قرائت دفتر ۶ بخش ۸۸ - لابه کردن موش مر چغز را کی بهانه میندیش و در نسیه مینداز انجاح این حاجت مرا کی فی التاخیر آفات و الصوفی ابن الوقت و ابن دست از دامن پدر باز ندارد و اب مشفق صوفی کی وقتست او را بنگرش به فردا محتاج نگرداند چندانش مستغرق دارد در گلزار سریع الحسابی خویش نه چون عوام منتظر مستقبل نباشد نهری باشد نه دهری کی لا صباح عند الله و لا مساء ماضی و مستقبل و ازل و ابد آنجا نباشد آدم سابق و دجال مسبوق نباشد کی این رسوم در خطهٔ عقل جز وی است و روح حیوانی در عالم لا مکان و لا زمان این رسوم نباشد پس او ابن وقتیست کی لا یفهم منه الا نفی تفرقة الا زمنة چنانک از الله واحد فهم شود نفی دوی نی حقیقت واحدی بیت ۲۷۵۹

M6:2759 — این قضا را گونه گون تصریفهاست / چشم‌بندش یفعل‌الله ما یشاست

این قضا را گونه گون تصریفهاستچشم‌بندش یفعل‌الله ما یشاست
✦ ارائهٔ این بیت به فارسی

M6:2759

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — برگرفته از درس‌گفتارهای ضبط‌شدهٔ مثنوی او

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این تقدیر الهی جلوه‌های گوناگونی دارد؛ اما آنچه چشم ما را می‌بندد و آن را مبهم می‌کند، جملهٔ «خدا آنچه خواهد می‌کند» است. معنا: این بیت اشاره دارد به اینکه ارادهٔ الهی به شکل‌های مختلفی ظاهر می‌شود، اما ما اغلب با تکیه بر ظاهرِ «خدا هرچه بخواهد انجام می‌دهد»، از درک عمیق‌تر حکمت پنهان در پسِ آن باز می‌مانیم.

شرح

این بیت، از دیدگاه من، نقد تند و دقیقی است بر نوعی گرایش فلسفی در مواجهه با معمای قضا و قدر الهی. مولانا این بیت را در بستر روایت دردناک حضرت یعقوب (ع) جای می‌دهد؛ پدری که با وجود بصیرت درونی عمیقش («نور دل»)، لحظه‌ای در برابر حادثهٔ یوسف (ع) دچار «فلسفه» می‌شود. اما مقصود مولانا از «فلسفه» در اینجا چیست؟ منظور نه فلسفه به معنای جست‌وجوی دقیق حقیقت، که گرفتار آمدن در دام شک، ابهام و مجادله‌های بی‌پایان است. فیلسوفان، همان‌طور که بارها اشاره کرده‌ام، غالباً در «حیرت و تردید»ی جاودانه اسیرند و بی‌وقفه به ساختن و ویران کردن استدلال‌ها مشغول، بدون آنکه هرگز به قاطعیت و وضوحی دست یابند که از بصیرت معنوی نشأت می‌گیرد. یعقوب (ع) در آن لحظهٔ گذرا، فاقد همان «قاطعیت»ی بود که از اعتماد مطلق به شهود نبوی حاصل می‌شود. مصراع نخست بیت، «این قضا را گونه‌گون تصریفهاست»، اذعان به پیچیدگی و چندوجهی بودن ارادهٔ الهی است. تقدیر الهی یکدست و بسیط نیست؛ بلکه در اشکال گوناگون و از طریق مجاری بی‌شماری گشوده می‌شود و هر یک حکمتی یگانه در خود دارد. اما مصراع دوم دام را آشکار می‌کند: «چشم‌بندش یفعل‌الله ما یشاست». این عبارت قرآنی، «یفعل‌الله ما یشآء» (خدا آنچه خواهد می‌کند)، اگرچه حقیقتی بنیادین است، اما می‌تواند به پارادوکسیکال‌ترین شکل ممکن، خود تبدیل به «چشم‌بند»ی شود – پرده‌ای، حیلتی جادویی، یا نوعی کژتابی ادراکی. وقتی ما قضا را صرفاً به این گزارهٔ یگانه و ظاهراً خودسرانه تقلیل می‌دهیم، از پی‌جویی «تصریف‌ها» – تحولات، ظرافت‌ها و حکمت‌های عمیق الهی – باز می‌مانیم. این تقلیل‌گرایی، وهمی از درک‌ناپذیری خلق می‌کند و به تسلیم فکری‌ای دامن می‌زند که ناتوانی ما را در ادراک منطق عمیق و خیرخواهانهٔ پشت اعمال خداوند پنهان می‌سازد. این نقدی است بر تنبلی فکری یا بدتر از آن، غرور فکری که یک dogmaی ساده و بی‌قید و شرط را بر سفر پرمشقت تشخیص معنوی ترجیح می‌دهد. خطای یعقوب (ع)، به روایت مولانا، در آن بود که اجازه داد این تردید «فلسفی» بر «نور دل» او سایه افکند و بدین ترتیب، تسلیم نتیجه‌ای شد که در ظاهر، رنجی عمیق برای او به ارمغان آورد. عارف حقیقی، آن‌گونه که مولانا اصرار دارد، هرگز در چنین چاه‌های تردیدی نمی‌افتد؛ بلکه فراسوی «چشم‌بند» را می‌بیند و رقص پیچیدهٔ ارادهٔ الهی را درک می‌کند.

نکات کلیدی

  • تقدیر الهی جلوه‌های متنوع و پنهانی دارد که فهم عمیق آن نیازمند بصیرت است.
  • تکیه صرف بر عبارت «خدا هرچه خواهد کند» می‌تواند چون «چشم‌بند»ی مانع درک حکمت‌های نهفته در قضا شود.
  • مولانا در این بیت به نقد رویکردی فلسفی می‌پردازد که در مواجهه با قضا، به جای قاطعیت شهودی، به شک و ابهام می‌گراید.
  • بصیرت درونی («نور دل») می‌تواند پرده از «تصریف‌ها»ی گوناگون ارادهٔ الهی بردارد، برخلاف استدلال‌های فکری صرف.
  • عدم توجه به شهود درونی، حتی در اولیای الهی، می‌تواند به بروز مشکلاتی منجر شود که در ظاهر از قضا ناشی می‌شود.

Sources: d6-s63 · 49:54:00

به زبانِ تو — AI

گفتگو — دربارهٔ این بیت بپرس — پاسخ از دل مثنوی، با ارجاع به ابیات

گفتگوی تو تا وقتی عمومی‌اش نکنی، فقط روی همین دستگاه می‌ماند.

پرسش‌های خوانندگان

هنوز پرسشی به‌اشتراک گذاشته نشده — اولین نفر باش.