یا چهار روز به سمرقند رود به فلان مهم خلعت و اسپ و غلام و کنیزک و چندین زر دهم و شنیدن دلقک خبر این منادی در ده و آمدن به اولاقی نزد شاه کی من باری نتوانم رفتن بیت ۲۵۹۴

M6:2594 — در شریعت هم عطا هم زجر هست / شاه را صدر و فرس را درگه است

در شریعت هم عطا هم زجر هستشاه را صدر و فرس را درگه است
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2594

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در شریعت، هم بخشش و پاداش هست و هم کیفر و مجازات؛ چرا که شاه را جایی بر صدر هست و اسب را نیز جایگاهی در طویله. معنا: این بیت توضیح می‌دهد که نظام شریعت و عدل الهی، همانند جهان مادی، هر چیز و هر کس را در جایگاه مناسب خود قرار می‌دهد؛ پس هم عطا دارد و هم زجر.

شرح

قطعاً این بیت در بافت استدلال دلقک در برابر شاه، بر ضرورت سنجیدگی و پرهیز از شتاب در اعمال کیفر تأکید می‌کند. اما معنای آن بسی فراتر از این داستان است؛ مولانا در اینجا یک قاعدهٔ بنیادین را در مورد نظام هستی و به‌ویژه شریعت مطرح می‌کند. شریعت، یعنی همین مجموعهٔ وسیع قوانین الهی، نه فقط بر مدار عطا می‌گردد و نه صرفاً بر مبنای زجر و کیفر. بلکه هر دو را در خود دارد. این دقیقاً مصداق تعریف عدل است: «عدل چه بود؟ وضع اندر موضعش / ظلم چه بود؟ وضع در ناموقعش.» این تعریفی کلاسیک از عدل است که مولانا آن را نه تنها در رفتار انسان‌ها، بلکه در سراسر هستی جاری می‌داند.

تعبیر «شاه را صدر و فرس را درگه است» یک تمثیل روشن‌گر است. شاه جایگاهی رفیع بر صدر دارد، یعنی نشیمنگاهی که شایستهٔ شأن اوست. در مقابل، اسب را به «درگه» یعنی طویله می‌برند، جایگاهی که برای آن مناسب است. اینجا بحث خوبی و بدی مطلق نیست، بلکه بحث تناسب است. هر چیز در جای خود معنا و حکمت پیدا می‌کند. در شریعت نیز همین‌طور است: نیکوکار پاداش می‌یابد و بدکار مجازات. این عین عدالت است.

این نکته به‌ویژه در فهم ما از داوری الهی در روز قیامت اهمیتی مضاعف پیدا می‌کند. آنجا که خداوند «یداق الناس علی قدر ما آتاهم من العقول فی دار الدنیا»؛ یعنی مردم را به میزان عقل و درکی که در دنیا به آن‌ها داده، مورد محاسبه و مجازات قرار می‌دهد. کسی که فهم و توانایی تحلیل عمیق‌تری دارد، اگر خطایی کند، وزنش در ترازوی عدل الهی با کسی که به دلیل نقصان ادراکی یا تربیت ناصحیح مرتکب همان خطا شده، یکسان نیست. عوامل متعددی نظیر تربیت خانوادگی، محیط اجتماعی، و میزان قابلیت درک، همه در این محاسبه دخیل‌اند. دادگاه الهی، حق هر کس را دقیقاً مطابق با استحقاق او، نه بیشتر و نه کمتر، به او بازمی‌گرداند. مگر آنکه پای کرم و رحمت الهی در میان باشد که خود بحثی دیگر است.

بنابراین، این بیت یادآور آن است که قوانین الهی، بر مبنای حکمتی عمیق و عدالتی فراگیر بنا شده‌اند که هم پاداش‌دهنده است و هم مجازات‌گر؛ هر کدام در موضع خویش، به تناسب ظرفیت و کردار انسان‌ها. این نگاه به شریعت، دور از هرگونه جبرگرایی خشک و برآمده از درکی لطیف و عمیق از ماهیت عدل الهی است.

نکات کلیدی

  • شریعت، نظام جامعی از عطا (پاداش) و زجر (کیفر) است، نه فقط یکی از آن‌ها.
  • عدل به معنای قرار دادن هر چیز در جایگاه مناسب خود است، که در نظام الهی کاملاً رعایت می‌شود.
  • تمثیل شاه و صدر و اسب و درگه نشان می‌دهد که تفاوت جایگاه‌ها و پاسخ‌ها ذاتی و متناسب است.
  • در داوری الهی، کیفر و پاداش بر اساس عقل و درک هر فرد تعیین می‌شود، نه عملی یکسان برای همه.
  • عوامل تربیتی و ظرفیت ادراکی افراد در محاسبهٔ عدل الهی مورد نظر قرار می‌گیرد.
  • مولانا نگاهی لطیف به عدل الهی دارد که دور از هرگونه جبرگرایی خشک است.

Sources: d6-s59 · 00:03:58 d6-s59 · 00:07:44

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.